Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi

Belarus va O‘zbekiston transport-logistika sohasida MDHga a’zo davlatlarning Muvofiqlashtiruvchi transport kengashi (MDH MTK), Temir yo‘llar hamkorlik tashkiloti (TYHT) hamda Hamdo‘stlikka a’zo davlatlarning Temir yo‘l transporti bo‘yicha kengashi (MDH TTK) doirasida faol hamkorlik qilib kelmoqda.

Har ikki mamlakatning MDH va SHHTdagi ishtiroki ikki tomonlama va ko‘p tomonlama hamkorlikni rivojlantirish uchun qo‘shimcha asos bo‘lib xizmat qiladi, zero bu tashkilotlar kun tartibida xalqaro transport yo‘laklarini rivojlantirish va davlatlarning o‘zaro transport bog‘liqligini mustahkamlash masalalari muhim o‘rin egallaydi.

Hamkorlikning amaliy natijasi sifatida O‘zbekiston Respublikasi hamda respublikaning asosiy savdo-transport hamkorlaridan biri bo‘lgan Belarus Respublikasi o‘rtasidagi yuk tashish hajmining barqaror ijobiy dinamikasini qayd etish lozim.

Eksport-import yuk tashish hajmi bo‘yicha Belarus O‘zbekistonning asosiy o‘nta savdo hamkori qatoriga kiradi. 2025-yil yakunlariga ko‘ra, ikki mamlakat o‘rtasidagi yuk tashish hajmi o‘tgan yilga nisbatan 30 foizga oshib, 850 ming tonnani tashkil etdi.

Yuk tashishlar tuzilmasida import ustunlik qiladi va uning asosini yog‘och, undan yasalgan buyumlar hamda oziq-ovqat mahsulotlari tashkil etadi. Eksport hajmi esa sezilarsiz darajada qolib, asosan qishloq xo‘jaligi mahsulotlaridan iboratdir.

Yuzaga kelgan vaziyat, avvalo, O‘zbekiston eksportini kengaytirish va yangi logistika yo‘nalishlarini rivojlantirish hisobiga o‘zaro yuk tashish hajmini oshirish uchun salmoqli salohiyat mavjudligidan dalolat beradi.

Geosiyosiy ziddiyatlar, global ta’minot zanjirlarining diversifikatsiyalashuvi sharoitida Yevroosiyoda aralash transport turlaridan foydalangan holda “Sharq–G‘arb” va “Shimol–Janub” yo‘nalishlari bo‘yicha yangi xalqaro transport yo‘laklarini yaratish strategik ahamiyat kasb etmoqda.

Hamkorlikning istiqbolli loyihalari sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:

I. Dengiz portlariga chiqish imkonini beruvchi yangi optimal muqobil transport yo‘nalishlarini shakllantirish.

Istiqbolli yo‘nalish “Belarus–Rossiya–Qozog‘iston–O‘zbekiston–Afg‘oniston–Pokiston–Hind okeani portlari” xalqaro transport yo‘nalishini rivojlantirishdir. Bu yo‘nalish Qozog‘iston hududidan o‘tuvchi Dina Nurpeisova va Qoraqalpog‘iston bekatlari orasidagi eng qisqa temir yo‘l uchastkasidan foydalanishni nazarda tutadi.

2023-yil 1-noyabr kuni Toshkent shahrida SHHT Transport forumi doirasida O‘zbekiston, Rossiya va Qozog‘iston transport vazirlari ushbu yo‘lakni yaratish va rivojlantirish to‘g‘risida Anglashuv memorandumini imzoladilar. 2024-yilda Memorandumga Belarus va Pokiston qo‘shildi, hozirda esa Afg‘onistonning qo‘shilishi yuzasidan muzokaralar olib borilmoqda.

Loyihaning iqtisodiy mantiqi juda aniq. Yo‘lak mavjud muqobil yo‘nalishlardan qariyb ikki baravar qisqa bo‘lib, yuk yetkazib berish muddatini 2-3 baravarga qisqartiradi. U Yevropa Ittifoqi va MDH mamlakatlarini Janubi-Sharqiy va Janubiy Osiyo bilan quruqlikdagi temir yo‘l-avtomobil yo‘li orqali bevosita bog‘laydi hamda “O‘zbekiston–Afg‘oniston–Pokiston” yo‘nalishi orqali Janubiy Osiyoning aholisi zich mamlakatlari – Hindiston va Pokistonga yuk tashish hisobiga mamlakatlarimizning tranzit salohiyatini oshiradi.

