O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi

Markaziy Osiyo noyob tabiiy resurslarga ega — keng suv-botqoq hududlari va daryolardan tortib tog‘ ekotizimlari hamda qurg‘oqchil tekisliklargacha. Ushbu tabiiy majmualar 84 milliondan ortiq aholi uchun hayotiy muhim resurslar — suv, oziq-ovqat va daromad manbaini ta’minlaydi. Biroq so‘nggi o‘n yilliklarda mintaqa ortiqcha suv resurslaridan foydalanish, yer degradatsiyasi va iqlim o‘zgarishi oqibatlari kabi jiddiy ekologik muammolarga duch keldi.

Ushbu tahdidlarga javoban O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston davlatlari "Central Asia Water and Land Nexus" (CAWLN) dasturi doirasida kuchlarini birlashtirdi. Mazkur tashabbus Global ekologik fond ko‘magida, 30 million dollar budjet bilan hamda BMT Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti ishtirokida amalga oshirilmoqda.

Dastur suv va yer resurslarini kompleks boshqarishga qaratilgan bo‘lib, qishloq xo‘jaligi yerlarini tiklash, cho‘llanishga qarshi kurash, o‘rmonlar va bioxilma-xillikni saqlash, shuningdek, iqlim o‘zgarishiga moslashuvchanlikni oshirishni o‘z ichiga oladi. Alohida e’tibor Amudaryo va Sirdaryo havzalariga qaratilgan — bu mintaqaning asosiy suv manbalari bo‘lib, aholining qariyb 80 foizi aynan ularga bog‘liq.

So‘nggi bir yarim asr davomida, ayniqsa, sug‘orish maqsadida suv resurslaridan intensiv foydalanish hamda yog‘ingarchilikning kamayishi ushbu daryolardagi suv sathining keskin pasayishiga olib keldi. Bu esa o‘z navbatida Orol dengizi ekologik falokatining asosiy sabablaridan biriga aylandi — uning hajmi dastlabkiga nisbatan atigi 10 foizgacha qisqardi.

Ekotizimlar degradatsiyasi mintaqa bioxilma-xilligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda: noyob turlar, jumladan, oqbosh o‘rdak va Amudaryo soxta kurakburunlari yo‘qolib ketish xavfi ostida. Shu bilan birga, cho‘llanish jarayoni kuchayib, qishloq xo‘jaligi, aholi turmush darajasi va iqtisodiyotga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Mutaxassislarning baholashicha, yer degradatsiyasi, o‘rmonlarning kesilishi va boshqa omillar tufayli yillik iqtisodiy yo‘qotishlar 6 milliard dollarga yetadi.

Yangi tashabbus doirasida suv resurslari, qishloq xo‘jaligi va ekotizimlarni o‘zaro bog‘liq holda boshqarishni nazarda tutuvchi “nexus-yondashuv” qo‘llaniladi. Dastur, shuningdek, transchegaraviy muloqotni rivojlantirish, me’yoriy-huquqiy bazani takomillashtirish, zamonaviy monitoring texnologiyalarini, jumladan, sun’iy yo‘ldosh tizimlari va tabiiy xavflar bo‘yicha erta ogohlantirish tizimlarini joriy etishni ham o‘z ichiga oladi.

Hududiy va milliy darajadagi loyihalar amalga oshirilishi rejalashtirilgan. Xususan, Orolbo‘yi hududida agroo‘rmonchilik va yerlarni barqaror boshqarish bo‘yicha pilot tashabbuslar yo‘lga qo‘yiladi. Shuningdek, bilim almashish platformalari yaratiladi hamda ekologik xabardorlikni oshirish, jumladan, yoshlar orasida, kengaytiriladi.

Dastur amalga oshirilishi natijasida degradatsiyaga uchragan landshaftlarni tiklash, suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish va oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash kutilmoqda. Bu esa mintaqaning barqaror rivojlanishini ta’minlab, millionlab insonlar hayot sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.