ЗЎРАВОНЛИКСИЗ БОЛАЛИК — ЖАМИЯТНИНГ УМУМИЙ МАСЪУЛИЯТИ
2026-10-30 18:00:00 / Янгиликлар

Ҳар бир боланинг хавфсиз муҳитда яшаши, таълим олиши, соғлом ривожланиши ва ўз салоҳиятини эркин намоён этиши учун шароит яратиш давлат ва жамият олдидаги энг муҳим вазифалардан биридир. Зеро, болаликни зўравонликдан ҳимоя қилиш нафақат бугунги кун, балки келажак авлод тақдири билан боғлиқ стратегик масаладир.
Болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш — халқаро ва миллий устувор вазифа
Глобаллашув, ахборот технологияларининг жадал ривожланиши ва ижтимоий муносабатларнинг мураккаблашуви шароитида болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш халқаро ҳамжамият олдидаги долзарб вазифалардан бири бўлиб қолмоқда.
1989 йил 20 ноябрда БМТ Бош Ассамблеяси томонидан қабул қилинган «Бола ҳуқуқлари тўғрисида»ги конвенция болаларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш борасида муҳим халқаро ҳуқуқий асос бўлди. Мазкур ҳужжатда болаларнинг миллати, тили, жинси, ижтимоий келиб чиқиши ва бошқа хусусиятларидан қатъи назар, тенг ҳуқуқлилиги, уларнинг манфаатларини таъминлаш ҳамда хавфсиз муҳитда вояга етиши устувор тамойил сифатида белгиланган.
Мамлакатимизда ҳам ушбу йўналишда изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Хусусан, 2008 йил 7 январда «Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги ЎРҚ-139-сон Қонуннинг қабул қилиниши болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг миллий ҳуқуқий асосларини мустаҳкамлашда муҳим қадам бўлди.
Шунингдек, 2024 йил 14 ноябрда қабул қилинган ЎРҚ-996-сон «Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонун ушбу соҳадаги ҳуқуқий механизмларни янада такомиллаштирди. Унда болаларга нисбатан жисмоний, жинсий ва руҳий зўравонлик, ғамхўрлик кўрсатмаслик, эксплуатация ҳамда таъқиб қилиш каби ҳолатларнинг олдини олиш ва уларга қарши курашиш масалалари қамраб олинган.
Мазкур қонунчиликнинг аҳамиятли жиҳати шундаки, зўравонлик тушунчаси фақат жисмоний зарар етказиш билан чекланмайди. Боланинг шаъни ва қадр-қимматига, руҳий ҳолатига, хавфсизлигига ҳамда асосий эҳтиёжларига зарар етказувчи ҳаракатлар ҳам эътиборга олинади. Шу билан бирга, интернет ва телекоммуникация тармоқлари орқали содир этиладиган зўравонлик ҳолатларининг ҳам қамраб олиниши рақамли муҳитда болаларни ҳимоя қилиш заруратини янада оширади.
Халқаро статистик маълумотлар муаммонинг кўламини кўрсатмоқда
Бугунги кунда болаларга нисбатан зўравонлик дунёнинг турли мамлакатларида учраётган жиддий ижтимоий муаммолардан биридир. Бундай ҳолатлар оилада, таълим муассасаларида, жамоат жойларида, турли ташкилотларда ва интернет муҳитида содир бўлиши мумкин.
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, дунё миқёсида 2 ёшдан 17 ёшгача бўлган қарийб 1 миллиард бола сўнгги бир йил давомида жисмоний, жинсий ёки руҳий зўравонлик ёхуд эътиборсизликнинг бирор шаклига дуч келган бўлиши мумкин.
ЮНИСЕФнинг 2024 йилда эълон қилган маълумотларида эса дунё бўйича 5 ёшгача бўлган қарийб 400 миллион бола уй шароитида жисмоний ёки руҳий тажовузга дуч келгани қайд этилган. Уларнинг 330 миллион нафари жисмоний жазога тортилади.
Бундан ташқари, БМТ маълумотларига кўра, дунёда 240 миллиондан ортиқ бола мактабда ёки унинг атрофида зўравонликка дуч келади. Бу эса таълим муассасаларида хавфсиз муҳит яратиш, тазйиқ ва зўравонликнинг олдини олиш, болаларнинг мурожаатларини эшитиш ҳамда педагогларнинг бу борадаги билим ва кўникмаларини ошириш нақадар муҳим эканини кўрсатади.
Қуролли можаролар шароитида ҳам болалар энг кўп жабр кўраётган қатламлардан бири ҳисобланади. БМТнинг 2025 йилга оид ҳисоботида болаларга қарши 41 минг 370 та жиддий ҳуқуқбузарлик ҳолати текширилиб, тасдиқлангани қайд этилган. Ушбу ҳолатлар болаларни ўлдириш ва жароҳатлаш, қуролли кучлар ва гуруҳларга жалб қилиш, ўғирлаш, мактаблар ҳамда шифохоналарга ҳужум қилиш каби жиноятларни қамраб олади.
Келтирилган рақамлар болаларга нисбатан зўравонлик алоҳида оилалар ёки муайян ҳудудлар доирасидаги муаммо эмас, балки халқаро миқёсда тизимли чоралар кўришни талаб этадиган долзарб масала эканини англатади.
