Özbekiston Respublikasi Suv xöjaligi vazirligi

So‘nggi yillarda suv xo‘jaligida amalga oshirilayotgan islohotlarda ana shu vazifalarga ustuvor ahamiyat berilmoqda. Kanallar holatini yaxshilash, nasos stansiyalarini yangilash, suv omborlari xavfsizligini ta’minlash va boshqaruvni raqamlashtirish bo‘yicha ishlar o‘zaro bog‘liq holda olib borilmoqda. 2026 yilning to‘qqiz oyida bajarilgan ishlar bu yo‘nalishlardagi amaliy o‘zgarishlarni ko‘rsatadi.

Jumladan, suv xo‘jaligi tashkilotlari hisobidagi 3 799 kilometr kanal tozalandi, 3 792 ta gidrotexnika inshooti va 3 738 ta gidropost ta’mirlandi. Kanallarni loyqa va o‘simliklardan tozalash suv oqimini yaxshilashga, inshootlarni ta’mirlash esa suvni tarmoqlar o‘rtasida zarur hajmda taqsimlashga xizmat qiladi. Gidropostlarning sozligi qancha suv olingani va iste’molchiga qancha yetkazilganini aniqlash uchun zarur. Bu ishlar, ayniqsa, kanallarning quyi qismidagi xo‘jaliklar suv ta’minotini yaxshilashda muhim.

Suvni iste’molchiga ishonchli yetkazishda nasos stansiyalarining holati ham katta ahamiyatga ega. Qoraqalpog‘iston Respublikasida 284 ta nasos mahalliy ishlab chiqarilgan energiya tejamkor agregatlarga almashtirildi. To‘qqiz oy davomida nasos stansiyalari uchun 172 ta nasos, 168 ta elektrodvigatel, 86 ta chastota o‘zgartiruvchi qurilma hamda umumiy quvvati 1 771 kilovatt bo‘lgan quyosh fotoelektr panellari xarid qilindi. Nasoslarni yangilash suv yetkazib berish barqarorligini oshirish va elektr energiyasi sarfini kamaytirishga qaratilgan. Kutilgan natijaga erishish uchun uskunalarni to‘g‘ri o‘rnatish, ehtiyojga mos ishlatish va ularga o‘z vaqtida texnik xizmat ko‘rsatish lozim.

Suv yetkazib berish bilan birga, uning hisobini aniq yuritish ham muhim. Bu borada raqamlashtirish iste’molchilar uchun qulaylik yaratmoqda. Respublikadagi 101,9 ming suvdan foydalanuvchiga ajratilgan jami 26,8 milliard kub metr suv olish limiti axborot tizimiga kiritildi. Tizim Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (my.gov.uz) bilan integratsiya qilingani tufayli foydalanuvchilar o‘zlariga ajratilgan limitni onlayn ko‘rishi mumkin. Shuningdek, 500,8 mingta dalolatnoma «Suv hisobi» tizimi orqali elektron shaklda rasmiylashtirilib, soliq organlariga bevosita taqdim etildi. Bu o‘zgarishlar suv taqsimoti va hisob-kitoblarning ochiqligini ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, tizimga kiritiladigan har bir raqamning o‘lchov natijalariga mosligi uchun mas’uliyatni ham oshiradi.

Raqamli texnologiyalar suv omborlari holatini kuzatishda ham qo‘llanilmoqda. Joriy yilning to‘qqiz oyida 43 ta suv omboriga suv sathini nazorat qilish qurilmalari o‘rnatildi, 9 tasida optik tolali aloqa kabellari yotqizildi. Shuningdek, 16 ta suv omborida 83 ta seysmik stansiya o‘rnatildi. Bu vositalar inshootlar holatiga doir ma’lumotlarni o‘z vaqtida olish va o‘zgarishlarni kuzatish imkonini kengaytiradi. Ulardan samarali foydalanish uchun doimiy texnik xizmat va olingan ma’lumotlarni mutaxassislar tomonidan malakali tahlil qilish talab etiladi.

