Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi

 Zamonaviy ishlab chiqarish korxonalari, qurilish maydonlari, transport vositalari va turli texnologik uskunalar ishlashi natijasida shovqin, tebranish, infratovush va ultratovush hosil bo‘ladi. Ushbu omillar uzoq muddat davomida inson organizmiga ta’sir qilsa, sog‘liq uchun jiddiy xavf tug‘dirishi mumkin. Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasining 2026 yil 24 martdagi 5-sonli qarori bilan tasdiqlangan 0111-26-sonli Sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (SanQvaN) ish joylarida ushbu omillarning ruxsat etilgan darajalarini belgilaydi.

Shovqin nima va u qanday zarar yetkazadi?

Shovqin — turli chastota va kuchdagi tovushlarning tartibsiz aralashmasidir. Ishlab chiqarish korxonalaridagi stanoklar, kompressorlar, ventilyatsiya tizimlari va transport vositalari asosiy shovqin manbalari hisoblanadi.

Yuqori darajadagi shovqin quyidagi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin:

• eshitish qobiliyatining pasayishi;
• bosh og‘rig‘i;
• tez charchash;
• diqqatning susayishi;
• asab tizimi faoliyatining buzilishi;
• mehnat unumdorligining kamayishi.

SanQvaN talablariga ko‘ra, ish joylarida shovqin darajasi belgilangan me’yorlardan oshmasligi kerak. Agar shovqin 80 dB dan yuqori bo‘lsa, xodimlar muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilishi lozim.

Tebranishning inson organizmiga ta’siri

Tebranish — jismlarning muvozanat holati atrofida takrorlanib turadigan mexanik harakatidir. Tebranish umumiy va mahalliy turlarga bo‘linadi.

Umumiy tebranish butun tanaga pol, o‘rindiq yoki platforma orqali uzatiladi. Mahalliy tebranish esa asosan qo‘l va oyoqlar orqali organizmga ta’sir qiladi.

Tebranishning uzoq muddatli ta’siri:

• qon aylanishining buzilishi;
• bo‘g‘im va mushak kasalliklari;
• nerv tizimi faoliyatining buzilishi;
• qo‘l va barmoqlarda uvishish;
• tebranish kasalligining rivojlanishi.

Shu sababli sanitariya qoidalarida tebranishning ruxsat etilgan darajalari aniq belgilangan. Me’yorlardan ortiq tebranish mavjud bo‘lgan ish joylarida maxsus qo‘lqoplar, poyabzallar va tebranishni kamaytiruvchi texnik vositalardan foydalanish talab etiladi.

Infratovush nima?

Infratovush — chastotasi 20 Gts dan past bo‘lgan va inson qulog‘i eshita olmaydigan tovush to‘lqinlaridir.

Infratovush ko‘pincha quyidagi manbalarda uchraydi:

• yirik dvigatellar;
• kompressorlar;
• shamollatish tizimlari;
• og‘ir texnika vositalari;
• transport harakati.

Infratovushni odam sezmasligi mumkin, ammo uning organizmga ta’siri natijasida quyidagilar kuzatiladi:

• bosh aylanishi;
• holsizlik;
• uyqu buzilishi;
• tez charchash;
• yurak-qon tomir tizimi faoliyatining buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Sanitariya qoidalari infratovushning ruxsat etilgan darajalarini belgilaydi va uni maxsus asboblar yordamida muntazam nazorat qilishni talab qiladi.

Ultratovush va uning xavfi

Ultratovush — chastotasi 20 kHz dan yuqori bo‘lgan tovush to‘lqinlaridir. U sanoatda, tibbiyotda, diagnostika va texnologik jarayonlarda keng qo‘llaniladi.

Ultratovush ikki turga bo‘linadi:

1. havo orqali tarqaluvchi ultratovush;
2. inson tanasi bilan bevosita aloqa qiluvchi kontakt ultratovush.

Ultratovushning me’yorlardan ortiq ta’siri quyidagilarga olib kelishi mumkin:

• bosh og‘rig‘i;
• tez charchash;
• asab tizimi faoliyatining buzilishi;
• eshitish qobiliyatining pasayishi;
• umumiy holsizlik.

Shuning uchun ultratovush manbalari maxsus ekranlar bilan o‘ralishi, masofadan boshqarilishi va xodimlar himoya vositalari bilan ta’minlanishi kerak.

SanQvaN talablariga ko‘ra, korxona va tashkilot rahbarlari nimalarga e’tibor berishi kerak?:

• shovqin, tebranish, infratovush va ultratovush darajalarini muntazam o‘lchashi;
• ishlab chiqarish nazoratini olib borishi;
• xodimlarni shaxsiy himoya vositalari bilan ta’minlashi;
• xavfli hududlarni ogohlantiruvchi belgilar bilan jihozlashi;
• davriy tibbiy ko‘riklarni tashkil etishi;
• zararli omillarni kamaytiruvchi texnik choralarni joriy etishi lozim.

Xodimlar nimalarga e’tibor berishi kerak?

• berilgan himoya vositalaridan foydalanishi;
• xavfsizlik qoidalariga rioya qilishi;
• quloqchin, qo‘lqop va boshqa himoya vositalarini muntazam ishlatishi;
• sog‘lig‘ida o‘zgarishlar sezsa, tibbiy ko‘rikdan o‘tishi;
• yuqori shovqin va tebranish mavjud hududlarda ehtiyotkorlik bilan ishlashi zarur.

Shovqin, tebranish, infratovush va ultratovush ishlab chiqarish muhitining muhim omillari hisoblanadi. Ularning me’yorlardan ortiq darajada bo‘lishi inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 0111-26-son SanQvaN talablari ish joylarida xavfsiz va sog‘lom mehnat sharoitlarini yaratishga qaratilgan bo‘lib, ushbu talablarning bajarilishi xodimlar salomatligini saqlash va kasbiy kasalliklarning oldini olishda muhim ahamiyatga ega.

Sanepidqo‘mita

Axborot xizmati

@sanepidcommittee