Zamonaviy dunyoda kosmik soha davlatning yutuqli rivojlanishini ta’minlay oladigan eng dinamik va istiqbolli tarmoqlardan biridir. U nafaqat fundamental ilmiy tadqiqotlar o‘tkazishga, balki iqtisodiyot, mudofaa, xavfsizlik, ekologiya, qishloq xo‘jaligi, shaharsozlik va favqulodda vaziyatlar manfaatlarida amaliy masalalarni hal qilishga imkon beradi. Kosmik texnologiyalar Yer yuzasining holati, tabiiy resurslar va antropogen jarayonlar haqida obyektiv, tezkor va yuqori aniqlikdagi ma’lumot olishning noyob imkoniyatlarini taqdim etadi, bu esa samarali va asoslangan boshqaruv qarorlarini qabul qilishga yordam beradi.

O‘zbekiston Respublikasida kosmik faoliyatni rivojlantirish barqaror ijtimoiy-iqtisodiy o‘sish, mamlakatning ilmiy-texnik salohiyatini oshirish, uning mudofaa qobiliyatini mustahkamlash va xalqaro obro‘sini yuksaltirishning muhim omili sifatida ko‘rilmoqda. Kosmik tadqiqotlar va texnologiyalar agentligi («O‘zbekkosmos») milliy kosmik sohani qayta tiklash, ilg‘or kosmik va geoinformatsion texnologiyalarni jamiyat hayotining barcha sohalariga integratsiya qilish hamda O‘zbekistonning mintaqaviy va global darajada raqobatbardosh ustunliklarini shakllantirish uchun mas’ul bo‘lgan asosiy davlat organi hisoblanadi.

Agentlikning missiyasi innovatsion yechimlar, raqobatbardosh ustunliklardan foydalanish va faol xalqaro hamkorlik orqali kosmik faoliyatning yangi ufqlarini ochishdan iborat. Agentlikning ko‘rish doirasi professional va jipslashgan mutaxassislar jamoasini yaratish, kosmik texnologiyalarni ommalashtirish, to‘laqonli kosmik klasterni shakllantirish, shuningdek, o‘z telekommunikatsion sun’iy yo‘ldoshlari va yuqori aniqlikdagi Yerni masofadan zondlash sun’iy yo‘ldoshlarini yaratish, uchirish va ekspluatatsiya qilishni o‘z ichiga oladi.

Agentlikni tashkil etishning old shartlari: O‘zbekistonda kosmik faoliyatga retrospektiv nazar

Mustaqil O‘zbekistonda kosmik tadqiqotlarning ildizlari 1990-yillarning boshlariga borib taqaladi. 1993-yil fevral oyida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan Vazirlar Mahkamasi huzurida O‘zbekiston davlat kosmik tadqiqotlar agentligi (shtat soni — 20 nafar) tashkil etilgan edi. Bu qadam yosh respublikada kosmik sohani rivojlantirish bo‘yicha birinchi tizimli harakatlarni belgilab berdi.

1995-yil iyul oyida O‘zbekiston hukumati va Rossiya Federatsiyasi hukumati o‘rtasida Suffa platosida (Jizzax viloyati, Zomin tumani) Xalqaro radioastronomik observatoriyasini yaratish to‘g‘risida kelishuv imzolandi. Afsuski, moliyalashtirishning yetarli emasligi sababli loyiha hanuzgacha tugallanmagan bo‘lib, ammo ilmiy ahamiyatini saqlab qolmoqda.

2002-yil sentyabr oyida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni bilan dastlabki «O‘zbekkosmos» agentligi tugatildi. Uning o‘rniga O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi huzurida Kosmik tadqiqotlar markazi (shtat soni — 12 nafar) tashkil etildi, unga Fanlar akademiyasining Astronomiya instituti, Kosmik asbobsozlik ilmiy-tadqiqot instituti (Toshkent sh.), «Kompozit» tajriba-sinov zavodi (Chirchiq sh.) va Suffa platosidagi yuqorida qayd etilgan observatoriya kirdi.

2002–2017-yillar davrida kosmonavtika sohasidagi faollik sezilarli darajada pasaygan: jiddiy ilmiy tadqiqotlar deyarli to‘xtagan, xalqaro hamkorlik qisqargan, moddiy-texnik infratuzilma eskirgan, profil tashkilotlari esa qayta-qayta qayta tashkil etilgan va qisqartirilgan.

