Atamalar lug‘ati

1. Geologiya

Geologik tuzilma – Yer qatlamlarining tarkibi, tuzilishi va joylashuvi

Qatlam – Tog‘ jinslarining gorizontal yotqiziqlari

Litologiya – Tog‘ jinslarining fizik-kimyoviy xossalarini o‘rganish

Stratigrafiya – Qatlamlarning yoshini va ketma-ketligini o‘rganish

Magmatik jins – Magma sovishi natijasida hosil bo‘lgan tog‘ jinsi

Cho‘kindi jins – Suv, shamol yoki muz ta'sirida shakllangan jins

Metamorfik jins – Issiqlik va bosim ta'sirida o‘zgargan tog‘ jinsi

Intruziv jins – Magma yer ostida sovib hosil bo‘lgan qattiq jins

Effuziv jins – Magma yer yuzasiga chiqib sovigan jins

Tektonika – Yer po‘stidagi harakatlar va deformatsiyalar haqida fan

Antiklinal – Qatlamlarning yuqoriga egilgan shakli

Sinklinal – Qatlamlarning pastga egilgan shakli

Dislokatsiya – Qatlamlarning buzilishi yoki siljishi

Platforma – Barqaror geologik struktura

Geosinklinal zona – Qatlam yig‘ilishi sodir bo‘ladigan hudud

Foydali qatlam – Iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lgan qatlam

Paleogeografiya – O‘tmishdagi geologik geografik sharoitlarni o‘rganish

Petrologiya – Tog‘ jinslarining tarkibi va kelib chiqishi

Mineral – Tabiiy yo‘l bilan hosil bo‘lgan kristalli modda

Foydali qazilma – Iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lgan tabiiy modda

Geologik xarita – Hududning geologik tuzilishini ko‘rsatadigan xarita

Izlanma – Geologik tadqiqotning dastlabki bosqichi

Izotop – Bir elementning turli massali shakli

Yer osti suvlari – Yerdagi qatlamlar orasida joylashgan suv

Katak jins – Qattiq, ko‘p yoriqli tog‘ jinsi

Foydali qazilma koni – Foydali moddalar mavjud bo‘lgan joy

Seysmik tadqiqot – Yer osti tuzilishini to‘lqinlar orqali o‘rganish

Paleontologiya – Qadimgi organizmlar qoldiqlarini o‘rganish

Sinfikatsiya – Jinslarni fraksiyalarga ajratish

Metallogenetik zona – Metall konlari to‘plangan geologik hudud

2. Konchilik

Kon – Foydali qazilma olinadigan yerosti yoki yerusti obyekti

Shaxta – Yer osti konida qazish ishlari olib boriladigan inshoot

Karer – Yer ustida ochiq usulda qaziladigan kon

Burg‘ilash – Qazilma qatlamlariga yetib borish uchun quduq ochish jarayoni

Portlatish – Qoya jinslarini parchalash uchun portlovchi moddadan foydalanish

Ruda – Metall o‘z ichiga olgan foydali jins

Zaxira – Aniqlangan va baholangan foydali qazilmalar miqdori

Boyitish – Rudadan keraksiz komponentlarni ajratish jarayoni

Nasos stansiyasi – Kon ichidagi suvni chiqarib tashlash uchun inshoot

Ventilyatsiya – Kon ichida havoni yangilab turish tizimi

Kon uskunasi – Kon ishlarida foydalaniladigan texnik vositalar

To‘g‘on – Suv oqimini to‘sish uchun qurilgan inshoot

Parvoz – Kon ichidagi gorizontal harakat yo‘li

Galereya – Kon ichida kengaytirilgan gorizontal yo‘l

To‘kish maydoni – Ruda yoki tosh tashlab ketiladigan hudud

Transport tizimi – Rudani tashishda foydalaniladigan vositalar majmuasi

Markaziy kon – Hududdagi asosiy ishlab chiqaruvchi kon

Portlovchi modda – Qoya jinslarini yorish uchun ishlatiladigan kimyoviy modda

Qo‘shimcha qatlam – Asosiy qatlam ostidagi potensial foydali qatlam

Yer osti koni – Shaxta yoki galereya orqali qazib olinadigan kon

Ochiq kon – Yuzasidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri qazib olinadigan kon

Metallurgiya sexi – Metall olishga ixtisoslashgan bo‘lim

Yuk tashish – Qazilgan materiallarni ko‘chirish jarayoni

Portlash zonasi – Portlatish rejalashtirilgan kon maydoni

Ishlab chiqarish quvvati – Korxonaning ruda qazib olish imkoniyati

Ishlab chiqarish liniyasi – Qazib olish va boyitishning to‘liq zanjiri

Shaxta lifti – Ishchilarni yoki rudani yuqoriga tushirib chiqaruvchi lift

Qatlam o‘lchami – Qazib olinayotgan qatlamning qalinligi

Shaxtachi – Yer ostida ishlaydigan konchi

Xavfsizlik texnikasi – Konchilikdagi xavfsizlik choralarining majmuasi

 

