Yangi O‘zbekistonning huquqiy makonida raqamli imkoniyatlar

Bugun raqamlashtirish davlat va jamiyat hayotining deyarli barcha sohalariga kirib kelmoqda. Advokatura ham bundan mustasno emas. O‘zbekistonda advokatura faoliyatini raqamlashtirish orqali advokatlar uchun qulay sharoit yaratish, fuqarolarga yuridik yordam ko‘rsatish sifatini oshirish, ortiqcha byurokratik jarayonlarni qisqartirish va huquqiy yordamdan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan tizimli islohotlar amalga oshirilmoqda.

Raqamlashtirish – shunchaki elektron shaklga o‘tish emas

Advokatura faoliyatini raqamlashtirish haqida gap ketganda, buni faqat qog‘oz hujjatlarning elektron ko‘rinishga o‘tkazilishi sifatida tushunish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Aslida, bu jarayon advokat, fuqaro, Advokatlar palatasi va adliya organlari o‘rtasidagi munosabatlarning yangi mexanizmlarini shakllantirmoqda.

Bugun yuridik yordam ko‘rsatish jarayonining ayrim bosqichlari elektron shaklda amalga oshirilayotgani vaqtni tejash, hujjatlar almashinuvini soddalashtirish, inson omilini kamaytirish va xizmatlarning shaffofligini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Demak, raqamli transformatsiyaning markazida texnologiyaning o‘zi emas, balki undan foydalanayotgan inson – uning huquqi, vaqti va manfaatlari turibdi.

Bu jihat advokatura uchun ayniqsa muhim. Chunki advokatlik faoliyatining asosiy maqsadi insonning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishdir. Huquqiy yordam olish jarayoni qanchalik sodda, tezkor va shaffof bo‘lsa, fuqaroning o‘z huquqlarini himoya qilish imkoniyati ham shunchalik kengayadi.

Advokat bo‘lish imkoniyati kengaymoqda

Advokatura tizimini modernizatsiya qilish faqat raqamli texnologiyalarni joriy etish bilan cheklanmayapti. Sohani malakali va raqobatbardosh kadrlar bilan ta’minlash, advokatlik kasbiga kirishdagi ortiqcha ma’muriy to‘siqlarni kamaytirish ham muhim yo‘nalish sifatida belgilangan.

Xususan, advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanish huquqini beruvchi litsenziyani olish uchun advokatlik tuzilmasida o‘taladigan majburiy stajirovka muddati olti oydan uch oyga qisqartirildi. Davlat organlari va tashkilotlarining yuridik xizmatlari xodimlari, shuningdek, sudya, tergovchi yoki prokuror lavozimida kamida uch yil ishlagan shaxslar majburiy stajirovkadan ozod etildi.

Malaka imtihonini qayta topshirish muddati ham bir yildan olti oygacha qisqartirildi. Advokat tomonidan uzrli sabablarsiz kasbiy majburiyatlar bajarilmaganligi litsenziyani tugatish uchun asos bo‘ladigan muddat esa uch oydan olti oyga uzaytirildi. Bunday o‘zgarishlar bir tomondan kasbga kirish imkoniyatlarini kengaytirsa, ikkinchi tomondan advokatning professional mas’uliyatini saqlab qolishga xizmat qilmoqda.

Ayniqsa, advokat maqomini olish uchun malaka imtihonlariga ariza berish va ularni ko‘rib chiqish jarayonlarining to‘liq raqamlashtirilgani e’tiborga loyiq. Talab etiladigan hujjatlar sonining qisqartirilishi ham fuqarolar uchun ortiqcha ovora bo‘lishning oldini olmoqda.

Islohotlarning amaliy natijasi esa raqamlarda yaqqol ko‘rinadi. 2022-yilda respublikada 4 577 nafar advokat faoliyat yuritgan bo‘lsa, 2026-yil holatiga ularning soni 7 732 nafarga yetdi. Ya’ni advokatlar soni 3 155 nafarga yoki qariyb 69 foizga oshdi.

