O‘zbekiston Respublikasi Suv хo‘jaligi vazirligi

O‘tgan asrning 30-yillaridagi siyosiy qatag‘on xalqimizning yuzlab yetuk ziyolilari, davlat va jamoat arboblari, muhandis va mutaxassislarini o‘z domiga tortdi. Ular orasida O‘rta Osiyo suv xo‘jaligi tizimida mas’ul lavozimlarda ishlagan, irrigatsiya sohasini boshqargan Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jayev ham bor edi.

Uning hayot yo‘liga nazar tashlasak, bir inson taqdirida XX asr boshlaridagi Turkistonning murakkab va ziddiyatli tarixi, milliy taraqqiyot uchun kurash, davlat boshqaruvi va suv xo‘jaligini rivojlantirish yo‘lidagi xizmatlar hamda oxir-oqibat siyosiy qatag‘on fojiasi mujassam bo‘lganini ko‘ramiz.

Taraqqiyparvarlikdan davlat boshqaruviga

Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jayev 1891-yilda Toshkent shahrida dehqon oilasida tug‘ilgan. Yoshligidan ilm-ma’rifatga qiziqqan, 1898-1901-yillarda rus-tuzem maktabida ta’lim olgan. Keyinchalik u Turkistonda shakllangan jadidchilik va taraqqiyparvarlik harakatiga qo‘shildi.

Manbalarda uning 1908-1917-yillarda «Taraqqiyparvar» tashkiloti faoliyatida qatnashgani, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Nizomiddin Xo‘jayev kabi davrning ilg‘or fikrli ziyolilari bilan hamkorlik qilgani qayd etiladi.

Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jayev keyingi yillarda davlat boshqaruvining turli bo‘g‘inlarida faoliyat yuritdi. Turkiston ASSR Sog‘liqni saqlash xalq komissari, Milliy ishlar va Tashqi ishlar xalq komissari, Turkiston va Buxorodagi mas’ul partiya-davlat lavozimlari, Xorazmdagi rahbarlik vazifalari uning siyosiy va tashkilotchilik tajribasini oshirdi.

1924-yilda Xorazmda Davlat reja komissiyasi raisi va Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi raisi kabi yuqori lavozimlarda ishlagani ham uning o‘sha davrdagi eng yirik mahalliy davlat arboblaridan biri bo‘lganini ko‘rsatadi.

Suv xo‘jaligi tizimidagi faoliyat

Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jayev hayotining suv xo‘jaligi tarixi uchun alohida ahamiyatga ega davri 1920-yillarning ikkinchi yarmidan boshlanadi.

O‘rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish amalga oshirilganidan keyin u 1925-1926-yillarda SSSR Mehnat va Mudofaa Kengashining O‘zbekiston SSR bo‘yicha vakili bo‘lib ishladi.

1927-yilda esa Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jayev O‘rta Osiyo suv xo‘jaligi qurilishi tashkiloti boshlig‘i etib tayinlandi.

Bu davr O‘rta Osiyo uchun suv xo‘jaligini boshqarish, sug‘oriladigan yerlarni suv bilan ta’minlash, irrigatsiya tarmoqlarini shakllantirish va yirik suv xo‘jaligi qurilishlarini tashkil etish masalalari tobora katta ahamiyat kasb etayotgan palla edi.

Shunday sharoitda mintaqaviy suv xo‘jaligi qurilishi tashkilotiga rahbarlik qilish katta mas’uliyat talab etardi. Bu vazifa faqat suv inshootlarini qurish masalasi bilan cheklanmas, balki suv resurslari, qishloq xo‘jaligi va hududlarning iqtisodiy rivojlanishi bilan bog‘liq masalalarni muvofiqlashtirishni ham talab qilardi.

1928-1934-yillarda Tursunxo‘jayev SSSR Yer ishlari xalq komissarligining O‘rta Osiyo bo‘yicha vakili sifatida ishladi. Bu lavozim ham uni mintaqaning agrar va suv xo‘jaligi masalalari bilan bevosita bog‘lab turardi.

Uning sohadagi tajribasi keyinchalik yana bir yuksak lavozimda davom etdi.

1935–1937-yillarda Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jayev Qozog‘iston SSR Suv xo‘jaligi Bosh boshqarmasi boshlig‘i bo‘lib faoliyat olib bordi.

Demak, uning mehnat faoliyatida suv xo‘jaligi tasodifiy bir epizod emas. U turli yillarda O‘rta Osiyo miqyosidagi suv xo‘jaligi qurilishlariga va keyinchalik Qozog‘iston suv xo‘jaligi tizimiga rahbarlik qilgan tajribali boshqaruvchi edi.

1937-yil: qatag‘on domida

Ammo 1930-yillarning ikkinchi yarmida SSSRda avj olgan siyosiy qatag‘onlar Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jayevni ham chetlab o‘tmadi.

1937-yil 27-aprel kuni u Olmaota shahrida qamoqqa olindi. O‘sha vaqtda u Qozog‘iston SSR Suv xo‘jaligi Bosh boshqarmasi rahbari lavozimida ishlayotgan edi.

Oradan qariyb bir yarim yil o‘tib, 1938-yil 4-oktyabr kuni SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasining sayyor sessiyasi uni eng og‘ir jazoga — otuvga hukm qildi.

Hukm o‘sha kunning o‘zida ijro etildi.

47 yoshidagi davlat arbobi va suv xo‘jaligi rahbarining hayoti shu tariqa fojiali yakun topdi.

Bu sana O‘zbekiston tarixi uchun ham og‘ir kunlardan biri bo‘lgan. 1938-yil oktyabr oyida ko‘plab o‘zbek davlat va jamoat arboblari, ziyolilar va mutaxassislar ana shunday soxta siyosiy ayblovlar bilan jazolangan.

Haqiqatning tiklanishi

Qatag‘on qurbonlarining nomini oqlash jarayoni Stalin vafotidan keyin boshlandi. Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jayev ham vafotidan qariyb yigirma yil o‘tib — 1957-yil 1-avgustda oqlandi.

Mustaqillik yillarida uning hayoti va faoliyatini o‘rganish uchun yangi imkoniyatlar yaratildi.

Tarixchi olim Rustambek Shamsutdinovning tadqiqotlarida Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jayev haqida arxiv hujjatlari asosida batafsil ma’lumotlar keltirilgan. R.Shamsutdinov va O‘.Ubaydullayevning «Istiqlolchi Sa’dullaxo‘jayev Tursunxo‘ja» nomli maxsus maqolasi 2002-yilda «O‘zbekiston matbuoti» jurnalida chop etilgan.

Shuningdek, L.Azizzodaning «Yangi hayot kurashchilari» asarida, O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasining 8-jildida ham uning hayoti va faoliyatiga oid ma’lumotlar berilgan.

Suvchilar xotirasida yashashga munosib nom

Tarix insonni faqat uning fojiali taqdiri bilan emas, Vatan va xalq taraqqiyoti yo‘lida qilgan mehnati bilan ham baholaydi.

Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jayevning nomi ko‘proq jadid, davlat va jamoat arbobi sifatida tilga olinadi. Ammo uning tarjimayi holidagi yana bir muhim sahifa — O‘rta Osiyo va Qozog‘iston suv xo‘jaligi tizimlaridagi rahbarlik faoliyati ham alohida e’tiborga loyiq.

U oddiy ijrochi emas, suv xo‘jaligi sohasining mintaqaviy boshqaruv darajasida ishlagan rahbarlaridan biri bo‘lgan.

Bugun O‘zbekiston suv xo‘jaligi tarixini o‘rganar ekanmiz, sohaning shakllanishi va taraqqiyotiga hissa qo‘shgan, ammo siyosiy qatag‘on tufayli nomi uzoq yillar tilga olinmay kelgan insonlarni ham eslashimiz zarur.

Sa’dullaxo‘ja Tursunxo‘jayev ana shunday xotirlanishga munosib suvchilardan biridir.

Uning hayoti — taraqqiyotga intilish, xalq manfaati yo‘lida xizmat qilish va ayni paytda qatag‘on davrining ayanchli qismatini o‘zida mujassam etgan tarixiy saboqdir.

Qatag‘on uning hayotini to‘xtatdi. Ammo xalq uchun qilingan mehnatni, tarixda qolgan izni yo‘q qila olmadi.