Sohani rivojlantirishga yangi turtki 2017-yilda berildi. May oyida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Pekindagi (Xitoy) aerokosmik ilmiy-sanoat korporatsiyasiga tashrif buyurdi. Oktyabr oyida Rossiya Federatsiyasi Bosh vazir o‘rinbosari va «Roskosmos» davlat korporatsiyasi rahbari D. Rogozinning tashrifi bo‘lib o‘tdi, unda ikki tomonlama hamkorlik masalalari muhokama qilindi. 2017-yil dekabr oyida Prezidentning Parlamentga Murojaatida aerokosmik texnologiyalarni iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlariga joriy etishning strategik muhimligi va aerokosmik faoliyat bo‘yicha alohida davlat organini yaratish zarurligi alohida ta’kidlandi. Prezident davlat-xususiy sheriklik tamoyillari asosida xorijiy investorlarni jalb qilish, milliy kosmik infratuzilmaning yer usti va ishlab chiqarish infratuzilmasini shakllantirish, shuningdek, ilmiy-tadqiqot institutlarining salohiyatini mustahkamlashni topshirdi.

2018-yil yanvar oyida Prezident Farmoni bilan tasdiqlangan «Faol tadbirkorlik, innovatsion g‘oyalar va texnologiyalar yili» Davlat dasturining «Yo‘l xaritasi»da milliy iqtisodiyotning yangi tarmog‘i sifatida aerokosmik sanoatni yaratish nazarda tutilgan edi. 2018-yil fevral oyida Prezidentning topshirig‘i bilan aniq takliflar va normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini tayyorlash uchun ishchi komissiya (11 nafar) tashkil etildi.

Tayyorgarlik ishlari 2018–2019-yillarda davom etdi: rossiyalik, fransuz va boshqa delegatsiyalarning tashriflari bo‘lib o‘tdi, Fransiya (CNES), Hindiston (ISRO) va Rossiya («Roskosmos») bilan birinchi hamkorlik kelishuvlari, shuningdek, MDH davlatlari va Janubiy Koreya bilan protokollar imzolandi.

Agentlikni tashkil etilishi va huquqiy asoslari

2019-yil 30-avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-5806-son Farmoni bilan «O‘zbekiston Respublikasida kosmik faoliyatni rivojlantirish to‘g‘risida» O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Kosmik tadqiqotlar va texnologiyalar agentligi («O‘zbekkosmos») rasmiy ravishda tashkil etildi (dastlabki shtat soni — 37 nafar). Shu bilan birga, Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligining Telekommunikatsiyalar infratuzilmasini rivojlantirish bosh boshqarmasi qoshidagi Sun’iy yo‘ldosh aloqasi texnologiyalari boshqarmasi tugatildi. Agentlik huzurida asosiy vazirlik va idoralar vakillari ishtirokida Ilmiy-texnik va ekspert kengashi tashkil etildi.

2019-yil sentyabr oyida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan Agentlikning tuzilmasi va Nizomi tasdiqlandi, uning huquqiy maqomi davlat muassasasi shaklidagi yuridik shaxs sifatida belgilandi (muhr, nom, g‘azna va bank hisob raqamlari, shu jumladan xorijiy valyutadagi hisoblariga ega).

Agentlikning asosiy rivojlanish bosqichlari

Tashkil etilganidan beri Agentlik institutsional shakllanish va faoliyatni kengaytirishning intensiv yo‘lini bosib o‘tdi.

2019–2020-yillar — normativ-huquqiy bazani shakllantirish va xalqaro aloqalarni o‘rnatish bosqichi. Qozog‘iston («Qazkosmos») bilan kelishuvlar imzolandi, Fransiya, Hindiston, Rossiya va Janubiy Koreya bilan hamkorlik davom ettirildi.

2021-yil — O‘zbekiston oliy o‘quv yurtlari (Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, Toshkent davlat transport universiteti, Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston milliy universiteti, Toshkentdagi Turin politexnika universiteti, Toshkentdagi Inha universiteti va boshqalar) va xorijiy oliy o‘quv yurtlari (Padua universiteti, Moskva aviatsiya instituti) bilan hamkorlikni faol rivojlantirish. Maxar Technologies, Esri va SpaceX (AQSh) kompaniyalari vakillari ishtirokida «Discovery Day Uzbekistan» xalqaro konferensiyasi o‘tkazildi.

2022-yil — ta’lim va ilmiy almashinuvlarni kengaytirish: ishchi guruh Fransiyadagi Institut supérieur de l’aéronautique et de l’espace (ISAE-SUPAERO)ga tashrif buyurdi, Olmaotada qurg‘oqchilik axborot tizimlari bo‘yicha xalqaro seminar (ESCAP va UNOSAT) o‘tkazildi, O‘zbekistonda birinchi marta NASA dasturlari xalqaro tanlovi tashkil etildi.

2023-yil — ta’lim komponentini sezilarli kuchaytirish: maktab o‘quvchilarini Turkiyaga (Gökmen Uzay Havacılık Eğitim Merkezi) o‘qishga yuborish, Toshkentda NASA Space Apps Challenge xakatonini o‘tkazish, Qozog‘istonda mutaxassislar malakasini oshirish, GEOBOX (AQSh), Data+ International (Qozog‘iston), ISAE-SUPAERO, Airbus Defence & Space (Fransiya), Maxar Technologies, Planet Labs, ESRI (AQSh) va Hexagon (Shvetsiya) ekspertlari bilan seminar va treninglar tashkil etish.