3. Geofizika

Geofizika – Yer po‘stining fizik holatini va strukturaviy xususiyatlarini o‘rganadigan fan

Gravimetriya – Yer tortishish kuchini o‘lchash usuli

Magnetometriya – Yer magnit maydonini o‘lchash usuli

Elektrometriya – Yer osti qatlamlarining elektr qarshiligini aniqlash usuli

Seysmometriya – Seysmik to‘lqinlar asosida geologik strukturalarni aniqlash

Radiometriya – Radioaktivlik darajasini o‘lchovchi usul

VLF metod – Past chastotali elektromagnit to‘lqinlardan foydalanish usuli

Anomaliya – Fizik fon qiymatlaridan farqli o‘lchovlar

Fon qiymat – Hududda kuzatiladigan o‘rtacha fizik qiymat

Qarshilik – Yer osti jinslarining elektr tokiga qarshiligi

O‘tkazuvchanlik – Jinsning elektr tokini o‘tkazish xossasi

Seysmik to‘lqin – Yer ostida tarqaluvchi elastik to‘lqin

Elektrod – Yerga tok yuboruvchi metall novda

Profil chizish – O‘lchov natijalarini kesim shaklida ko‘rsatish

Gravitatsion anomaliya – Gravitatsiya maydonidagi nomuvozanat

Skaner profili – Yer osti qatlamlarining kesimini aniqlovchi chizma

Interpolyatsiya – O‘rtacha qiymatlarni aniqlash usuli

Tomografik tasvir – Ko‘p nuqtali o‘lchov asosida hosil qilingan tasvir

Seismik yozuv – Seysmik qurilma qayd etgan to‘lqin yozuvi

Izoxarita – Fizik o‘lchovlar asosida chizilgan xarita

GPR – Yuqori chastotali radar yordamida yer ostini o‘rganish

Sichqoncha (sensor) – O‘lchov qurilmasining sensorli qismi

Zichlik – Jinsning massasi va hajmiga bog‘liq fizik kattalik

Radiatsiya fon – Tabiiy radioaktiv nurlanish miqdori

Tok manbai – Elektromagnit o‘lchov uchun zarur energiya qurilmasi

Kabel tizimi – Sensorlar va qurilma o‘rtasidagi aloqa vositasi

Monitoring – Doimiy kuzatuv va qayd qilish

Uchuvchisiz qurilma – Masofadan boshqariluvchi o‘lchov tizimi

Gravitatsion karta – Yer tortishish kuchini ifodalovchi xarita

Ma’lumotlar tahlili – O‘lchov natijalarini tahlil qilish jarayoni

 

4. Geokimyo

Geokimyo – Yer moddalari kimyoviy tarkibini o‘rganadigan fan

Kimyoviy tahlil – Moddalarning kimyoviy tarkibini aniqlash jarayoni

Element – Kimyoviy moddaning eng kichik birligi

Izotop – Bir xil elementning turli massa shakllari

Prob olish – Tahlil uchun namunalar yig‘ish jarayoni

Makroelement – Asosiy miqdorda mavjud bo‘lgan element

Mikroelement – Kam miqdorda uchraydigan, ammo muhim element

Standart namuna – Solishtirma tahlil uchun belgilangan namuna

Geokimyoviy xarita – Elementlar tarkibini ko‘rsatadigan xarita

Boyitish – Foydali elementlarni ajratib olish jarayoni

Ifloslanish – Chet moddalarning mavjudligi yoki ortiqligi

Ashqol-yashqol – Rudaga qo‘shilgan foydasiz jinslar

Izoharita – Kimyoviy tahlil asosida chizilgan xarita

Iz element – Kam miqdorda uchraydigan iz qoldiruvchi element

Konsentratsiya – Moddaning hajm yoki massa birlikdagi miqdori

Reagent – Tahlil jarayonida ishlatiladigan kimyoviy modda

Indikator – Reaksiyani ko‘rsatuvchi modda

Rentgen tahlil – Elementlarni rentgen orqali aniqlash usuli

Mass-spektrometriya – Elementlarni massa bo‘yicha ajratish usuli

Geokimyoviy fon – Tabiiy mavjud elementlar miqdori

Seysmogeokimyo – Seysmik va kimyoviy usullar uyg‘unligi

Suyultirish – Moddalarning erituvchilar bilan eritilishi

Sorbsiyalash – Moddaning boshqa modda yuzasiga yutilishi

Izolyatsiya – Moddalarni ajratish yoki ajralib qolishi

Titrash – Tarkibni o‘lchash uchun modda qo‘shish

Laboratoriya – Tahlillar o‘tkaziladigan maxsus joy

Prob aralashtirish – Bir necha namunaning bitta namunaga aylantirilishi

O‘rtacha namuna – Hududni ifodalovchi yagona namuna

Izolyatsiya jarayoni – Moddani ajratish bo‘yicha bosqichlar ketma-ketligi

Flotatsiya – Suyuqlikda foydali zarralarni ko‘tarish usuli

 