Erishilgan natijalar sohadagi keyingi o‘zgarishlar uchun zamin yaratmoqda. Biroq suvga bo‘lgan ehtiyojni mavjud resurslar hisobiga qondirish yanada keng ko‘lamli ishlarni talab etadi. Shu bois Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev mustaqilligimizning 35 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda suv va tabiatga munosabatni tubdan o‘zgartirishni yettita milliy dasturdan biri sifatida belgilagani bejiz emas. Kelgusi besh yilda ekin maydonlarida suv tejaydigan texnologiyalar qamrovini 100 foizga yetkazish maqsadi qo‘yildi. Bu maqsadga erishish suvdan foydalanish madaniyatini yuksaltirish va boshqaruvni takomillashtirishni talab qiladi.

Masalaning umummilliy dastur darajasida qo‘yilishi uning har bir hudud, xo‘jalik va oila manfaatiga daxldorligi bilan bog‘liq. Suv tejalsa, mavjud maydonlar ta’minotini yaxshilash, yangi bog‘ va ekinzorlarni barpo etish imkoniyati kengayadi. Buning uchun suv xo‘jaligi tashkilotlari, fermerlar va mahalliy mas’ullarning ishini muvofiqlashtirish zarur. Dalada o‘rnatilgan tejamkor sug‘orish tizimining samarasi suvning belgilangan vaqtda va zarur hajmda yetkazilishiga ham bog‘liq. Demak, biz, suvchilar, inshootlar ishonchliligini oshirish bilan birga, suv yetkazib berishni iste’molchi ehtiyojiga mos tashkil etishimiz lozim.

Bu vazifaning qanchalik dolzarbligini davlatimiz rahbarining joriy sentabr oyida Qoraqalpog‘iston Respublikasiga tashrifi davomida keltirilgan raqamlar ham ko‘rsatadi. Yig‘ilishda hududdagi 417 ming gektar maydonni sug‘orishga 5,7 milliard kub metr suv sarflanayotgani, suv yo‘qotishlari esa 38 foizni tashkil etayotgani qayd etildi. To‘rtko‘ldagi “Yonbosh” va Bo‘zatovdagi “Erkindaryo” kanallarini betonlash, suv inshootlari hamda artezian quduqlarini qurish uchun 135 milliard so‘m ajratilishi belgilandi. Shuningdek, kelgusi yilning 1 apreligacha Qoraqalpog‘istondagi 59 ta, boshqa viloyatlardagi 200 ta suv nasosini yangilash vazifasi qo‘yildi.

Bu vazifalarni bajarishda, avvalo, suv ko‘p yo‘qotilayotgan uchastkalarni aniqlash, qurilish va ta’mirlash sifatini ta’minlash muhim. Betonlangan kanal yoki yangilangan nasosning samarasi foydalanish jarayonida ham baholanishi kerak. Qancha suv tejalgani, ta’minot qay darajada yaxshilangani va bir kub metr suvni yetkazishga qancha elektr energiyasi sarflangani keyingi qarorlar uchun asos bo‘lishi lozim. Shunda har bir obyektga yo‘naltirilgan mablag‘ning amaliy natijasini baholash mumkin bo‘ladi.

Umummilliy dastur doirasida belgilangan vazifalar har bir rahbar va mutaxassisdan o‘z ishining natijasiga mas’uliyat bilan yondashishni talab etadi. Biz, suvchilar, asosiy vazifamiz suvni asrash va iste’molchiga o‘z vaqtida, zarur hajmda yetkazib berish ekanini unutmasligimiz kerak.

Shu sababli dasturda belgilangan maqsadlardan kelib chiqib, kelgusida to‘rt yo‘nalishdagi ishlarga alohida e’tibor qaratish maqsadga muvofiq, deb hisoblaymiz.