2024-yil — kosmik ta’lim va ommalashtirish sohasidagi faollik cho‘qqisi. Geoinformatsion tizimlar bo‘yicha uchta yangi o‘quv dasturi ishlab chiqildi, yetakchi oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun amaliyot o‘tkazildi, CanSat mini-sun’iy yo‘ldoshlari tanlovlari, yozgi kosmik lagerlar (Cosmic Camp, Space Camp), NASA Space Apps Challenge xakatonlari, Xalqaro kosmik hafta doirasidagi tadbirlar («Space Fest», «UniSat 3.0»), Kosmonavtika kuni, forum va ko‘rgazmalar o‘tkazildi. PDP University va boshqa muassasalar bilan yangi hamkorlik memorandumlari imzolandi. Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda keng yoritildi. Aloqa tarixi muzeyida Agentlik faoliyatiga bag‘ishlangan ekspozitsiya o‘rnatildi.

Keyingi yillarda Agentlik milliy kosmik infratuzilmani yaratish, 2035-yilgacha kosmik sohani rivojlantirish davlat dasturini ishlab chiqish, o‘z sun’iy yo‘ldoshlarini uchirishga tayyorgarlik va birinchi o‘zbekistonlik kosmonavtni tayyorlash ustida ishlashni davom ettirdi.

Agentlikning asosiy faoliyat yo‘nalishlari

Agentlik kosmik tadqiqotlar va texnologiyalar sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshiradi. Asosiy faoliyat quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

- kosmik faoliyatni va uning natijalaridan foydalanishni samarali amalga oshirish uchun qulay shart-sharoitlar va mexanizmlarni yaratish;

- bo‘ysunuvchi tashkilot va korxonalarni boshqarish va rivojlantirish;

- mamlakat iqtisodiyot sektorini qo‘llab-quvvatlash, mudofaa qobiliyatini mustahkamlash va milliy xavfsizlikni ta’minlashga ko‘maklashish;

- kosmik texnologiyalarni davlat boshqaruvining turli sohalariga integratsiya qilish;

- sohaning tijorat salohiyatini rivojlantirish va kosmik klasterni shakllantirish.

Yerni masofadan zondlash ma’lumotlari va geoinformatsion tizimlarini ekologiya, qishloq xo‘jaligi, o‘rmon xo‘jaligi, geologiya, favqulodda vaziyatlar va boshqa sohalarni monitoring qilishda qo‘llashga alohida e’tibor qaratilmoqda. 2024-yilda sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlaridan foydalangan holda mamlakat hududida 100 mingdan ortiq potentsial qonunbuzarlik va anomaliyalar aniqlangan. 2025-yildan boshlab Yerni masofadan zondlash ma’lumotlaridan foydalanish qonun bo‘yicha iqtisodiyotning bir qator sektorlarida majburiy bo‘ldi.

Xalqaro hamkorlik

Xalqaro hamkorlik Agentlik faoliyatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. «Roskosmos» (Rossiya), CNES va Airbus Defence and Space (Fransiya), ISRO (Hindiston), MSIT (Janubiy Koreya), «Qazaqstan Ğarış Saparı» (Qozog‘iston), shuningdek, Maxar Technologies, Planet Labs, Esri, SpaceX (AQSh), Hexagon (Shvetsiya), STAR.VISION (Xitoy) va boshqa yetakchi kosmik agentliklar va tashkilotlar bilan kelishuv va memorandumlar imzolangan.

Agentlik Birlashgan Millatlar Tashkiloti (ESCAP, UNOSAT), Turk davlatlari tashkiloti, ICESCO tadbirlarida faol ishtirok etadi, qo‘shma seminar va treninglar o‘tkazadi, mutaxassislar va iqtidorli yoshlarni xorijga o‘qish va stajirovka uchun yuboradi. Sun’iy yo‘ldoshlar guruhlarini yaratish va milliy apparatlarni uchirish, shu jumladan SpaceX va boshqa xalqaro hamkorlar bilan hamkorlikda muzokaralar olib borilmoqda.