Bundan tashqari, yuridik mutaxassislik bo‘yicha kamida ikki yillik ish stajiga ega bo‘lish haqidagi majburiy talabning bekor qilinishi yosh advokatlar safining kengayishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Ayniqsa, 21–30 yoshdagi advokatlar salmog‘ining oshishi sohaga yangi avlod vakillari kirib kelayotganini ko‘rsatadi.

“Yuridik yordam” – advokatura faoliyatining raqamli markazi

Advokatura sohasidagi raqamlashtirishning muhim natijalaridan biri – “Yuridik yordam” axborot tizimining joriy etilishidir. Bugungi kunda barcha advokatlarning ushbu tizimga qamrab olingani sohada yagona raqamli muhit shakllanayotganidan dalolat beradi.

Tizim orqali advokatlik litsenziyasini elektron shaklda yuklab olish, himoyasi ostidagi shaxs manfaatida elektron order shakllantirish imkoniyati yaratildi. Shuningdek, maxsus QR-kodli ID-card shaklidagi advokatlik guvohnomasi joriy etildi, advokatlik tuzilmalarining statistik ma’lumotlarini elektron yuritish tartibi belgilandi.

Bundan tashqari, advokatlik tuzilmalari va advokatlarning real vaqt rejimida yangilanib boradigan elektron reyestri yo‘lga qo‘yildi. Bunday reyestr nafaqat ma’lumotlarni tezkor yuritish, balki soha haqida aniq va dolzarb axborotga ega bo‘lish imkonini ham oshiradi.

Bu o‘zgarishlarning ahamiyatini birgina advokatning kundalik faoliyati misolida ham ko‘rish mumkin. Avvallari ayrim hujjatlar uchun vaqt va resurs sarflash talab etilgan bo‘lsa, elektron tizimlar orqali ko‘plab jarayonlarni masofadan amalga oshirish mumkin bo‘lmoqda. Natijada advokat o‘zining asosiy vazifasi – mijozga sifatli huquqiy yordam ko‘rsatishga ko‘proq vaqt ajratish imkoniga ega bo‘ladi.

Davlat hisobidan yuridik yordam: inson omilidan xoli tizim

Advokatura faoliyatini raqamlashtirishning eng muhim yo‘nalishlaridan biri davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish tizimining elektron shaklga o‘tkazilishi bo‘ldi.

“O‘zbekiston Respublikasining “Davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish to‘g‘risida”gi Qonuni asosida gumon qilinuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchini davlat hisobidan advokat bilan ta’minlash jarayonlari “Yuridik yordam” axborot tizimi orqali amalga oshirilmoqda. Eng muhim jihati – advokatlarni tayinlashda tasodifiy tanlash, ya’ni random algoritmidan foydalanilmoqda.

Bu qanday natija beradi?

Har bir so‘rov bo‘yicha advokatning avtomatlashtirilgan tarzda tanlanishi inson omilini sezilarli darajada kamaytiradi. Natijada advokat tayinlash jarayonida xolislik va shaffoflik kuchayadi, barcha advokatlar uchun teng imkoniyat yaratilib, tizimdagi ehtimoliy subyektiv yondashuvlarning oldi olinadi.

Davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatishda advokat ishtirokining hududiy adliya organi bilan elektron shaklda tuziladigan shartnoma asosida rasmiylashtirilayotgani ham ushbu jarayonning izchil raqamlashtirilayotganini ko‘rsatadi.

Bundan tashqari, davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish doirasi ham kengaytirildi. Kam ta’minlangan shaxslar, fuqarolik va ma’muriy ishlar bo‘yicha murojaat qiluvchilar, ruhiy holati buzilgan jismoniy shaxslar, shuningdek xotin-qizlar va erkaklarning teng huquqliligi buzilgani munosabati bilan sudga murojaat qilgan shaxslar ham bunday yordamdan foydalanishi belgilandi.

Bu o‘zgarishlarning ko‘lami raqamlarda yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Joriy yilning birinchi yarim yilligida davlat hisobidan bepul yuridik yordam olish bo‘yicha respublika miqyosida 47 821 ta so‘rov kelib tushgan. O‘tgan yilning shu davrida esa bu ko‘rsatkich 14 496 tani tashkil etgan.

