O‘zbekiston Respublikasi Suv хo‘jaligi vazirligi

Iqlim özgarişi, suv resurslarining çeklanganligi, aholi soni va iqtisodiy faollikning ortişi şaroitida suv resurslaridan samarali foydalaniş nafaqat ekologik, balki muhim iqtisodiy vazifa hisoblanadi. Ayniqsa, qişloq xöjaligi işlab çiqarişi suğorişga bevosita boğliq bölgan mamlakatlarda suv xöjaligi infratuzilmasining texnik holati, uni saqlaş xarajatlari va mavjud obyektlardan foydalaniş samaradorligi hududlarning iqtisodiy barqarorligiga ta’sir körsatadi.

Özbekistonda suğoriladigan yerlardan unumli foydalaniş, irrigatsiya va melioratsiya obyektlarining işonçli faoliyatini ta’minlaş hamda suv resurslarini tejaş qişloq xöjaligi mahsulotlari yetiştiriş hajmi, yerlar unumdorligi va oziq-ovqat xavfsizligi bilan uzviy boğliq. Şu bois suv xöjaligi infratuzilmasini saqlaş va modernizatsiya qiliş bilan bir qatorda, suv fondi yerlarining huquqiy holatini tartibga soliş va ularning iqtisodiy salohiyatidan oqilona foydalaniş ham muhim ahamiyatga ega.

Suv xöjaligi sohasidagi islohotlar doirasida raqamli boşqaruvni rivojlantiriş, kadastr ma’lumotlarini takomillaştiriş, suv xöjaligi obyektlaridan foydalanişda iqtisodiy mexanizmlarni kengaytiriş va davlat mulkidan samarali foydalanişga alohida e’tibor qaratilmoqda.

Jumladan, Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2026-yil 26-maydagi PF–99-son «Suv xöjaligi sohasida bozor mexanizmlarini keng joriy qiliş çora-tadbirlari töğrisida»gi Farmonida suv fondi yerlarini xatlovdan ötkaziş, ularning kadastr hujjatlarini rasmiylaştiriş va qonunçilikda belgilangan talablar asosida böş yer uçastkalarini elektron onlayn-auksion savdolariga çiqariş bilan boğliq vazifalar nazarda tutilgan.

Mazkur yondaşuv suv fondi yerlarini faqat ma’muriy boşqaruv obyekti sifatida emas, balki iqtisodiy salohiyatga ega resurs sifatida ham baholaş imkonini beradi. Biroq ulardan iqtisodiy maqsadlarda foydalanişda suv xöjaligi obyektlarining funksional ahamiyati, suv resurslarini muhofaza qiliş talablari va ekologik çeklovlarga qat’iy rioya etilişi lozim.

Şundan kelib çiqib, suv xöjaligi infratuzilmasidan samarali foydalanişning iqtisodiy asoslarini yoritiş, suv fondi yerlarining iqtisodiy salohiyatini baholaş va ularni iqtisodiy muomalaga jalb etişning huquqiy va texnik mexanizmlarini takomillaştiriş böyiça takliflar işlab çiqiş talab etiladi.

Amalga oşiriladigan işlarning normativ-huquqiy asosini Özbekiston Respublikasining Yer kodeksi, Suv kodeksi hamda suv xöjaligi sohasida davlat mulkidan foydalaniş va bozor mexanizmlarini rivojlantirişga oid normativ-huquqiy hujjatlar taşkil etadi.

Şuningdek, tizimli tahlil, qiyosiy-huquqiy tahlil, iqtisodiy baholaş va mantiqiy umumlaştiriş usullaridan foydalaniş zarur. Uşbu yondaşuvlar suv xöjaligi infratuzilmasining iqtisodiy ahamiyatini, suv fondi yerlaridan foydalanişning huquqiy şartlarini hamda ularning iqtisodiy salohiyatini baholaş imkonini beradi.

