Inson hayotining muhim onlari –  davlat xizmatlarining yangi qiyofasida

Inson hayotidagi eng muhim voqealar – farzandning dunyoga kelishi, nikohdan o‘tish, farzandlikka olish yoki yaqin insonning vafoti – nafaqat shaxsiy, balki muhim huquqiy ahamiyatga ega. Shu bois bunday holatlarni davlat tomonidan tez, aniq va ishonchli qayd etish fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlarini ta’minlashning muhim shartlaridan biridir. Bugun FHDY tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar ana shu xizmatlarni zamonaviy, raqamli va fuqaroga yanada qulay shaklga olib chiqmoqda.

FHDY tizimi tug‘ilish, nikoh, ajrashish, farzandlikka olish, otalikni belgilash, ism, familiya va ota ismini o‘zgartirish, shuningdek, vafot kabi inson hayotidagi muhim huquqiy voqealarni rasmiy qayd etadi. Demak, ushbu tizimni oddiy ma’muriy xizmat ko‘rsatish sohasi sifatida baholab bo‘lmaydi.

Chunki fuqaroning tug‘ilganligi haqidagi qayd uning shaxs sifatidagi huquqiy maqomini tasdiqlashdan tortib, turli davlat xizmatlaridan foydalanishigacha bo‘lgan ko‘plab jarayonlar uchun asos bo‘ladi. Nikohning qayd etilishi esa oilaviy huquq va majburiyatlarning yuzaga kelishini ta’minlaydi. Shu ma’noda, FHDY tizimining samaradorligi bevosita insonning kundalik hayoti va huquqiy manfaatlariga ta’sir ko‘rsatadi.

Shuning uchun sohada amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy mezoni ham bitta savolga borib taqaladi: fuqaro o‘ziga kerakli xizmatni qanchalik tez, oson va ortiqcha ovoragarchiliksiz olyapti?

2026-yilning birinchi yarim yilligida amalga oshirilgan ishlar ana shu savolga amaliy javob bermoqda.

Raqamli formatga o‘tayotgan tizim. Joriy yilning dastlabki olti oyida FHDY tizimi orqali qariyb 600 ming ta xizmat ko‘rsatildi. E’tiborli jihati shundaki, ushbu xizmatlarning 50 foizdan ortig‘i onlayn shaklda amalga oshirildi.

Bu ko‘rsatkich FHDY xizmatlarini raqamlashtirish jarayoni jadal sur’atlarda kechayotganini ko‘rsatadi. Ko‘rsatilgan xizmatlarning qariyb uchdan ikki qismi elektron shaklga o‘tgani davlat xizmatlaridan foydalanish madaniyatida ham muayyan o‘zgarish yuz berayotganini anglatadi.

Biroq raqamlashtirishni faqat onlayn xizmatlar ulushining ortishi bilan baholash to‘g‘ri emas. Uning asl samarasi fuqaroning sarflaydigan vaqti, yo‘l xarajatlari, navbatda kutish holatlari va bir xil hujjatlarni turli idoralarga qayta-qayta taqdim etish zarurati kamayishida namoyon bo‘ladi.

Aynan shu jihatdan FHDY tizimidagi yangi yondashuv oddiy texnik yangilanish emas, balki davlat xizmatlari falsafasining o‘zgarishidir. Endilikda fuqaro xizmat olish uchun davlat idorasiga moslashishi emas, aksincha, xizmatning o‘zi fuqaroning ehtiyojiga moslashishi ko‘zda tutilmoqda.

“Bir darcha”dan raqamli xizmatlargacha. FHDY tizimida amalga oshirilayotgan o‘zgarishlarning muhim yo‘nalishlaridan biri – davlat xizmatlarini “bir darcha” tamoyili asosida, ortiqcha byurokratik to‘siqlarsiz ko‘rsatishdir.

2026-yilning birinchi yarim yilligida nikoh va tug‘ilishni qayd etish jarayonlarini elektron shaklga o‘tkazish bo‘yicha amaliy ishlar izchil davom ettirildi. Elektron ariza berish tartib-taomillari takomillashtirildi, FHDY bo‘limlarining ma’muriy-hududiy tuzilmalar bilan axborot almashinuvi kengaytirildi hamda yagona elektron arxiv tizimiga integratsiya qilish ishlari rivojlantirildi.

Bu jarayonning eng muhim natijalaridan biri – fuqaroning bir xil ma’lumotni turli idoralarga qayta-qayta taqdim etish ehtiyojining kamayishidir. Davlat organlari o‘rtasida elektron axborot almashinuvi qanchalik rivojlansa, xizmat ko‘rsatish jarayoni shunchalik tez, aniq va shaffof bo‘ladi.

Shu bilan birga, yagona elektron arxivning rivojlantirilishi FHDY ma’lumotlarini saqlash, ulardan samarali foydalanish va zarur hollarda tezkor axborot almashishning zamonaviy mexanizmlarini shakllantirmoqda. Bunda, albatta, shaxsiy ma’lumotlarning xavfsizligini ta’minlash masalasi alohida ahamiyat kasb etadi.

