O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi

Qizil kitobning oltinchi nashri materiallari taqdimotida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining ekologiya masalalari bo‘yicha maslahatchisi – Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi raisi Aziz Abduhakimov, rais o‘rinbosari Jusipbek Kazbekov, qo‘mita huzuridagi Jamoatchilik kengashi a’zolari, qo‘mita va uning tizim tashkilotlari xodimlari hamda ilmiy institutlar vakillari qatnashdi.

Ilmiy asos va xalqaro mezonlar

O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobi – O‘zbekiston hududi doirasida uchraydigan juda kamyob va yo‘qolib ketish xavfi ostida bo‘lgan hayvonot hamda o‘simlik dunyosi turlarining izohlangan ro‘yxatini o‘z ichiga olgan rasmiy davlat hujjatidir. Unda ushbu turlarning tarqalishi, hozirgi holati, sonining kamayish sabablari, ularni saqlash va ko‘paytirish bo‘yicha tadbirlar haqidagi umumlashtirilgan ma’lumotlar keltiriladi. Qizil kitobni tayyorlash va yuritish Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 19-dekabrdagi 1034-son qarori bilan tasdiqlangan Nizomga muvofiq amalga oshiriladi.

Oltinchi nashr uchun turlar ro‘yxatini shakllantirish ilmiy asoslangan yondashuvlar asosida, Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (IUCN)ning toifalari va mezonlarini qo‘llagan holda amalga oshirildi. Bu milliy turlarning muhofaza maqomini xalqaro standartlarga moslashtirish va ma’lumotlarning global darajada solishtirilishini ta’minlash imkonini berdi.

O‘simliklar dunyosi: aniqlashtirish va yangilash

Qizil kitobning 2019-yildagi amaldagi 5-nashriga 48 ta oilaga mansub 314 tur va kenja turlar kiritilgan. Zamonaviy botanika nomenklaturasidagi o‘zgarishlar, areallarni aniqlashtirish va ayrim tabiiy populyatsiyalarning tiklanishi natijasida 12 ta oilaga mansub 21 ta o‘simlik turini ro‘yxatdan chiqarish taklif qilinmoqda.

Shu bilan birga, 6-nashrga 48 ta oilaga va 125 ta jinsga mansub, yo‘qolib ketish xavfi ostidagi 317 tur va kenja turdagi o‘simliklarni kiritish taklif etilmoqda. Ularning 24 turi Qizil kitobga birinchi marta kiritilishi rejalashtirilmoqda. Bu biologik xilma-xillik holati va yuzaga kelayotgan xavflar bo‘yicha yangi ma’lumotlarni aks ettiradi.

Hayvonot dunyosi: monitoring natijalari

O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobining 5-nashriga jami 206 tur va kenja turdagi hayvonlar kiritilgan. Shundan 83 turi umurtqasizlar (halqali chuvalchanglar, mollyuskalar va bo‘g‘imoyoqlilar), shuningdek baliqlar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilar kiradi.

Ilmiy tadqiqotlar va monitoring yakunlariga ko‘ra, avval kiritilgan turlardan 30 tasini ro‘yxatdan chiqarish taklif etilmoqda. Ayni vaqtda 6-nashr uchun 189 tur va kenja turdagi hayvonlarni ro‘yxatga kiritish tavsiya qilinmoqda. Shundan 13 turi Qizil kitobga ilk bor kiritilayotgan turlardir. Bundan tashqari, turli taksonomik guruhlarga mansub 48 tur hayvonning muhofaza maqomini o‘zgartirish tavsiya etilgan.

Qizil kitobning ahamiyati

Shu tariqa, O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobining 6-nashri uchun turlar ro‘yxati ilmiy asosda qayta ko‘rib chiqildi: ayrim turlarni ro‘yxatdan chiqarish, yangi turlarni kiritish hamda avval kiritilgan turlarning muhofaza maqomini tuzatish bo‘yicha qarorlar qabul qilindi.

Qizil kitobni tayyorlash va nashr etish O‘zbekistonda bioxilma-xillik holatini, o‘simlik va hayvon turlarining qanchalik kamyobligini hamda yo‘qolib ketish xavfi darajasini baholashda muhim ahamiyatga ega.

IUCNning Xalqaro Qizil ro‘yxati bilan bir qatorda, u tabiatni muhofaza qilish sohasida ilmiy, huquqiy va amaliy qarorlar qabul qilish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Qizil kitob ma’lumotlari tabiiy resurslarni oqilona boshqarish, ekotizimlarni saqlab qolish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashda qo‘llaniladi. Uning ijtimoiy roli ham katta: mazkur nashr aholi orasida ekologik xabardorlikni oshirishga, shuningdek yoshlarni tabiiy merosni asrash jarayonlariga jalb etishga xizmat qiladi.