Demak, bir yil ichida davlat kafolatlagan yuridik yordamga ehtiyoj va undan foydalanish ko‘lami keskin oshgan. Bu raqamlar, eng avvalo, aholining o‘z huquqlarini himoya qilish imkoniyatlari kengayayotganini ko‘rsatadi.

Bugungi kunda davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish bo‘yicha elektron shartnoma tuzgan advokatlar soni 2 507 nafarga yetgan. Bu respublikadagi jami advokatlarning qariyb uchdan bir qismini tashkil etadi.

Mazkur islohotlar natijasida davlat tomonidan kafolatlanadigan bepul yuridik yordam ko‘rsatish sohasidagi mavjud muammolar, shu jumladan “cho‘ntak advokatlar” (ya’ni, mustaqil bo‘lmagan, ma’lum shaxslar yoki organlar manfaatiga xizmat qiladigan advokatlar) faoliyatiga chek qo‘yildi.

Advokatlik so‘rovi ham raqamli tus olmoqda

Raqamlashtirishning samarasi faqat ichki jarayonlarda emas, balki advokatning davlat organlari va boshqa tashkilotlar bilan munosabatlarida ham namoyon bo‘lmoqda.

“Yuridik yordam” axborot tizimi bugungi kunda “Raqamli hukumat” platformasi orqali 10 dan ortiq vazirlik va idoralarning axborot tizimlari bilan integratsiya qilingan. Bu esa elektron advokatlik so‘rovlari orqali ma’lumot va ish hujjatlarini elektron shaklda almashish imkonini bermoqda.

Bunday integratsiya oddiy texnik qulaylikdan ko‘ra kengroq ma’noga ega. Advokat uchun kerakli ma’lumotni olish jarayoni tezlashadi, qog‘oz hujjatlar aylanishi qisqaradi, so‘rovlarni ko‘rib chiqish samaradorligi oshadi.

Natijada advokatlik faoliyatida vaqt va mablag‘ tejaladi. Eng muhimi, fuqaroning huquqiy masalasi ortiqcha tashkiliy jarayonlar sabab kechikib qolishining oldi olinadi.

Yuridik xizmat – endi masofadan ham qulay

Raqamlashtirishning yana bir muhim yo‘nalishi advokat va ishonch bildiruvchi shaxs – fuqaro yoki yuridik shaxs vakili – o‘rtasidagi munosabatlarni elektron shaklga o‘tkazish bilan bog‘liq.

Bugungi kunda ular o‘rtasida yuridik yordam ko‘rsatish to‘g‘risidagi shartnomani elektron shaklda tuzish va uni Face ID yoki One ID tizimlari orqali tasdiqlash imkoniyati yaratilgan.

Bu, ayniqsa, masofadan turib yuridik xizmatdan foydalanish zarur bo‘lgan holatlarda muhim. Fuqaro yoki tadbirkor shartnoma rasmiylashtirish uchun albatta advokatning ofisiga borishi shart bo‘lmaydi. Ishonchli identifikatsiya vositalari esa elektron shartnomaning haqiqiyligini tasdiqlash imkonini beradi.

Shunday qilib, raqamli texnologiyalar advokatura xizmatlarini nafaqat tezlashtirmoqda, balki ularni hududiy va vaqt jihatidan ham yanada qulay qilmoqda.

Elektron navbat – himoya huquqini ta’minlashdagi yana bir qadam

Advokatlarning himoyasi ostidagi shaxslar bilan uchrashishi ham raqamlashtirish jarayonidan chetda qolmadi. Jazoni ijro etish muassasalariga advokatlarning elektron navbat asosida kirib-chiqish tartibi joriy etildi.

Mazkur mexanizm advokatlar uchun qulaylik yaratish, kutish vaqtini qisqartirish va tashriflarni shaffof tashkil etishga qaratilgan. Shu bilan birga, jazoni ijro etish muassasalari xodimlarining ish samaradorligini oshirishga ham xizmat qilmoqda.

Natija ham e’tiborga molik: bugungi kunga qadar 1 100 nafardan ortiq advokat elektron navbat asosida himoyasi ostidagi shaxslar bilan uchrashish huquqiga ega bo‘ldi. Bir kunlik o‘rtacha tashrif buyuruvchilar soni esa 80 nafardan 180–200 nafargacha oshdi.

