Surxondaryo viloyati Uzun tumani hokimligi

Bugungi kunda jahon miqyosida voyaga yetmaganlar (o‘n sakkiz yoshga to‘lmagan shaxslar) o‘rtasida jinoyatchilikning oshib borishi katta xavotir uyg‘otmoqda. O‘zbekistonda ham bu masalaga davlat va jamiyat tomonidan jiddiy e’tibor qaratilayapti. Ammo shunga qaramasdan, ayrim yoshlar turli sabablarga ko‘ra noqonuniy harakatlarga qo‘l urayotgani qayd etilmoqda. Bu holat nafaqat ularning kelajagini, balki butun jamiyatning barqarorligi va xavfsizligini tahdid ostiga qo‘yadi.

Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar ko‘pincha og‘ir yoki o‘rtacha og‘irlikda bo‘lib, ular orasida o‘g‘irlik, befarqlik, qo‘pollik, jamoat tartibini buzish, giyohvand moddalarni qonuniysiz aylantirish, hatto zo‘ravonlik bilan bog‘liq holatlar ham mavjud. Quyida ushbu holatlarning asosiy sabablari tahlil qilinadi va ularni bartaraf etish yo‘llari taklif etiladi.

 

Asosiy qism

1. Oilaviy muhit va tarbiya muammolari

Oila — yosh insonning shaxsiy shakllanishida eng asosiy muhit hisoblanadi. Oiladagi muhit qanday bo‘lsa, bola ham shunday tarbiyani oladi. Agar oilada:

• ota-onalar o‘rtasida doimiy janjallar bo‘lsa,
• oiladagi kattalar spirtli ichimliklar iste’mol qilsa yoki giyohvandlik bilan shug‘ullansa,
• bola ishtiyoq bilan eshitadigan maslahat, mehr va e’tibor yetmay qolsa,

bu holat uning ruhiy va axloqiy rivojlanishiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Natijada yosh bola ko‘cha muhitiga moyillashadi, o‘z “avtoritet”ini ulib chiqish maqsadida jinoyatga qo‘l uradi.

2. Ta’limdan chetlashish va maktabdan uzoqlashish

Aksariyat hollarda jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlar ta’lim muassasalaridan uzoqlashgan, maktabga nomunazzam borgan yoki butunlay tashlab ketgan yoshlardir. Ta’lim tizimidan chetlashgan bolalar ko‘proq ko‘cha muhitiga aralashib, band bo‘lmagan vaqtlarini har xil salbiy ta’sirlarga ochiq holda o‘tkazishadi. Ular yomon kompaniyaga qo‘shilish orqali “qahramonlik” qilib ko‘rishni istaydi.

3. Internet va ommaviy axborot vositalari ta’siri

Axborot texnologiyalari taraqqiyoti bilan birga, yoshlar ijtimoiy tarmoqlarda ko‘p vaqt o‘tkazmoqda. Internetdagi ba’zi videolar, filmlar, musiqalar, o‘yinlar va “trend”lar:

• zo‘ravonlikni targ‘ib qilish,
• qonuniy me’yorlarga qarshi chiqishni “ko‘rkam” ko‘rsatish,
• qalbaki “qahramonlik” ideallarini singdirish

orqali yosh ongli insonning ruhiyatini shakllantirib, ularni jinoyatga moyil qilib qo‘yadi. Aksariyat hollarda “layk” va “follover” ortida internetda noqonuniy harakatlarni amalga oshirish holatlari kuzatilayotir.

4. Jamiyatdagi iqtisodiy qiyinchiliklar va ishsizlik

Oilalardagi moddiy yetishmovchilik yoshlarni erta yoshdan pul topishga undaydi. Ayrim hollarda ular pul topish uchun noqonuniy yo‘llarni tanlashadi:

• o‘g‘irlik qilish,
• firibgarlik bilan shug‘ullanish,
• qimor o‘yinlariga berilish,
• narkobiznesga aralashish

bularning barchasi voyaga yetmaganlar o‘rtasida jinoyatchilikning ortishiga turtki bo‘ladi. Moddiy ta’minlanmagan oilalarda bolalarga ta’lim, madaniyat va sog‘lom hayot uchun shart-sharoitlar yetarlicha bo‘lmaydi.

5. Nazoratsizlik va javobgarlik hissining shakllanmaganligi

Ayrim yoshlar o‘z qilmishlari uchun javob berish zarurligini anglamaydi. Buning sababi:

• ota-onalar tomonidan yetarlicha nazoratning bo‘lmasligi,
• maktablarda tarbiyaviy ishlarga e’tiborsizlik,
• huquqbuzarlik sodir etgan yoshlarga nisbatan jazo choralarining samarasizligi

bola ongida “baribir jazo berilmaydi”, “hammasi jim-jit o‘tib ketadi” degan fikrni shakllantiradi. Shuning uchun ham huquqiy savodxonlik darajasini oshirish muhim ahamiyatga ega.

 

Jinoyatchilikni kamaytirish yo‘llari

 

Voyaga yetmaganlar o‘rtasidagi jinoyatchilikni kamaytirish uchun quyidagi chora-tadbirlar samarali bo‘lishi mumkin:

1. Oilaviy tarbiyani mustahkamlash

• Ota-onalarga bola tarbiyasi, ruhiyati, huquqiy bilimlar bo‘yicha seminar-treninglar o‘tkazish.
• Mehr va e’tibor asosida bola bilan muloqotni kuchaytirish.
• Oilalarni ijtimoiy va moddiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash.

2. Ta’lim tizimini samarali yo‘lga qo‘yish

• Maktab va kollejlarda tarbiyaviy ishlar samarasini oshirish.
• Qiyin tartibli bolalar bilan alohida ishlash.
• Qiziqishlar va qobiliyatlar bo‘yicha to‘garaklar, sport seksiyalari tashkil etish.

3. Internetni nazorat qilish va axborot madaniyatini oshirish

• Bolalarning internetdagi faoliyatini ota-onalar nazorat qilishi.
• Yoshlarga axborot tanlash madaniyatini o‘rgatish.
• Nozu-balolarni xavfdan ogohlantiruvchi targ‘ibot materiallari tayyorlash.

4. Jamiyat va davlat tashkilotlari hamkorligi

• Huquq-tartibot organlari, ta’lim muassasalari, mahalla va NNTlar hamkorligini kuchaytirish.
• Jinoyat sodir etgan voyaga yetmaganlar bilan psixologik va huquqiy reabilitatsiya ishlarini yo‘lga qo‘yish.
• Qonunchilikni mustahkamlash, profilaktika ishlariga alohida e’tibor berish.

 

Xulosa

Voyaga yetmaganlar tomonidan jinoyat sodir etilishi bu faqat yoshning aybi emas, balki uni tarbiyalayotgan muhitning, jamiyat va oila mas’uliyatining ifodasidir. Jinoyatchilikning oldini olish — bu faqat jazo emas, avvalo tarbiya, ma’rifat va ehtiyojlarni to‘g‘ri qondirishdir. Har bir bola mehr va e’tiborga muhtoj. Uni to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltirish — barchamizning vazifamiz.

         Jumayev Azimjon Azam o’g’li,

                Jinoyat ishlari bo‘yicha Uzun tuman sudi sudya yordamchisi