Davlat ekologik ekspertizasi markazi

O‘zbekistonda davlat ekologik ekspertizasi alohida ifloslanish turlarini nazorat qilishga qaratilgan maxsus mexanizmdan xo‘jalik faoliyatini amalga oshirishdan avval uning atrof-muhitga ehtimoliy salbiy ta’sirini aniqlash va oldini olishga yo‘naltirilgan zamonaviy ekologik baholash tizimigacha bo‘lgan taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdi.

Tizimning shakllanishi

O‘zbekistonda davlat ekologik ekspertizasi 1980-yilda Gidrometeorologiya va tabiiy muhitni nazorat qilish qo‘mitasining Tabiiy muhit ifloslanishini nazorat qilish markazi tarkibida tashkil etilgan. Dastlabki bosqichda uning faoliyati asosan atmosfera havosini muhofaza qilish masalalariga qaratilgan.

Davlat tabiatni muhofaza qilish qo‘mitasi tashkil etilgandan so‘ng xo‘jalik faoliyatining atrof-muhitning turli tarkibiy qismlariga ta’sirini baholashni qamrab olgan kompleks ekologik ekspertiza tizimi shakllana boshladi.

Muhim bosqichlardan biri 1992-yilda «Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining qabul qilinishi bo‘ldi. Mazkur qonun davlat ekologik ekspertizasini xo‘jalik faoliyatini amalga oshirish to‘g‘risida qaror qabul qilishdan oldin o‘tkaziladigan majburiy tabiatni muhofaza qilish tartib-taomili sifatida belgilab berdi.

Aynan shu davrda atrof-muhitga ta’sirni baholash (ATB) ham jadal rivojlana boshladi. U loyihalarning ehtimoliy ekologik oqibatlarini oldindan aniqlash va ularning oldini olish tamoyiliga asoslandi.

2000-yilda «Ekologik ekspertiza to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni qabul qilindi. 2001-yilda esa Vazirlar Mahkamasining 491-son qarori bilan davlat ekologik ekspertizasini o‘tkazish tartibi belgilandi.

Mamlakatda markaziy organ hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahridagi hududiy tuzilmalarni qamrab olgan yagona ekspertlik bo‘linmalari tizimi shakllandi.

Davlat ekologik ekspertizasining rivojlanishi

Mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishi bilan ekologik baholashdan o‘tkazilishi lozim bo‘lgan loyihalarning ko‘lami va murakkabligi ham ortib bordi.

Davlat ekologik ekspertizasi loyihalash, ekologik me’yorlashtirish, sanoat, infratuzilma va boshqa yirik obyektlarni joylashtirish hamda amalga oshirish bo‘yicha qarorlar qabul qilish jarayonining muhim qismiga aylandi.

Ko‘rib chiqilayotgan loyihalar soni sezilarli darajada oshdi. Agar 1980-yillarning oxiri — 1990-yillarning boshlarida bir necha o‘nlab loyihalar ko‘rib chiqilgan bo‘lsa, 2007-yilga kelib ko‘rib chiqilgan obyektlar soni 12 mingdan oshdi.

Ekspertizaga yirik sanoat va tog‘-kon obyektlari, neft-gaz majmualari, temir yo‘l va avtomobil yo‘llari, magistral gaz quvurlari, tunnellar, ko‘priklar, suv omborlari hamda suv xo‘jaligi inshootlariga oid materiallar taqdim etildi.

Kam chiqindili va resurslarni tejovchi texnologiyalarni joriy etish, chiqindilar va oqova suvlardagi ifloslantiruvchi moddalar miqdorini kamaytirish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish hamda buzilgan yerlarni rekultivatsiya qilish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.

Ekologik ekspertiza natijalariga ko‘ra, ko‘plab loyihaviy yechimlarga sezilarli o‘zgartirishlar kiritildi.

Jumladan, Qizilqum fosforit majmuasini ko‘rib chiqish jarayonida xomashyoni boyitish va tozalash ishlarini bevosita konning o‘zida tashkil etish to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Bu ballast jinslarni tashish hajmini qisqartirish, qayta ishlash korxonalarida chiqindilar hosil bo‘lishini kamaytirish va materiallarning bir qismidan karer hududlarini rekultivatsiya qilishda foydalanish imkonini berdi.

