Huquqiy davlatni qonunlar emas, avvalo, shu qonunlarni yaratadigan, qo‘llaydigan va himoya qiladigan bilimli, mas’uliyatli hamda zamonaviy fikrlaydigan huquqshunoslar barpo etadi. Shu ma’noda, bugun yuridik ta’limni takomillashtirish masalasi oddiy ta’lim islohoti emas, balki davlat va jamiyat taraqqiyotining strategik vazifasiga aylanmoqda. Yangi texnologiyalar, raqamli iqtisodiyot va xalqaro huquqiy munosabatlarning kengayishi esa yangi avlod yuristlariga qo‘yiladigan talablarni tubdan o‘zgartirmoqda.

Yangi davr huquqshunosidan qanday bilim va ko‘nikmalar talab etiladi?

Bugungi huquqshunos faqat qonun moddalarini yoddan bilishi bilan kifoyalana olmaydi. U murakkab huquqiy vaziyatni tahlil qila olishi, qonunchilikni amaliyot bilan bog‘lashi, raqamli texnologiyalardan foydalanishi, xalqaro huquqiy jarayonlarni tushunishi va eng muhimi, qabul qilayotgan qarorining inson taqdiriga ta’sirini anglay olishi kerak.

Dunyoda huquqiy jarayonlarning jadal o‘zgarayotgani aynan shunday mutaxassislarga bo‘lgan ehtiyojni oshirmoqda. Yangi texnologiyalar, raqamli iqtisodiyot, xalqaro hamkorlikning kengayishi va inson huquqlariga oid yangi standartlar yuridik ta’lim oldiga mutlaqo yangi vazifalarni qo‘ymoqda.

Shuning uchun zamonaviy yuridik ta’limning asosiy mezoni — talabaning qancha ma’lumotni yod olgani emas, balki olgan bilimini real hayotda qanday qo‘llay olishi bilan belgilanmoqda. Bu esa ta’lim, ilm-fan va amaliyotning bir-biridan ajralib qolmasligini taqozo etadi.

Aynan shu yondashuv O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan yuridik ta’lim islohotlarining mazmunida ham o‘z aksini topmoqda.

Yuridik ta’lim islohoti davlat siyosatining muhim yo‘nalishiga aylanmoqda

2025-yil 26-noyabrda davlat rahbarining “O‘zbekiston Respublikasida yuridik ta’lim va ilm-fanni yanada isloh qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni qabul qilindi. Mazkur hujjat yuridik ta’lim va ilm-fanni rivojlantirish, shuningdek, Toshkent davlat yuridik universiteti faoliyatini transformatsiya qilish bo‘yicha muhim vazifalarni belgilab berdi.

Bu hujjatni sohadagi avvalgi islohotlarning uzviy davomi sifatida baholash mumkin. Chunki huquqiy davlatni barpo etish jarayonida qonunchilikni takomillashtirishning o‘zi yetarli emas. Qonunlarni hayotga tatbiq etadigan, ularning mazmunini to‘g‘ri talqin qiladigan va fuqarolarning huquq hamda manfaatlarini himoya qila oladigan professional kadrlar ham zarur.

Shu nuqtai nazardan, Adliya vazirligining yuridik kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish, shuningdek, yurisprudensiya sohasidagi fundamental va amaliy tadqiqotlarni ta’minlash borasidagi faoliyati alohida ahamiyat kasb etadi.

2026-yilning birinchi yarim yilligida bu yo‘nalishda amalga oshirilgan ishlar esa islohotlarning amaliy bosqichga kirganini ko‘rsatmoqda.

“Litsey – universitet” modeli kadrlar tayyorlashning uzluksiz zanjiriga aylanmoqda

Yuridik kadrlarni tayyorlash qanchalik erta va to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilsa, kelajakdagi mutaxassisning kasbiy tayyorgarligi ham shunchalik mustahkam bo‘ladi.

Shu ma’noda, Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 30-iyundagi 350-son qarori bilan Toshkent davlat yuridik universitetining maxsus uch yillik ta’lim dasturlariga o‘qishga qabul qilish tartiblarini takomillashtirishga qaratilgan yangi normalar belgilandi. Mazkur qaror yuridik kadrlarni tayyorlash tizimida uzviylikni kuchaytirishga xizmat qilmoqda.

Muhim yangiliklardan biri — Toshkent davlat yuridik universiteti huzuridagi akademik litseylar va yuridik texnikumlar bitiruvchilarini universitetning maxsus uch yillik dasturlariga suhbat asosida qabul qilish mexanizmining joriy etilganidir.

Bu yondashuv oddiy qabul mexanizmidan ko‘ra kengroq ma’noga ega. U “litsey – universitet” uzluksiz ta’lim klasterini shakllantirib, yoshlarning yuridik sohaga oid bilimlarini izchil rivojlantirish imkonini beradi. Natijada o‘quvchi bir bosqichda olgan bilimini keyingi bosqichda yanada chuqurlashtiradi.

