O‘zbekiston va GEF: 30 yillik hamkorlik

O‘zbekiston 1995-yilda GEFga qo‘shilganidan buyon turli milliy va mintaqaviy grantlar orqali muhim natijalarga erishdi. Bu grantlar noyob landshaftlarni asrash, ozon qatlamiga zarar yetkazuvchi moddalarni bosqichma-bosqich kamaytirish, kam uglerodli transport tizimlarini rivojlantirish uchun tezkor avtobus yo‘laklarini joriy etish hamda ekologik muammolarni hal etish salohiyatini oshirishga xizmat qildi.

Jumladan, Markaziy Osiyo transchegaraviy bioxilma-xillik loyihasi va Orol dengizi havzasi dasturlari orqali davlatlararo ekologik boshqaruv va iqlim barqarorligi mustahkamlandi. GEF ko‘magida O‘zbekiston xalqaro majburiyatlarini bajarib kelmoqda hamda oziq-ovqat tizimlari, yer resurslari va ekotizimlarni tiklash dasturlarida ishtirok etmoqda. 

Umuman olganda, 98,8 million dollar miqdoridagi grantlar va 773,8 million dollar qo‘shimcha moliyalashtirish mamlakat ekologik siyosatini qo‘llab-quvvatlab, uning xalqaro maydondagi yetakchilik rolini mustahkamladi.

Samarqand — madaniyatlar chorrahasi 

GEF Samarqandni Markaziy Osiyodagi eng qadimiy, uzluksiz hayot qaynab kelgan shaharlardan biri sifatida e’tirof etadi. 

“Arxeologik topilmalar bu hududda insoniyat paleolit davridayoq yashaganini ko‘rsatadi. Shahar miloddan avvalgi VIII–VII asrlarda tashkil topgan degan taxminlar mavjud. Buyuk Ipak yo‘li ustida joylashgani sababli Samarqand Xitoy, Eron va Yevropani bog‘lovchi muhim markazga aylangan va ayrim davrlarda mintaqaning eng yirik shaharlaridan biri bo‘lgan”, — deyiladi maqolada.

Shuningdek, bugungi kunda Samarqand eski va yangi shaharga bo‘linganligi: eski qism tarixiy obidalar va an’anaviy hayot tarzini saqlab qolgan bo‘lsa, yangi qism zamonaviy infratuzilma va muassasalarga egaligiga e’tibor qaratilgan.

Ta’kidlash joizki, GEFning VIII Assambleyasi 2026-yil 31-maydan 6-iyungacha aynan Samarqandda o‘tkaziladi. Tadbir 180 tadan ortiq davlat, xalqaro tashkilotlar, moliyaviy institutlar, ilmiy doiralar va fuqarolik jamiyati vakillarini birlashtiradi. Unda iqlim o‘zgarishi, bioxilma-xillikni asrash, yer degradatsiyasiga qarshi kurash, suv resurslaridan oqilona foydalanish va “yashil” iqtisodiyotga o‘tish kabi dolzarb masalalar muhokama qilinadi. GEF O‘zbekiston ekologik masalalarga yechim izlanadigan muhim lokatsiyaga aylanganligini ta'kidladi.

Tabiat, landshaftlar va bioxilma-xillik

O‘zbekiston tabiati nihoyatda rang-barang bo‘lib, cho‘llar, tog‘lar, dashtlar, botqoqliklar va daryo vodiylarini o‘z ichiga oladi. Markaziy hududning katta qismini Qizilqum cho‘li egallagan, sharq va janubda esa Tyan-Shan va Pomir-Oloy tog‘lari joylashgan.

“Mamlakatda 27 mingdan ortiq o‘simlik va hayvon turlari mavjud. Ular orasida qor qoploni, Buxoro bug‘usi, sayg‘oq va morxo‘r kabi noyob turlar bor. Ayniqsa, Amudaryo deltasi va Orol dengizi hududidagi botqoqliklar ko‘chib yuruvchi qushlar uchun muhim maskan hisoblanadi. 30 dan ortiq qo‘riqlanadigan hududlar ushbu boyliklarni asrashga xizmat qiladi”, — deyiladi maqolada.

Qolaversa, O‘zbekiston hukumati tomonidan “Yashil makon” tashabbusi orqali har yili 200 milliondan ortiq daraxt ekilishi, Orol dengizining qurigan tubida o‘rmon barpo etish ishlari olib borilayotganligi ta’kidlangan. Bu tashabbuslar cho‘llanishga qarshi kurash, bioxilma-xillikni asrash va iqlim o‘zgarishiga moslashishda muhim ahamiyat kasb etadi.