Birinchidan, mintaqada suvdan foydalanishni rejalashtirishda qo‘shni davlatlar bilan ma’lumot almashish va o‘zaro muvofiqlashuvni kuchaytirish zarur. Daryolar oqimi, suv omborlaridagi zaxira va kutilayotgan ehtiyoj haqidagi ma’lumotlarni o‘z vaqtida almashish sug‘orish mavsumiga puxta tayyorlanishga yordam beradi. Bu suv kam keladigan davrlarda taqsimotni oldindan kelishish, hududlar va iste’molchilarni ehtimoliy o‘zgarishlardan barvaqt xabardor qilish uchun ham muhim. Shu asosda mamlakatimizdagi suv omborlari va yirik kanallarning ish rejimini o‘zaro muvofiqlashtirib borish lozim.

Ikkinchidan, har bir irrigatsiya tarmog‘ida suv eng ko‘p yo‘qotilayotgan uchastkalarni aniqlab, mablag‘ va texnikani, avvalo, shu joylarga yo‘naltirish kerak. Buning uchun kanalga olingan va iste’molchilarga yetkazilgan suv hajmini muntazam taqqoslash, o‘lchov vositalarining aniq ishlashini ta’minlash zarur. Betonlash, ta’mirlash yoki uskunani almashtirish haqidagi qaror ana shu tahlilga asoslansa, sarflangan mablag‘ning samarasi ham ortadi. Bajarilgan ishni baholashda qancha suv tejalgani va quyi hududlardagi xo‘jaliklar ta’minoti qanchalik yaxshilangani asosiy mezon bo‘lishi lozim.

Uchinchidan, iste’molchiga suv yetkazib berish jadvallarining ishonchliligini oshirish zarur. Fermer qachon va qancha suv olishini oldindan bilsa, sug‘orishni ham, boshqa dala ishlarini ham shunga qarab tashkil etadi. Shu bois jadvallarni mavjud suv zaxirasi, ekin ehtiyoji va tarmoqning o‘tkazish imkoniyatini hisobga olgan holda iste’molchilar bilan kelishib tuzish maqsadga muvofiq. Nasoslar nosozligi yoki elektr ta’minotidagi uzilishlar sabab suv yetkazish to‘xtab qolishining oldini olish uchun mavsumoldi texnik ko‘rik, ehtiyot qismlar zaxirasi va tezkor ta’mirlash ishlarini puxta yo‘lga qo‘yish kerak.

To‘rtinchidan, suvni dalaga yetkazish bilan uni tejab ishlatishni bir-biridan ajratmaslik lozim. Tomchilatib yoki yomg‘irlatib sug‘orish uskunasi o‘rnatilgan xo‘jalikda suv ta’minoti shu texnologiyaning ishlash talablariga mos bo‘lishi kerak. Suv xo‘jaligi tashkilotlari, agronomlar va xizmat ko‘rsatuvchi mutaxassislar hamkorligida fermerlarga sug‘orish meyori, muddati hamda uskunalardan foydalanish bo‘yicha amaliy ko‘mak berishni kuchaytirish zarur. Tejalgan suv hisobini yuritib, uni, avvalo, ta’minoti og‘ir maydonlarga yo‘naltirish imkoniyatlarini ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq. Shunda tejamkorlikning foydasini alohida xo‘jalik bilan birga butun hudud his etadi.

Prezidentimiz belgilagan maqsadlarga qo‘shadigan hissamiz suv yo‘qotishlarini kamaytirish, ta’minotni yaxshilash va aniq hisob yuritishda namoyon bo‘ladi. Dehqon islohotlar samarasini o‘z hosilida va oilasi daromadida his etishi faoliyatimizning bosh mezoni bo‘lishi lozim.

Ilhom Jo‘rayev,
Suv xo‘jaligi obyektlarini ekspluatatsiya
qilish agentligi direktorining birinchi o‘rinbosari