Bu yerda raqamning o‘zi emas, uning ortidagi mazmun muhim. Advokatning himoyasi ostidagi shaxs bilan o‘z vaqtida uchrashishi – himoya huquqining amalda ta’minlanishiga bevosita ta’sir qiladigan omillardan biridir.

Raqamli advokatura – huquqiy himoyaning yangi imkoniyati

Bugun advokatura faoliyatida amalga oshirilayotgan raqamlashtirish jarayonlariga yaxlit nazar tashlasak, bir-biridan alohida ko‘ringan elektron xizmatlar aslida yagona maqsadga xizmat qilayotganini ko‘ramiz.

Advokatning kasbga kirish jarayonini soddalashtirish, malaka imtihonlarini elektronlashtirish, “Yuridik yordam” axborot tizimini joriy etish, davlat hisobidan advokat tayinlashda random algoritmidan foydalanish, elektron advokatlik so‘rovlarini yo‘lga qo‘yish, Face ID va One ID orqali shartnomalarni tasdiqlash, elektron navbat tizimini joriy etish – bularning barchasi advokatura faoliyatini zamonaviy, tezkor va shaffof tizimga aylantirishga xizmat qilmoqda.

Eng muhimi, raqamlashtirish advokatning o‘ziga qulaylik yaratish bilangina cheklanmaydi. Uning yakuniy natijasi fuqaroning huquqiy yordamga bo‘lgan ehtiyojini tezroq va sifatliroq qondirishda namoyon bo‘ladi.

Shu jihatdan advokatura sohasidagi raqamli transformatsiyani texnologik yangilanish emas, inson huquqlarini himoya qilish mexanizmlarini kuchaytirayotgan huquqiy islohot sifatida baholash mumkin.

Raqamlashtirish advokatura faoliyatiga yangi imkoniyatlar olib kirdi. Elektron xizmatlar, avtomatlashtirilgan jarayonlar, axborot tizimlarining integratsiyasi va masofaviy xizmatlar advokatlik faoliyatining tezkorligi va samaradorligini oshirmoqda. Shu bilan birga, bu jarayon fuqarolarning sifatli va qulay yuridik yordam olish imkoniyatlarini kengaytirmoqda.

Bugun advokatura sohasida amalga oshirilayotgan islohotlarning qadrini faqat joriy etilgan elektron tizimlar soni bilan o‘lchab bo‘lmaydi. Ularning haqiqiy samarasi inson o‘z huquqini himoya qilish uchun murojaat qilganida namoyon bo‘ladi: kerakli advokatni olish osonlashdimi, hujjat almashinuvi tezlashdimi, ortiqcha ovora bo‘lish kamaydim, huquqiy yordam sifati oshdimi?

Amaldagi natijalar bu savollarga ijobiy javob berish uchun asos bermoqda. Advokatlar sonining qariyb 69 foizga oshgani, davlat hisobidan yuridik yordam bo‘yicha so‘rovlarning 47 821 taga yetgani, 2 507 nafar advokatning elektron shartnomalar tizimiga jalb etilgani, 10 dan ortiq vazirlik va idora axborot tizimlarining integratsiya qilingani – bular raqamlashtirish jarayoni amaliy hayotga chuqur kirib borayotganini ko‘rsatadi.  

Zero, zamonaviy advokatura – bu faqat huquqni biladigan mutaxassislar faoliyati emas. Bu insonning huquqini tez, sifatli va samarali himoya qilish imkonini beradigan zamonaviy infratuzilma hamdir. Raqamli texnologiyalar ana shu infratuzilmaning muhim qismiga aylanmoqda.

Kelgusida elektron xizmatlarning yanada kengayishi, axborot tizimlari o‘rtasidagi integratsiyaning chuqurlashishi va fuqarolar uchun yuridik yordamdan foydalanish imkoniyatlarining ortishi advokatura institutining yangi qiyofasini shakllantiradi. Bu esa, pirovardida, huquqiy davlatning eng muhim mezonlaridan biri – inson o‘z huquqini himoya qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan jamiyatni barpo etishga xizmat qiladi.

O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi
Notariat, advokatura va nizolarni 
muqobil hal qilish boshqarmasi