Iqtisodiy salohiyatni baholaş mezonlari

Suv fondi yerlarining iqtisodiy salohiyatini baholaşda quyidagi omillar asosiy mezonlar sifatida qabul qilinadi:

•  yer uçastkasining maydoni va joylaşuvi;

•  hududning soliq bazasi;

•  transport va muhandislik infratuzilmasi bilan ta’minlanganligi;

•  suv obyektining xususiyatlari va iqtisodiy salohiyati;

•  qonunçilikda belgilangan ruxsat etilgan foydalaniş maqsadi;

•  suv xöjaligi obyektlarining xavfsizligi va ekspluatatsiyasiga ta’sir etuvçi omillar;

•  ekologik va sanitariya muhofazasi bilan boğliq çeklovlar.

Infratuzilmadan foydalaniş samaradorligini baholaşda esa suv yöqotişlari, energiya sarfi, texnik xizmat körsatiş va ta’mirlaş xarajatlari, şuningdek, suv bilan ta’minlanadigan yer maydonlarining işlab çiqariş salohiyatini hisobga oliş muhim hisoblanadi.

Uşbu metodologik yondaşuvlar suv xöjaligi obyektlarining ekspluatatsiya samaradorligi bilan suv fondi yerlarining iqtisodiy salohiyati örtasidagi boğliqlikni aniqlaşga xizmat qiladi.

Boşlanğiç ijara qiymatini asoslaş

Suv fondi yerlarini ijara huquqi asosida elektron auksionga çiqarişda boşlanğiç ijara narxini belgilaş amaliyotini takomillaştiriş muhim ahamiyatga ega. Çunki yer uçastkalarining maydoni, joylaşuvi, infratuzilma bilan ta’minlanganligi, suv obyektining xususiyatlari va foydalaniş imkoniyatlari turliça bölib, ularning iqtisodiy salohiyatiga bevosita ta’sir körsatadi. Şu sababli barça yer uçastkalariga bir xil yondaşuv asosida narx belgilaş ularning haqiqiy iqtisodiy xususiyatlarini töliq aks ettirmasligi mumkin.

Mazkur muammoni hal etiş uçun suv fondi yerlarining normativ va iqtisodiy qiymatini aniqlaş, şuningdek, boşlanğiç ijara qiymatini hisoblaşning ilmiy asoslangan uslubiyotini işlab çiqiş zarur. Bunda yer uçastkasining joylaşuvi, transport va muhandislik infratuzilmasi, suv obyektining iqtisodiy salohiyati, ruxsat etilgan foydalaniş maqsadi, ekologik çeklovlar hamda suğoriladigan ekin yerlari uçun tuproq unumdorligi va bonitet balli kabi mezonlarni hisobga oluvçi baholaş koeffitsiyentlarini joriy etiş maqsadga muvofiq.

Uşbu koeffitsiyentlarning aniq qiymatlarini belgilaşda subyektiv yondaşuvga yöl qöymaslik uçun ularni kadastr ma’lumotlari, tuproq tadqiqotlari, mavjud ijara şartnomalari, elektron auksion natijalari va iqtisodiy körsatkiçlar asosida hisoblaş hamda sinovdan ötkaziş lozim. Şuningdek, yerning normativ qiymati, iqtisodiy baholaş natijasi, boşlanğiç ijara qiymati va auksionda şakllangan yakuniy narx örtasidagi farqni aniq belgilaş zarur, çunki ular turli iqtisodiy mazmunga ega bölib, bir-birini avtomatik ravişda almaştirmaydi.

Mazkur uslubiyotni işlab çiqiş maqsadida Irrigatsiya va suv muammolari ilmiy-tadqiqot instituti, «TIQXMMI» Milliy tadqiqot universiteti, Kadastr agentligining Köçmas mulkni ommaviy baholaş milliy markazi, «Özdaverloyiha» davlat ilmiy-loyiha instituti hamda Davlat aktivlarini boşqariş agentligi mutaxassislari iştirokida idoralararo hamkorlikni yölga qöyiş taklif etiladi. Bunda ilmiy taşkilotlar tomonidan suv xöjaligi obyektlarining texnik-iqtisodiy xususiyatlari va baholaş mezonlari örganilişi, kadastr va yer tuziş taşkilotlari tomonidan yer uçastkalarining maydoni, çegaralari, tuproq xususiyatlari va huquqiy holati tahlil qilinişi, tegişli vakolatli organlar tomonidan esa baholaş hamda auksionga çiqariş tartiblarining amaldagi qonunçilikka muvofiqligi ta’minlanişi lozim.