Bunda yana bir muhim tamoyil – ochiqlik. Qarorda abituriyentlarni qabul qilish jarayonining shaffofligi, xususan, suhbat jarayonlarida komissiyalar faoliyatining ochiqligini ta’minlash belgilangan.

Demak, yangi mexanizm bir vaqtning o‘zida ham ta’limning uzluksizligini, ham qabul jarayonining shaffofligini ta’minlashga qaratilgan.

Ikkinchi mutaxassislik – yangi imkoniyatlar eshigi

Bugungi mehnat bozori tez o‘zgarmoqda. Turli sohalarda faoliyat yuritayotgan mutaxassislar uchun huquqiy bilimga ega bo‘lish tobora muhimlashib bormoqda. Tadbirkorlik, moliya, texnologiyalar, xalqaro munosabatlar yoki davlat boshqaruvida faoliyat yuritayotgan mutaxassis uchun huquqiy bilim ko‘pincha qo‘shimcha ustunlik emas, balki professional zaruratga aylanmoqda.

Shu sababli Toshkent davlat yuridik universitetida ikkinchi mutaxassislik sifatida yurisprudensiya bo‘yicha uch yillik ta’lim dasturining yo‘lga qo‘yilishi muhim qadamdir. Oliy ma’lumotga ega bo‘lgan shaxslar uchun bunday imkoniyatning yaratilishi yuridik kasbni egallash istagidagi fuqarolar doirasini kengaytiradi.

Buning uzoq muddatli natijasi esa yuridik xizmatlar bozorida malakali mutaxassislar sonining ko‘payishida namoyon bo‘ladi. Eng muhimi, turli sohalardagi tajribaga ega insonlarning yuridik ta’limga kirib kelishi huquqshunoslikni boshqa professional yo‘nalishlar bilan bog‘lash imkoniyatlarini ham kengaytiradi.

Xalqaro standartlar sari yangi qadam

Yuridik ta’limning sifati bugun faqat milliy mezonlar bilan baholanmaydi. Huquqiy munosabatlarning globallashuvi xalqaro standartlarni biladigan va xalqaro maydonda raqobatlasha oladigan mutaxassislarni tayyorlashni talab etmoqda.

Shu maqsadda huquq sohasining ayrim yo‘nalishlarida bakalavriatga qabul jarayonida xalqaro standartlarga mos IQ test tizimi joriy etildi. Jumladan, “60421400 – Xalqaro huquq va qiyosiy huquqshunoslik” hamda “60421500 – Raqamli huquq” ta’lim yo‘nalishlariga kirishda Toshkent davlat yuridik universiteti tomonidan xorijiy hamkor tashkilotlar bilan birgalikda xalqaro standartlarga mos IQ test o‘tkazilishi belgilandi.

Bu yangilikning mohiyati shundaki, yangi avlod huquqshunosidan faqat huquqiy bilim emas, balki mantiqiy fikrlash, tahlil qilish va murakkab vaziyatlarga nostandart yechim topish qobiliyati ham talab etiladi.

Ayniqsa, “Raqamli huquq” kabi yangi yo‘nalishlarning rivojlanishi huquqshunoslikning kelajak kasblari bilan chambarchas bog‘lanayotganini ko‘rsatadi. Texnologiyalar rivojlangan sari shaxsiy ma’lumotlar, sun’iy intellekt, elektron shartnomalar, raqamli aktivlar va kiberhuquq bilan bog‘liq munosabatlar ham kengayadi. Demak, bugun tayyorlanayotgan yurist ertangi kunning huquqiy muammolariga javob bera olishi kerak.

Ta’limdan xalqaro maydonga

Yuridik ta’limdagi islohotlarning natijasi faqat auditoriyadagi o‘zgarishlar bilan o‘lchanmaydi. Ta’lim muassasasining xalqaro nufuzi, ilmiy salohiyati va bitiruvchilarining raqobatbardoshligi ham muhim mezondir.

Hisobot materiallariga ko‘ra, Toshkent davlat yuridik universiteti THE World Impact Rankings reytingida TOP-400 tarkibidan joy oldi. Universitetning ilmiy salohiyat ko‘rsatkichlari, shuningdek, Scopus va Hirsch indeksi bo‘yicha natijalari ham izchil o‘smoqda.

Bu natijalarni faqat reyting ko‘rsatkichi sifatida baholash to‘g‘ri emas. Chunki xalqaro reytinglardagi o‘sish ilmiy tadqiqotlar sifati, xalqaro hamkorlik va akademik muhitning rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq.

Shu bilan birga, universitetda ta’lim, tadqiqot va amaliyot integratsiyasini kuchaytirish maqsadida sohaviy fakultetlar tizimini shakllantirishning yangi tartibi belgilandi. Fakultet dekanlari, departament boshliqlari va markaz rahbarlarini saylash amaliyotining joriy etilishi esa universitet boshqaruvida kollegiallik va ishtirok tamoyillarini kuchaytirishga xizmat qilmoqda.

Ya’ni gap faqat yangi ta’lim dasturlarini joriy etishda emas. Ta’lim muassasasining o‘zi ham zamonaviy boshqaruv, ilm-fan va akademik muhit talablariga mos ravishda yangilanmoqda.

Sun’iy intellekt auditoriyaga kirib kelmoqda

Zamonaviy yuridik ta’limni raqamli texnologiyalarsiz tasavvur qilish qiyin. Shu sababli ta’lim jarayonini raqamlashtirish bilan bir qatorda, sun’iy intellekt imkoniyatlaridan foydalanish bo‘yicha ham amaliy ishlar boshlangan.

Xususan, talabalarning nazorat ishlari va imtihon natijalarini inson omilisiz, sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida baholashga doir ishlar yo‘lga qo‘yilmoqda. Buning uchun universitetda “Huquqiy texnologiyalar va sun’iy intellekt laboratoriyasi” tashkil etilishi belgilangan.

Bu yerda asosiy masala texnologiyani ta’limga shunchaki kiritish emas. Muhimi, undan ta’lim sifatini oshirish, baholashning xolisligini kuchaytirish va talabaning haqiqiy bilimini aniqlash vositasi sifatida oqilona foydalanishdir.

Shu bilan birga, sun’iy intellekt huquqshunosni almashtiradigan vosita emas. Aksincha, u huquqshunosning tahliliy imkoniyatlarini kengaytiradigan texnologik yordamchiga aylanishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, kelajak yuristi nafaqat qonunni, balki zamonaviy texnologiyalarni ham tushunishi zarur.

Jahon tajribasi bilan hamnafas ta’lim

Yuridik ta’limning xalqaro maydonga integratsiyalashuvi qo‘shma dasturlar orqali ham kengaymoqda. Xalqaro hamkorlik doirasida xorijiy tashkilotlar bilan uchrashuvlar o‘tkazilib, xizmat safarlari amalga oshirilmoqda va hamkorlik hujjatlari imzolanmoqda.

Bugungi kunda nufuzli xorijiy universitetlar bilan 8 ta bakalavriat va 3 ta magistratura yo‘nalishi bo‘yicha qo‘shma ta’lim – double degree dasturlari joriy etilgan. Xususan, Buyuk Britaniya va Italiya universitetlari bilan bunday dasturlarning yo‘lga qo‘yilishi talabalarga global huquqiy bilim va tajribani egallash imkonini bermoqda.

Bunday hamkorlikning ahamiyati ikki tomonlama. Birinchidan, talaba xalqaro ta’lim muhitida tahsil olish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ikkinchidan, mahalliy yuridik ta’lim tizimiga ilg‘or metodika va akademik tajribalarni olib kirish uchun yangi kanallar ochiladi.

Natijada yuridik ta’lim milliy chegaralar bilan cheklanib qolmay, global huquqiy makonning bir qismiga aylanib bormoqda.

Mustahkam yuridik ta’lim – huquqiy davlatning uzoq muddatli taraqqiyotini belgilaydigan eng muhim omillardan biridir. Chunki qonun ustuvorligini ta’minlash, inson huquqlarini himoya qilish va adolatli boshqaruvni qaror toptirish, avvalo, shu qadriyatlarni chuqur anglaydigan va ularni amalda ta’minlay oladigan mutaxassislarga bog‘liq.

Bugun O‘zbekistonda yuridik ta’limni isloh qilish jarayoni bir vaqtning o‘zida bir necha yo‘nalishni qamrab olmoqda: uzluksiz ta’lim tizimi shakllantirilmoqda, ikkinchi mutaxassislik imkoniyati kengaytirilmoqda, xalqaro standartlarga mos qabul mexanizmlari joriy etilmoqda, ta’lim va ilm-fan integratsiyasi kuchaytirilmoqda, raqamli texnologiyalar hamda sun’iy intellekt ta’lim jarayoniga olib kirilmoqda.

Eng muhimi, bu o‘zgarishlarning markazida zamonaviy, mustaqil fikrlaydigan va xalqaro miqyosda raqobatbardosh huquqshunosni tayyorlash maqsadi turibdi. Ta’lim, ilm-fan va amaliyotning uyg‘unlashuvi esa ana shu maqsadga erishishning eng muhim shartidir.

Yangi O‘zbekistonning huquqiy poydevori bugun auditoriyalarda ham yaratilmoqda. Har bir puxta tayyorlangan huquqshunos — ertangi qonun ustuvorligi, inson huquqlarining ishonchli himoyasi va adolatli jamiyatning yana bir mustahkam tayanchi demakdir.

Shu bois yuridik ta’limga kiritilayotgan har bir investitsiya, joriy etilayotgan har bir zamonaviy ta’lim texnologiyasi va yaratilayotgan har bir yangi imkoniyatni, aslida, mamlakatning huquqiy kelajagiga kiritilayotgan sarmoya sifatida baholash mumkin.

O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi
Yuridik ta’lim va sud-ekspertiza boshqarmasi