Nikohni qayd etishda yangi tajriba. 2026-yilning birinchi yarim yilligida mamlakatimizda 92 mingdan ortiq nikoh rasmiy qayd etildi. Nikohdan o‘tganlarning o‘rtacha yoshi 25 yoshni tashkil etgan bo‘lsa, kuyovlarning o‘rtacha yoshi 27, kelinlarning o‘rtacha yoshi 22 yosh bo‘ldi.

Bu raqamlar ortida esa minglab oilalarning huquqiy maqomini belgilaydigan muhim jarayon turibdi. Shu sababli nikohni qayd etish xizmatining qulayligi va tezkorligi yangi oila qurayotgan fuqarolar hayotida muhim ahamiyatga ega.

Bugungi kunda nikohni qayd etish uchun berilayotgan arizalarning 40 foizdan ortig‘i onlayn shaklda amalga oshirilmoqda. Bunda my.gov.uz va “Adliya Plus” mobil ilovasi orqali elektron ariza berish imkoniyatining takomillashtirilgani muhim omil bo‘lmoqda.

Yana bir muhim tajriba – Shayxontohur tumanida nikohni qayd etish uchun ariza berish jarayonining eksperiment tariqasida 100 foiz onlayn shaklga o‘tkazilganidir. Ushbu tajriba ijobiy natija bergach, uni hududlarda, Qoraqalpog‘iston Respublikasi markazi hamda Toshkent shahridagi barcha tuman FHDY bo‘limlarida bosqichma-bosqich joriy etish ishlari boshlandi.

Mazkur tajribaning ahamiyati shundaki, raqamlashtirish nafaqat markaziy tizimda, balki bevosita hududlardagi xizmat ko‘rsatish jarayonida ham amalda sinovdan o‘tkazilmoqda.

Tug‘ilishni qayd etish ham raqamli shaklga o‘tmoqda. Tug‘ilish – insonning huquqiy hayotidagi ilk va eng muhim qaydlardan biridir. Shu sababli tug‘ilishni rasmiylashtirish jarayonining sodda, tezkor va ortiqcha ovoragarchiliksiz bo‘lishi ayniqsa muhim.

Hisobot davrida 393 mingdan ortiq tug‘ilish holati rasmiy qayd etildi. Birinchi marta farzandli bo‘lgan ayollarning o‘rtacha yoshi 23 yoshni tashkil etdi. Shuningdek, 60 yoshdan oshgan 315 nafar ota va 40 yoshdan oshgan 6 543 nafar ona farzandli bo‘lgani qayd etildi.

Bundan tashqari, davr mobaynida 9 mingdan ortiq egizak tug‘ilishi qayd etildi. Egizak tug‘ilishlar soni Samarqand va Farg‘ona viloyatlarida eng yuqori, Navoiy va Sirdaryo viloyatlarida esa nisbatan past bo‘lgan.

Bunday ma’lumotlar nafaqat FHDY tizimi faoliyatini tahlil qilish, balki demografik jarayonlarni o‘rganish va davlat siyosatini rejalashtirish uchun ham muhim ahamiyatga ega.

Ayni paytda tug‘ilishni qayd etish bo‘yicha tegishli xizmatlardan foydalanish imkoniyatining “Adliya Plus” mobil ilovasida yaratilgani fuqarolar uchun yana bir muhim qulaylik bo‘lmoqda.

Raqamlashtirishning eng katta natijasi – vaqt va mablag‘ tejalishi. Davlat xizmatlaridagi har qanday texnologik yangilik, avvalo, inson uchun qulaylik yaratishi bilan baholanadi. FHDY tizimidagi raqamlashtirishning ham eng muhim natijasi aynan shunda namoyon bo‘lmoqda.

“Adliya Plus” mobil ilovasi orqali fuqaro FHDY bo‘limiga shaxsan bormasdan turib, nikoh va tug‘ilishni qayd etish uchun onlayn ariza berishi, ayrim hujjatlarni elektron shaklda rasmiylashtirishi hamda dafn ishlari bo‘yicha ma’lumotlardan foydalanishi mumkin.

Bu, ayniqsa, uzoq hududlarda yashovchi fuqarolar, keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki raqamli xizmatlar ularning nafaqat vaqtini, balki yo‘l xarajatlari va ortiqcha tashvishlarini ham kamaytiradi.

Shayxontohur tumanidagi tajriba esa raqamlashtirishning yana bir muhim jihatini ko‘rsatdi. Nikoh arizalarining to‘liq raqamli formatga o‘tkazilishi fuqarolarga xizmat ko‘rsatish vaqtini qisqartirish bilan birga, FHDY xodimlarining ma’muriy yuklamasini kamaytirib, xizmat sifatini oshirishga xizmat qilmoqda.

Demak, raqamlashtirishning samarasi ikki tomonlama: fuqaro uchun qulaylik, davlat organi uchun esa samaradorlik.

Dafn xizmatlarida ham yagona raqamli platforma. FHDY tizimidagi raqamli yangilanishlar tug‘ilish va nikoh bilan cheklanmayapti. Tizimda inson hayotining yakuniy bosqichi bilan bog‘liq xizmatlar ham raqamli muhitga olib kirilmoqda.