Alohida e’tibor suv fondi yerlari tarkibidagi 2,4 ming gektar suğoriladigan ekin yerlarining normativ qiymatini baholaş va tuproq bonitet ballini hisoblaşga qaratilişi zarur. Buning uçun mazkur yerlarni xatlovdan ötkaziş, tuproq va meliorativ holatini örganiş, iqtisodiy körsatkiçlarini hisoblaş hamda natijalarni yagona ma’lumotlar bazasida jamlaş maqsadga muvofiq. Baholaş uslubiyoti va koeffitsiyentlar tizimi böyiça ilmiy-uslubiy takliflarni işlab çiqiş hamda sinov natijalari asosida takomillaştiriş suv fondi yerlarining iqtisodiy salohiyatini aniqlaş, boşlanğiç ijara narxini asoslaş va davlat mulkidan samarali foydalaniş imkoniyatlarini kengaytiradi.

Differensial baholaş mexanizmi

Suv fondi yerlarining iqtisodiy salohiyati ularning maydoni bilan çeklanmaydi. Yer uçastkasining joylaşuvi, transport imkoniyatlari, muhandislik infratuzilmasi, suv obyektiga nisbatan örni, ruxsat etilgan foydalaniş maqsadi va ekologik çeklovlardan kelib çiqib, ularning iqtisodiy jozibadorligi farq qilişi mumkin.

Şu sababli suv fondi yerlarini iqtisodiy baholaşda barça uçastkalarga bir xil yondaşuvni qöllaş örniga, ularning xususiyatlarini hisobga oluvçi differensial baholaş mexanizmini işlab çiqiş maqsadga muvofiq.

Mazkur mexanizm doirasida boşlanğiç ijara qiymatini aniqlaş uçun quyidagi şartli modelni qöllaş taklif etiladi:

BIQ = S × BS × Kj × Ki × Ks × Kf × Ke

Bunda:

•  BIQ — yer uçastkasining boşlanğiç ijara qiymati;

•  S — yer uçastkasining maydoni;

•  BS — qonunçilikda belgilangan tartibda aniqlanadigan bazaviy stavka;

•  Kj — joylaşuv koeffitsiyenti;

•  Ki — infratuzilma bilan ta’minlanganlik koeffitsiyenti;

•  Ks — suv obyektining iqtisodiy salohiyati koeffitsiyenti;

•  Kf — ruxsat etilgan foydalaniş maqsadi koeffitsiyenti;

•  Ke — ekologik va boşqa huquqiy çeklovlarni hisobga oluvçi koeffitsiyent.

Taklif etilayotgan model yer uçastkalarining öziga xos xususiyatlarini baholaşga xizmat qiladi. Biroq koeffitsiyentlarning aniq qiymatlari statistik ma’lumotlar, amaldagi ijara şartlari, auksion natijalari va normativ talablar asosida hisoblab çiqilişi lozim. Ularning qöllanilişi amaldagi qonunçilikda belgilangan baholaş va auksion tartiblariga muvofiq bölişi şart.

Bunda iqtisodiy jozibadorlikni oşiruvçi omillar bilan bir qatorda, suv xöjaligi obyektlarining xavfsizligi, muhofaza zonalari va yer uçastkasidan foydalanişga doir çeklovlar ham hisobga olinişi kerak.

Ekologik yoki huquqiy talablar iqtisodiy koeffitsiyentlar orqali bekor qilinişi yoki çetlab ötilişi mumkin emas.

Suv fondi yerlarining iqtisodiy pasportlari

Suv fondi yerlaridan samarali foydalanişda kadastr ma’lumotlari, huquqiy hujjatlar va iqtisodiy körsatkiçlarni yagona axborot muhitida jamlaş muhim ahamiyatga ega.