Amalga oshirilgan loyihalar, yutuqlar va infratuzilmani yaratish

Faoliyat yillari davomida o‘nlab muhim loyihalar amalga oshirildi:

- NASA Space Apps Challenge xakatonlarini o‘tkazish (2023–2024-yillar, 2024-yilda taxminan 170 nafar yosh ishtirok etgan);

- yuzlab talaba va maktab o‘quvchilari ishtirokidagi CanSat mini-sun’iy yo‘ldoshlari tanlovlarini tashkil etish, shu jumladan final bosqichlari va ICESCO xalqaro tadbirlari;

- yuzlab ishtirokchilarni, shu jumladan O‘zbekiston va boshqa turk davlatlari maktab o‘quvchilarini qamrab olgan yozgi kosmik lagerlar («Space Camp», «Cosmic Camp», «Mission Moon»);

- CanSat mini-sun’iy yo‘ldoshlarini yaratish va sinovdan o‘tkazish bo‘yicha o‘quv qo‘llanmasini ishlab chiqish;

- vazirliklar, idoralar va korxonalar mutaxassislari uchun ilmiy-uslubiy seminarlar, treninglar va amaliy malaka oshirish kurslarini o‘tkazish;

- mavzuga oid ko‘rgazmalar, forumlar, ochiq eshiklar kuni, kosmos bo‘yicha Model UN, robotlashtirilgan qurilmalar bilan shaxmat turnirlari va boshqa ma’rifiy tadbirlarni o‘tkazish;

- Aloqa tarixi muzeyida ekspozitsiya o‘rnatish;

- milliy OAV va ijtimoiy tarmoqlarda kosmik mavzuni keng yoritish.

Agentlik yer usti infratuzilmasini yaratish ustida faol ish olib bormoqda: boshqaruv markazlari, ma’lumotlar qabul qilish va qayta ishlash tizimlari, sinov komplekslari. Birinchi milliy sun’iy yo‘ldoshlarni, shu jumladan ilmiy 6U CubeSat «Mirzo Ulug‘bek» (2028-yilda uchirish rejalashtirilgan) hamda o‘ta yuqori aniqlikdagi (piksellarga 0,3 metr) Yerni masofadan zondlash sun’iy yo‘ldoshlarini uchirishga tayyorgarlik ko‘rilmoqda.

Agentlikning iqtisodiyot, fan, texnologiya va ta’limni rivojlantirishdagi roli

«O‘zbekkosmos» kosmik texnologiyalarni real iqtisodiyot sektoriga integratsiya qilishda tizim yaratuvchi rol o‘ynaydi. Sun’iy yo‘ldosh monitoringi ma’lumotlari qishloq xo‘jaligining samaradorligini oshirish, suv va yer resurslaridan oqilona foydalanish, o‘rmon massivlarini nazorat qilish, geologik qidiruv, favqulodda vaziyatlarni prognoz qilish hamda davlat mudofaasi va xavfsizligini ta’minlashda qo‘llanilmoqda.

Fan va ta’lim sohasida Agentlik mamlakat yetakchi oliy o‘quv yurtlari bilan hamkorlikda «Yerni masofadan zondlash va geoinformatsion texnologiyalar» yo‘nalishi bo‘yicha bakalavr va magistratura dasturlarini ishlab chiqdi, yuzlab talabalar uchun amaliyot tashkil etdi, minglab mutaxassislar malakasini oshirdi. Tanlovlar, lagerlar va xakatonlar orqali yoshlarda STEM fanlariga qiziqish uyg‘otilmoqda, kelajakdagi kosmik soha kadrlar salohiyati asosi qo‘yilmoqda.

Hozirgi holati va rivojlanish istiqbollari

Bugungi kunda «O‘zbekkosmos» agentligi keng xalqaro hamkorlik tarmog‘iga, faol ta’lim va ilmiy-amaliy kun tartibiga ega bo‘lgan dinamik rivojlanayotgan davlat organi hisoblanadi. 2035-yilgacha milliy kosmik dasturini ishlab chiqish davom etmoqda, unda uchta asosiy yo‘nalish nazarda tutilgan: ma’lumotlar va ilovalar rivoji, to‘laqonli kosmik infratuzilmani (yer usti va kosmik segmentlar) yaratish hamda yuqori malakali kadrlar, shu jumladan birinchi o‘zbekistonlik kosmonavtni tayyorlash.

Istiqbollar milliy sun’iy yo‘ldoshlar guruhlarini uchirish, yirik xalqaro tadbirlarni o‘tkazish uchun «Kosmik shahar»ni yaratish (2028-yilga rejalashtirilgan), davlat boshqaruvi va iqtisodiyotda kosmik texnologiyalarni qo‘llashni yanada kengaytirish, mamlakatning texnologik suverenitetini mustahkamlash va global kosmik hamjamiyatdagi rolini oshirishni o‘z ichiga oladi.

Kosmik tadqiqotlar va texnologiyalar agentligi O‘zbekiston Respublikasini kosmik fazoni o‘zlashtirish yo‘lida ishonch bilan olib bormoqda va kosmik sohani mamlakatning innovatsion, barqaror va har tomonlama rivojlanishining kuchli drayveri ga aylantirmoqda — bugungi va kelajak avlodlar manfaati uchun.