Shu maqsadda dafn.adliya.uz platformasi ishlab chiqilib, Toshkent shahrida foydalanishga topshirildi. Elektron modul FHDYning yagona elektron arxivi bilan integratsiya qilinib, o‘lim holatlarini markazlashtirilgan tizimga kiritish imkoniyati yaratildi.

Bu loyiha alohida e’tiborga loyiq. Chunki inson vafoti bilan bog‘liq ma’lumotlarni tez va aniq qayd etish ko‘plab boshqa huquqiy va ma’muriy jarayonlarning ham to‘g‘ri tashkil etilishiga ta’sir qiladi.

Kelgusida ushbu platformani Toshkent shahri bilan bir qatorda boshqa hududlarga ham bosqichma-bosqich joriy etish rejalashtirilayotgani yagona raqamli xizmatlar tizimini kengaytirish yo‘lidagi navbatdagi muhim qadamdir.

Raqamlashtirish bilan birga inson omili ham o‘zgaradi. Davlat xizmatlarini raqamlashtirish ko‘pincha texnologik loyiha sifatida tasavvur qilinadi. Aslida esa uning samarasi xodimning ish uslubi va davlat organining fuqaroga munosabatini ham o‘zgartiradi.

Elektron ariza, avtomatlashtirilgan ma’lumot almashinuvi va yagona elektron arxiv xodimlarni ko‘plab takroriy ma’muriy vazifalardan ozod qiladi. Natijada ularning e’tiborini murakkabroq masalalarni hal etish, fuqarolarga tushuntirish berish va xizmat sifatini oshirishga yo‘naltirish imkoniyati kengayadi.

Shu bois raqamlashtirishning maqsadi insonni tizimdan chiqarib tashlash emas, aksincha, inson uchun ortiqcha byurokratik jarayonlarni qisqartirishdir.

Bu yondashuv davlat xizmatlari tizimida “fuqaro davlat idorasiga boradi” degan eski modeldan “davlat xizmati fuqaroning o‘ziga yaqinlashadi” degan yangi modelga o‘tishni anglatadi.

Keyingi bosqich nimadan iborat?

2026-yilning ikkinchi yarim yilligida FHDY tizimi oldida aniq vazifalar turibdi. Avvalo, nikohni qayd etish bo‘yicha to‘liq onlayn xizmat ko‘rsatish modelini barcha hududlarda izchil joriy etishni yakunlash ko‘zda tutilgan.

Shuningdek, “Adliya Plyus” mobil ilovasidagi xizmatlar ro‘yxatini kengaytirish, interfeysni yanada soddalashtirish, dafn.adliya.uz platformasini boshqa hududlarga joriy etish hamda FHDYning yagona elektron arxivini boshqa davlat axborot tizimlari bilan integratsiya qilish ustuvor vazifalar sifatida belgilangan.

Bularning barchasi bir maqsadga – FHDY xizmatlarini imkon qadar to‘liq raqamli formatga o‘tkazish va fuqarolar uchun yanada qulay sharoit yaratishga xizmat qiladi.

FHDY tizimidagi bugungi o‘zgarishlarga bir qarashda oddiy raqamlashtirish jarayoni sifatida baho berish mumkin. Ammo 2026-yilning birinchi yarim yilligi natijalari chuqurroq manzarani ko‘rsatmoqda: FHDY orqali ko‘rsatilgan xizmatlarning 65 foizdan ortig‘i onlayn shaklda amalga oshirilgani davlat xizmatlarining yangi modelga izchil o‘tayotganidan dalolat beradi.

Bu – texnologiya uchun texnologiya emas. Bu, avvalo, fuqaroning vaqtini qadrlash, ortiqcha ovoragarchiliklarni kamaytirish, davlat xizmatlarini ochiq, tezkor va qulay qilishga qaratilgan yondashuvdir.

Yangi O‘zbekiston sharoitida davlat xizmatlarining mazmuni ham o‘zgarib bormoqda. Endilikda samaradorlik faqat qancha hujjat rasmiylashtirilgani bilan emas, balki fuqaro ushbu xizmatni qanchalik tez, qulay va ortiqcha to‘siqlarsiz olgani bilan ham baholanadi.

FHDY tizimida boshlangan raqamli transformatsiya ana shu yangi mezonning amaliy ifodasidir. Bugun Shayxontohur tumanida sinovdan o‘tayotgan tajriba ertaga butun mamlakatda odatiy xizmat ko‘rsatish amaliyotiga aylanishi mumkin.

Zero, davlat xizmatining eng yaxshi ko‘rsatkichi – fuqaroning idora eshigiga necha marta borganida emas, uning muammosi nechta bosqichda va qanchalik tez hal etilganidadir.

FHDY tizimida amalga oshirilayotgan islohotlarning haqiqiy qiymati ham aynan shunda – inson manfaati, uning vaqti va huquqiy ehtiyojlarini birinchi o‘ringa qo‘yishda namoyon bo‘ladi.

O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi
Davlat xizmatlari markazlari va FHDY
organlari faoliyatini muvofiqlashtirish boshqarmasi