5. Marksheyderlik ishi

Marksheyderiya – Kon o‘lchov ishlarini yurituvchi fan va amaliyot sohasi

Geodeziya – Yer yuzasini o‘lchovchi va xaritaga tushiruvchi fan

Nivelir – Balandlikni aniqlovchi asbob

Teodolit – Burchaklarni aniqlash uchun asbob

Koordinatalar – Nuqtaning joylashuvi belgilanadigan sonli tizim

Poligonometriya – Tayanch nuqtalar orasidagi masofa va burchакlarni o‘lchash

Planimetrik o‘lchov – Nuqtalarning gorizontal joylashuvini aniqlash

Marksheyderlik reja – Kon tuzilmasining grafik tasviri

Galereya – Kon ichidagi gorizontal yo‘l

Shaxta – Vertikal kon o‘rni

Burchak – Ikki yo‘nalish orasidagi geometrik farq

Tachometriya – Masofa va burchakni bir vaqtning o‘zida o‘lchash

Balans xaritasi – Ruda miqdori va qoldig‘i aks etgan reja

Profil – Qatlamlarning vertikal kesimi

Harakat nazorati – Yer harakatlarini doimiy kuzatish

Optik uskunalar – Nur yordamida o‘lchaydigan asboblar

Markazlashgan nuqta – Asosiy tayanch nuqta

Yuklab olish joyi – Ma'lumotlar olingan nuqta

Statik o‘lchov – Bir nuqtadagi o‘lчовлар majmuasi

Markirovka – Belgilash va joy nomlash jarayoni

O‘lchov aniqligi – O‘lчов natijasining ishonchliligi

Xatolik – O‘lчовda yuzaga keladigan og‘ish

Nazorat nuqtasi – Tekshiruv uchun qayta o‘lчов qilinadigan nuqta

Yassi koordinatalar – 2D koordinatalar tizimi

Reja tuzish – Obyektlarning joylashuvini xaritada aks ettirish

Deformatsiya – Strukturaning o‘zgarishi

Yoritish – Chizmada aniq ko‘rsatish

3D modellashtirish – Uch o‘lchоvli obyekt tasviri

Kesim – Yuzalarning kesilishi orqali olingan shakl

Qiyalik – Yuzaning vertikal bilan hosil qilgan burchagi

 

6. Metallurgiya

Metallurgiya – Metallarni rudadan ajratib olish va qayta ishlash fani

Piro-metallurgiya – Yuquri haroratda metall olish usuli

Gidro-metallurgiya – Suv eritmalarida metall ajratish texnologiyasi

Elektrometallurgiya – Elektroenergiyadan foydalangan holda metall olish

Ruda boyitish – Rudadan keraksiz komponentlarni ajratish

Eritish – Metallni suyuq holga keltirish jarayoni

Quyish – Eritilgan metallarni qolipga quyish

Kuporlash – Eritma ichidagi iflosliklarni yo‘qotish usuli

Shlak – Eritma ustida hosil bo‘ladigan chiqindi modda

Anod – Elektrolizda musbat elektrod

Katod – Elektrolizda manfiy elektrod

Elektroliz – Metallni eritmadan elektr orqali ajratish

Qotishma – Bir nechta metallar aralashmasi

Qayta ishlash – Metall chiqindilaridan qayta mahsulot olish

Temperlov – Metallga issiqlik bilan ishlov berish

Suyultirish – Moddalarni eritish orqali ajratish

Zanglash – Metallning atmosfera ta’sirida yemirilishi

Quyma – Qolipga quyilgan metall mahsuloti

Tandir – Metall eritiladigan pech turi

Kimyoviy tozalash – Metallni reagentlar bilan tozalash

Sovitish – Eritmani qattiqlashtirish uchun sovitish

Metall granulasi – Mayda to‘plam holatidagi metall

Zichlik – Metallning massa va hajmga nisbati

Plavka – Metall olish uchun eritish jarayoni

Kuydirish – Metall sirtini tozalash uchun qizdirish

O‘tkazuvchanlik – Metallning elektr tokini o‘tkazish xossasi

Sifat nazorati – Mahsulot sifati ustidan tekshiruv

Laboratoriya sinovi – Metall namunalarini tahlil qilish

Fazaviy tahlil – Metall tarkibidagi fazalar nisbatini aniqlash

Sanoat miqyosida eritish – Yirik hajmdagi metall eritish usuli