Kelgusida xalqaro transport yo‘lagi faoliyatining yagona standartlarini, jumladan, yagona tashish hujjatini joriy etish, shuningdek, texnologik va texnik standartlarni unifikatsiya qilish bo‘yicha birgalikda ish olib borish ko‘zda tutilgan.

Ta’kidlash joizki, O‘zbekiston, Afg‘oniston va Pokiston orqali o‘tadigan yangi yo‘nalish tashqi savdo geografiyasi va tarkibini diversifikatsiya qilishga yordam beradi, shuningdek, mintaqaning tranzit salohiyatini oshirishga olib keladi.

Bu salohiyat bugunning o‘zida amalda o‘z isbotini topmoqda. Birgina 2026-yilning birinchi choragida O‘zbekiston hududi orqali janubiy yo‘nalishlardagi yuk tranziti o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 23 foizga o‘sib, 1,8 million tonnaga yetdi. Shundan 1,3 million tonnasi temir yo‘l, 0,5 million tonnasi esa avtomobil transporti hissasiga to‘g‘ri keldi.

II. Transport sohasida kadrlar tayyorlash bo‘yicha hamkorlik.

Transport sohasi uchun mutaxassislarni tayyorlash va ularning malakasini oshirish borasidagi hamkorlik uzoq muddatli sheriklikning muhim tarkibiy qismidir.

Belarus transport sohasi uchun kadrlar tayyorlash bo‘yicha tan olingan maktabga ega. Xususan, Gomel shahridagi Belarus davlat transport universiteti yetakchi ixtisoslashtirilgan ta’lim va ilmiy-tadqiqot muassasasi hisoblanadi. Uning tarkibiga Kadrlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash instituti hamda Temir yo‘l transporti ilmiy-tadqiqot instituti kiradi.

Belarus davlat transport universiteti va O‘zbekistonning sohaviy tashkilotlari, xususan, Toshkent davlat transport universiteti o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish mutaxassislar uchun stajirovkalar va malaka oshirish dasturlarini tashkil etish, talabalar, magistrantlar va aspirantlarning akademik harakatchanligini rivojlantirish, shuningdek, temiryo‘l transporti, multimodal tashuvlar va xalqaro transport logistikasini rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha qo‘shma ilmiy tadqiqotlar olib borish imkonini beradi.

III. Avtomobil transportida ruxsatnoma hujjatlari almashinuvini raqamlashtirish.

Ruxsatnoma blankalari elektron almashinuvi — E-permit tizimiga o‘tish alohida amaliy yo‘nalish hisoblanadi. Bugungi kunda O‘zbekiston bunday almashinuvni Ozarbayjon, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Xitoy va Turkiya bilan to‘liq hajmda, Tojikiston bilan esa qisman amalga oshirmoqda. Turkmaniston bilan ushbu tizimni ishga tushirish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda.

Ushbu tizimning Belarus tomoni bilan hamkorlikda joriy etilishi ruxsatnomalarni taqsimlashda shaffoflikni ta’minlaydi, inson omili ta’sirini yo‘qqa chiqaradi va ulardan foydalanish ustidan nazoratni kuchaytiradi, bu esa mamlakatlar o‘rtasidagi avtomobil tashuvlari hajmi ortib borayotganini inobatga olganda, ayniqsa dolzarbdir.

Shunday qilib, Belarus va O‘zbekistonning transport-logistika sohasidagi hamkorligi o‘zaro tashuvlarni ko‘paytirish doirasidan chiqib, strategik ahamiyat kasb etmoqda.

Hind okeani portlari yo‘nalishidagi multimodal yo‘lakdan tortib, ruxsat berish tartib-taomillarini raqamlashtirishgacha bo‘lgan sanab o‘tilgan loyihalarning amalga oshirilishi mamlakatlarimizning geografik joylashuvini haqiqiy raqobat ustunligiga aylantirib, “Belarus – O‘zbekiston – Janubiy Osiyo” yo‘nalishini qulay, tezkor va oldindan bashorat qilinadigan yo‘nalishga aylantirishi mumkin.

Bu yo‘nalishlarda birgalikda va izchil ishlash ikki davlatning iqtisodiy aloqalarini mustahkamlashga hamda Yevroosiyo makonining barqaror transport bog‘liqligini shakllantirishga salmoqli hissa qo‘shish imkonini beradi.