Зўравонликнинг олдини олишда тизимли ёндашув муҳим
ЮНИСЕФ томонидан 2023 йилда ишлаб чиқилган болаларга нисбатан зўравонликнинг халқаро таснифи — ICVAC (International Classification of Violence Against Children) зўравонлик ҳолатларини ягона мезонлар асосида гуруҳлаш ва улар ҳақидаги маълумотларни халқаро миқёсда таққослаш имконини беради.
Бундай тасниф зўравонликнинг турли кўринишларини тўғри аниқлаш, уларнинг сабаб ва омилларини ўрганиш, шунингдек, профилактика чораларини аниқ мақсадлар асосида ишлаб чиқишда муҳим аҳамият касб этади.
Энг муҳими, болаларни ҳимоя қилиш фақат содир этилган ҳуқуқбузарлик учун жавобгарлик белгилаш билан чекланмаслиги керак. Бунинг учун зўравонлик ҳолатларини эрта аниқлаш, болаларнинг мурожаат қилиш имкониятларини кенгайтириш, жабрланганларга психологик, ижтимоий ва ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш ҳамда такрорий зўравонликнинг олдини олиш механизмларини кучайтириш зарур.
Ўзбекистонда болалар ҳимояси янада мустаҳкамланмоқда
Мамлакатимизда болаларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлаш, уларни зўравонликдан ҳимоя қилиш борасида ҳуқуқий ва ташкилий механизмлар изчил такомиллаштирилмоқда.
Хусусан, 2023 йил 30 апрелда умумхалқ референдуми асосида қабул қилинган янги таҳрирдаги Конституцияда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, уларнинг ҳар томонлама ривожланиши учун шароит яратиш масалаларига алоҳида эътибор қаратилган.
Шунингдек, 2025 йил 24 декабрда 2026–2030 йилларга мўлжалланган стратегиянинг тасдиқланиши ҳам болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, зўравонликнинг олдини олиш ва бу борада масъул ташкилотлар ҳамкорлигини кучайтириш йўналишидаги муҳим қадамлардан бири сифатида эътироф этилади.
Болалар омбудсмани фаолияти доирасида эълон қилинган маълумотларга кўра, 2026 йилнинг дастлабки олти ойида ушбу идорага 1 147 та мурожаат келиб тушган. Ўрганишлар натижасида болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари юзасидан 8 та жиноят иши ҳамда 15 та маъмурий иш қўзғатилган. Шунингдек, жиноят ишини қўзғатишни рад этиш ҳақидаги асоссиз деб топилган 6 та қарор прокурор томонидан бекор қилиниб, қайта ўрганиш учун юборилган.
Болалар омбудсмани ЮНИСЕФ билан ҳамкорликда «Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Қонун бўйича хабардорлик даражасини ўрганиш мақсадида 9 500 нафардан ортиқ бола ўртасида ижтимоий сўров ҳам ўтказган.
Бундан ташқари, хорижий ва миллий масъул идоралар ҳамкорлигида жами 22 нафар боланинг хориждан Ватанга қайтарилиши ҳам болалар манфаатларини ҳимоя қилиш борасидаги амалий ишларнинг муҳим натижаларидан биридир.
Зўравонликсиз болалик — барчамизнинг масъулиятимиз
Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилишда қонунчиликни такомиллаштириш билан бир қаторда, унинг ижросини таъминлаш, жамиятда ҳуқуқий маданиятни юксалтириш ва оилаларда соғлом тарбия муҳитини шакллантириш ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Бу борада, аввало, зўравонлик ҳолатлари ҳақида хабар бериш механизмларини соддалаштириш, масъул идоралар ўртасидаги ҳамкорликни кучайтириш, жабрланган болаларга психологик ва ижтимоий ёрдам кўрсатиш тизимини такомиллаштириш лозим. Таълим муассасаларида хавфсиз муҳитни таъминлаш, педагог ва ота-оналарнинг зўравонликнинг олдини олиш бўйича билимларини ошириш, шунингдек, болаларнинг интернетдан хавфсиз фойдаланиш кўникмаларини ривожлантириш ҳам устувор вазифалардан ҳисобланади.
Шунингдек, зўравонлик ҳолатлари бўйича статистик маълумотларни мунтазам таҳлил қилиш, амалга оширилаётган профилактик тадбирлар самарадорлигини баҳолаш ва халқаро тажрибани миллий шароитга мослаштириш орқали мавжуд муаммоларга янада самарали ечим топиш мумкин.
Хулоса қилиб айтганда, «Зўравонликсиз болалик учун биргаликда» тамойили фақат ота-оналар ёки тегишли ташкилотларнинг эмас, балки бутун жамиятнинг умумий масъулиятидир.
Ҳар бир боланинг қадр-қиммати, ҳуқуқ ва манфаатларини ҳурмат қилиш, унинг хавфсизлигини таъминлаш, таълим олиши ва баркамол ривожланиши учун зарур шароитларни яратиш барчамиздан масъулият талаб этади.
Зеро, бугун болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш — эртанги куннинг соғлом, билимли ва баркамол авлодини тарбиялаш демакдир. Зўравонликсиз болалик эса қонунларда белгиланган тамойилларгина эмас, балки ҳар бир хонадон, таълим муассасаси ва жамият ҳаётида амалда намоён бўлиши керак бўлган эзгу қадриятдир.
Абдихаликова Сухайло
Термиз туманлараро маъмурий суди архив мудираси.