Şu munosabat bilan elektron auksionga çiqarilişi mumkin bölgan har bir yer uçastkasi uçun iqtisodiy pasport şakllantiriş taklif etiladi. Unda quyidagi ma’lumotlarni aks ettiriş maqsadga muvofiq:

1. Yer uçastkasining kadastr raqami, maydoni va çegaralari.

2. Yerga bölgan huquqning holati va davlat röyxatidan ötkazilganligi.

3. Suv obyektining turi, xususiyatlari va funksional ahamiyati.

4. Transport va muhandislik infratuzilmasi bilan ta’minlanganlik darajasi.

5. Qonunçilikka muvofiq ruxsat etilgan foydalaniş turlari.

6. Ekologik, sanitariya va muhofaza talablari bilan boğliq çeklovlar.

7. Boşlanğiç ijara qiymatini hisoblaş uçun zarur iqtisodiy körsatkiçlar.

8. Auksion natijalari va tuzilgan ijara şartnomalari töğrisidagi ma’lumotlar.

Auksionga çiqariladigan yer uçastkasining topografik-geodezik ölçov materiallari ilova qilinişi şart.

Iqtisodiy pasportlarni geoaxborot tizimlari bilan integratsiyalaş orqali yer uçastkalarining fazoviy joylaşuvi, çegaralari va infratuzilma obyektlariga nisbatan örnini vizual baholaş imkoniyati yaratiladi. Şuningdek, ma’lumotlarning yangilanib borişi ulardan boşqaruv qarorlarini qabul qilişda foydalaniş samaradorligini oşiradi.

Uşbu mexanizm yer uçastkalari haqidagi ma’lumotlarning oçiqligi va taqqoslanuvçanligini ta’minlaş, auksion iştirokçilarining asoslangan qaror qabul qilişiga kömaklaşiş hamda davlat mulkidan foydalaniş jarayonida şaffoflikni kuçaytirişga xizmat qilişi mumkin.

Xulosa

Suv fondi yerlarini ijara huquqi asosida elektron auksion orqali realizatsiya qiliş ularning iqtisodiy salohiyatidan samarali foydalaniş va davlat mulkini iqtisodiy muomalaga jalb etişning muhim mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Biroq mazkur mexanizmning iqtisodiy samaradorligini oşiriş uçun yer uçastkalarining boşlanğiç ijara qiymatini ularning haqiqiy xususiyatlari, unumdorlik darajasi, infratuzilma bilan ta’minlanganligi va ruxsat etilgan foydalaniş maqsadidan kelib çiqib asoslaş zarur.

Tahlillar asosida suv fondi yerlarining iqtisodiy salohiyatini baholaşda yer uçastkasining joylaşuvi, muhandislik va transport infratuzilmasi, suv obyektining xususiyatlari, ruxsat etilgan foydalaniş yönalişi hamda ekologik va huquqiy çeklovlarni hisobga oluvçi differensial baholaş mexanizmini joriy etiş taklif etiladi. Şuningdek, har bir yer uçastkasi böyiça kadastr, huquqiy, tuproq-unumdorlik va iqtisodiy körsatkiçlarni qamrab olgan elektron pasport şakllantiriş, ma’lumotlarni geoaxborot tizimlari bilan integratsiyalaş hamda elektron auksion natijalarini yagona ma’lumotlar bazasida jamlaş maqsadga muvofiq.

Alohida e’tibor suv fondi yerlari tarkibidagi 2,4 ming gektar suğoriladigan ekin yerlarining normativ qiymatini baholaş va tuproq bonitet ballini hisoblaşga qaratilişi lozim. Bu mazkur yerlarning unumdorlik darajasi va iqtisodiy salohiyatini aniqlaş, ulardan oqilona foydalaniş böyiça boşqaruv qarorlarini asoslaş hamda qonunçilikda belgilangan tartibda elektron auksionga çiqarilişi mumkin bölgan yer uçastkalari uçun boşlanğiç ijara qiymatini iqtisodiy jihatdan asoslaş imkonini beradi.

Taklif etilayotgan yondaşuvlarni amaliyotga joriy etiş baholaş jarayonining şaffofligi va xolisligini oşiriş, auksion iştirokçilari uçun axborot oçiqligini ta’minlaş, davlat daromadlarini oşiriş imkoniyatlarini kengaytiriş hamda suv xöjaligi infratuzilmasining xavfsizligi va asosiy funksional vazifalarini saqlagan holda suv fondi yerlaridan samarali foydalanişga xizmat qiladi. Bunda baholaş natijalari va auksion şartlari amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar talablariga muvofiq bölişi şart.

 

Begenç Yunusov

Suv xöjaligi vazirligining Gidrotexnika inşootlari kadastrini yuritiş bölimi boşliği, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc)