O‘zbekiston Respublikasi Suv хo‘jaligi vazirligi

Irrigatsiya va suv muammolari ilmiy-tadqiqot instituti Qashqadaryo mintaqaviy markazi ilmiy xodimlari tomonidan "Qarshi" magistral kanali trassasi bo‘ylab himoya o‘rmon mintaqalarini tashkil etishning agroekologik ahamiyati va iqtisodiy asoslariga bag‘ishlangan ilmiy-tadqiqot ishlari olib borildi.

"Qarshi" magistral kanali mamlakatimiz janubidagi yirik suv xo‘jaligi inshootlaridan biri sanaladi. Ammo qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil mintaqalarda joylashgan yirik kanallar tabiiy omillar ta’siriga doimiy ravishda duch keladi. Xususan, kuchli shamol, suv yuzasidan jadal bug‘lanish, kanal o‘zanining qum va chang bilan to‘lib borishi suvdan foydalanish samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Qarshi cho‘li sharoitida bu masala ayniqsa dolzarb. Yoz oylarida ayrim holatlarda shamol tezligi sekundiga 20–22 metrgacha yetishi mumkin. Bunday sharoitda suv yuzasida to‘lqinlanish kuchayadi, bug‘lanish miqdori ortadi, kanalga qum va mayda tuproq zarrachalarining tushishi tezlashadi.

Shu nuqtai nazardan, kanallar bo‘ylab himoya o‘rmon mintaqalarini barpo etish suvni asrashning tabiiy va samarali vositalaridan biri hisoblanadi.

Yashil himoya qalqoni

Jahon amaliyotida yirik sug‘orish kanallari bo‘ylab himoya o‘rmon mintaqalarini tashkil etish yuqori samara beradigan agromeliorativ tadbir sifatida e’tirof etilgan.

Bunday yashil mintaqalar, eng avvalo, shamolning dinamik kuchini pasaytiradi. Natijada suv yuzasidagi to‘lqinlanish va bug‘lanish kamayadi. Shu bilan birga, daraxt va butalar ildiz tizimi tutash hududlarda biologik drenaj vazifasini ham bajaradi.

Himoya o‘rmon mintaqalarining yana bir muhim jihati – kanallarni qum va chang bilan to‘lib qolishdan muhofaza qilishidir. Bu esa o‘z navbatida kanallarni tozalashga sarflanadigan mablag‘ va mehnat resurslarini qisqartirish imkonini beradi.

Bundan tashqari, to‘g‘ri tanlangan daraxt turlari istiqbolda qo‘shimcha yog‘och mahsuloti olish manbai bo‘lib ham xizmat qilishi mumkin. Demak, himoya o‘rmonlari nafaqat ekologik, balki iqtisodiy samaradorlikka ham ega.

Shamol rejimi ilmiy o‘rganildi

Tadqiqot jarayonida "Qarshi" magistral kanali trassasining tuproq, relyef va gidrogeologik sharoitlari dala kuzatuvlari hamda kartografik materiallar asosida atroflicha tahlil qilindi.

Shuningdek, shamol yo‘nalishi va tezligining oylik takrorlanish ko‘rsatkichlari bo‘yicha statistik hisob-kitoblar amalga oshirildi. Vegetatsiya davridagi o‘rtacha ko‘rsatkichlar aniqlanib, kanal trassasiga shamol ta’sirining xususiyatlari baholandi.

Kuchli shamollar tezligi sekundiga 20 metrgacha yetib, yil davomida o‘rtacha 10 martagacha, vegetatsiya davrining o‘zida esa 4–5 marta kuzatilishi mumkin.

Eng muhim jihati, kanal trassasiga nisbatan shamol yo‘nalishlarining qariyb 65–70 foizi ko‘ndalang yo‘nalgan. Bu esa himoya o‘rmon mintaqalarini to‘g‘ri joylashtirish orqali shamol ta’sirini sezilarli darajada kamaytirish imkonini beradi.

Shamol tezligini 50–60 foizgacha kamaytirish mumkin

Ilmiy hisob-kitoblarga ko‘ra, maqbul tarzda barpo etilgan himoya o‘rmon mintaqalari shamol tezligini 50–60 foizgacha kamaytirishi mumkin.

Balandligi 15 metrga yetadigan daraxtzorlar shamol ta’sirini 80–110 metr masofagacha samarali susaytirishi aniqlangan. Bu esa kanal suv yuzasining katta qismini kuchli shamol ta’siridan himoya qilish imkonini beradi.

Tadqiqot natijalariga asosan Qarshi magistral kanali trassasining tuproq va relyef xususiyatlaridan kelib chiqib, hudud ikki tipik qismga ajratildi. Har bir hudud uchun himoya o‘rmon mintaqalarini joylashtirishning maqbul sxemalarini ishlab chiqish imkoniyati belgilandi.

Xususan, shamolni qisman o‘tkazuvchi, 10 qatordan iborat va taxminan 15 metr balandlikka ega o‘rmon mintaqalari eng samarali konstruksiyalardan biri sifatida baholandi.

Ekologik samara – iqtisodiy manfaat hamdir

Himoya o‘rmon mintaqalarini barpo etishning iqtisodiy jihatlari ham tadqiqot doirasida alohida o‘rganildi.

Bunda daraxtzorlarni tashkil etish va parvarishlash xarajatlari 30 yillik davr mobaynida olinishi mumkin bo‘lgan yog‘och mahsuloti qiymati bilan solishtiriladi. Daraxt navlarining tarkibiga qarab, yog‘och hajmining o‘rtacha yillik o‘sishi gektariga 20 kub metrgacha yetishi mumkin.

Biroq masalaning ahamiyati faqat yog‘och mahsuloti bilan cheklanmaydi. Kanalda suv bug‘lanishining kamayishi, qum bosish jarayonlarining susayishi, kanallarni tozalash xarajatlarining qisqarishi, atrof-muhit mikroklimatining yaxshilanishi kabi omillar ham umumiy iqtisodiy samarani oshiradi.

Shu ma’noda, "Qarshi" magistral kanali bo‘ylab himoya o‘rmon mintaqalarini barpo etish oddiy ko‘kalamzorlashtirish tadbiri emas. Bu – suv resurslarini asrash, gidrotexnika inshootlarining barqaror ishlashini ta’minlash, ekologik muvozanatni mustahkamlash va iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiluvchi kompleks ilmiy yechimdir.

Qashqadaryolik olimlar tomonidan olib borilayotgan mazkur tadqiqotlar kelgusida yirik magistral kanallar atrofida ilmiy asoslangan yashil himoya mintaqalarini tashkil etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga zamin yaratadi.

Suvni tejash faqat uni hisobga olish yoki zamonaviy texnologiyalarni joriy etish bilangina cheklanmaydi. Suv manbalarini tabiiy omillar ta’siridan himoya qilish ham shu jarayonning muhim qismi hisoblanadi. "Qarshi" magistral kanali bo‘ylab barpo etiladigan yashil mintaqalar esa kelajakda suvni asraydigan, tabiatni muhofaza qiladigan va iqtisodiy manfaat keltiradigan o‘ziga xos “yashil qalqon”ga aylanishi mumkin.

Muzaffar Ro‘ziyev,
Irrigatsiya va suv muammolari ilmiy-tadqiqot instituti
Qashqadaryo mintaqaviy markazi direktori