O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi

Maslahat yig‘ilishi «Termiz shahrida qum va chang bo‘ronlari hamda havo ifloslanishiga nisbatan jamoalar va sog‘liqni saqlash tizimining barqarorligini tabiatga asoslangan yechimlar orqali mustahkamlash» loyihasi doirasida tashkil etildi. Yaponiya ushbu tashabbusni moliyaviy qo‘llab-quvvatlamoqda, UNEP, Finlyandiya Meteorologiya instituti (FMI), Ekologiya qo‘mitasi, Termiz shahar hokimligi, Gidrometeorologiya agentligi va "Green University" ham loyihani amalga oshiruvchi hamkorlar hisoblanadi. Loyiha 2026-yil apreldan 2027-yil martgacha amalga oshiriladi.

Ochilish qismida UNEP Yevropa ofisining Kimyoviy moddalar va ifloslanishga qarshi kurash bo‘yicha mintaqaviy kichik dastur koordinatori Tomas Markes, Ekologiya qo‘mitasi vakili, Yaponiyaning O‘zbekistondagi Favqulodda va muxtor elchisi Kenji Hirata, shuningdek FMI Havo sifati va energetika guruhi rahbari Katja Loven nutq so‘zladi. Unda atmosfera havosi sifati aholi salomatligi, shaharlar barqarorligi, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va iqlim o‘zgarishiga moslashish bilan bevosita bog‘liq ekanligi ta’kidlandi. Bu masala Termiz va Surxondaryo viloyati uchun, ayniqsa, dolzarb, chunki SDS ta’siri mahalliy antropogen ifloslanish manbalari bilan birga kuzatiladi. Samarali choralar ishonchli ma’lumotlar, ilmiy tahlil hamda davlat organlari, ilmiy muassasalar va mahalliy hokimiyatlarning muvofiqlashtirilgan ishiga tayanishi lozim.

UNEP loyiha doirasida hozirgacha bajarilgan ishlar, maqsadlar, kutilayotgan natijalar, amalga oshirish jadvali va mexanizmlarini taqdim etdi. FMI UNEP-FMI tomonidan o‘tkazilgan hujjatlar tahlilining asosiy xulosalari, rejalashtirilgan texnik ishlar va zarur ma’lumotlar haqida axborot berdi. Muhokamada Termizdagi havo ifloslanishi turli manbalar ta’sirida shakllanishi qayd etildi. SDS PM10 va PM2.5 konsentratsiyalarining keskin oshishiga sabab bo‘lishi mumkin, qishki isitish mavsumi, transport, qishloq xo‘jaligi va kichik sanoat manbalari ham zarrachalar bilan ifloslanishga hissa qo‘shadi.

Loyihaning asosiy yo‘nalishlaridan biri SDS va ularning PM10 hamda PM2.5 konsentratsiyalariga ta’sirini kompleks baholashdan iborat. Bunda sun’iy yo‘ldosh va yer usti kuzatuvlari birlashtirilib, manbalar, mavsumiylik va boshqa muhim omillar o‘rganiladi. Milliy mutaxassislar uchun ma’lumotlarni integratsiya qilish, modellashtirish va prognozlash bo‘yicha amaliy treninglar ham o‘tkaziladi. Ushbu ishlar xavf chegaralari belgilangan va «svetofor» tamoyiliga asoslangan xabardor qilish tizimiga ega erta ogohlantirish tizimi prototipini yaratishga xizmat qiladi. Natijada davlat organlari, sog‘liqni saqlash xizmatlari va aholi o‘z vaqtida aniq ma’lumot va amaliy tavsiyalar olishi ko‘zda tutilgan.

Loyiha doirasida xarajatlari hisoblangan SDS monitoringi milliy rejasi ham tayyorlanadi. Reja yer usti, yuqori atmosfera va sun’iy yo‘ldosh kuzatuvlarini bog‘laydi, ma’lumotlar sifatini ta’minlash va nazorat qilish talablarini hamda tashkilotlarning vazifalarini belgilaydi. Shuningdek, mahalliy harakatlar rejalariga ekotizimlarni tiklash, ko‘kalamzorlashtirish, tuproqni barqarorlashtirish va changni kamaytirish kabi tabiatga asoslangan choralarni kiritish imkoniyatlari baholanadi. Mutaxassislar milliy darajadagi choralar uchun xalqaro moliyalashtirishni jalb etishga qaratilgan keyingi loyiha konsepsiyalarini ishlab chiqishga ham ko‘maklashadi.

Ishtirokchilar manfaatdor tomonlarning vazifalari, muvofiqlashtirish mexanizmlari, mas’ul aloqa shaxslari, zarur ma’lumotlar va loyihani amalga oshirish bo‘yicha yaqin muddatdagi qadamlarni muhokama qilishdi. Maslahat yig‘ilishi UNEP, FMI hamda O‘zbekistonning milliy va mahalliy hamkorlari o‘rtasidagi keyingi texnik ishlar uchun asos yaratdi. Qum va chang bo‘ronlarining mintaqaviy va transchegaraviy xususiyatini hisobga olgan holda, Termizda ishlab chiqiladigan yondashuvlar kelgusida ma’lumot almashish, birgalikda prognozlash va mamlakatning boshqa zaif hududlaridagi ishlarni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.