Buxoro neftni qayta ishlash zavodi, Sho‘rtan gaz-kimyo majmuasi, Qo‘ng‘irot soda zavodi va boshqa yirik ishlab chiqarish obyektlarini loyihalash hamda modernizatsiya qilish jarayonlarida ham ekologik talablar inobatga olindi.

Ekologik me’yorlashtirish va uslubiy bazaning rivojlanishi

Davlat ekologik ekspertizasini rivojlantirishning muhim yo‘nalishlaridan biri ekologik me’yorlashtirish tizimini takomillashtirish bo‘ldi.

Davlat ekologik ekspertizasi tizimida atmosferaga chiqariladigan ifloslantiruvchi moddalar, oqova suvlarni chiqarish, chiqindilarni hosil qilish va joylashtirish bo‘yicha normativlarni ishlab chiqishga yagona yondashuvlar shakllantirildi.

Shu bilan birga, uslubiy baza takomillashtirildi va ekspertlarning malakasi oshirildi. Mutaxassislar uchun seminarlar, stajirovkalar va amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazildi, ekspertlik xulosalarining sifati tahlil qilindi hamda ekspertlik faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi.

Bu jarayon ekologik baholashning professional tizimi va loyiha hujjatlarini ko‘rib chiqishga yagona yondashuvlarni bosqichma-bosqich shakllantirish imkonini berdi.

Rivojlanishning yangi bosqichi

Davlat ekologik ekspertizasining zamonaviy bosqichi ekologik tartibga solishning yanada kompleks va oldini olishga qaratilgan modeliga o‘tish bilan bog‘liq.

Muhim qadamlardan biri «Ekologik ekspertiza, atrof-muhitga ta’sirni baholash va strategik ekologik baholash to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining qabul qilinishi bo‘ldi.

Mazkur qonun davlat va jamoat ekologik ekspertizasi, atrof-muhitga ta’sirni baholash hamda strategik ekologik baholash sohasidagi munosabatlarni yagona huquqiy tizim doirasida tartibga soldi.

Ushbu mexanizmlarni yanada rivojlantirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 11-maydagi 234-son “Atrof-muhitga ta’sirni baholashning yangi mexanizmlarini joriy qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilinib, unda atrof-muhitga ta’sirni baholash, davlat ekologik ekspertizasi, jamoatchilik eshituvlari, jamoat ekologik ekspertizasi va strategik ekologik baholashni o‘tkazishning zamonaviy tartib-taomillari belgilandi.

Zamonaviy tizimning asosiy tamoyili — loyihani amalga oshirishdan keyin uning oqibatlarini bartaraf etish emas, balki ekologik xavflarni loyihani amalga oshirishdan oldin aniqlash va ularning oldini olishdan iborat.

Atrof-muhitga ta’sirni zamonaviy baholash

Bugungi kunda atrof-muhitga ta’sirni baholash rejalashtirilayotgan faoliyatning ehtimoliy oqibatlarini kompleks baholash jarayoni sifatida qaraladi.

Bunda loyihaning quyidagi yo‘nalishlarga ta’siri tahlil qilinadi:

• atmosfera havosiga;
• yer usti va yer osti suvlariga;
• yer resurslari va tuproqqa;
• o‘simlik va hayvonot dunyosiga;
• aholi salomatligi va yashash sharoitlariga;
• chiqindilar hosil bo‘lishiga;
• tabiiy resurslardan foydalanishga;
• ehtimoliy avariyalar va favqulodda vaziyatlarga.

Shuningdek, obyektni joylashtirishning muqobil variantlari va texnologik yechimlarni ko‘rib chiqish ham muhim ahamiyat kasb etadi.

Zamonaviy ekologik baholash nafaqat loyihaning belgilangan talablarga muvofiqligini, balki uni ekologik jihatdan yanada xavfsiz va samarali qilish mumkinmi, degan savolga ham javob berishi kerak.

Jamoatchilik ishtiroki

Yangi tizimning muhim elementlaridan biri jamoatchilik ishtirokini kengaytirishdan iborat.

Belgilangan faoliyat turlari bo‘yicha jamoatchilik eshituvlari o‘tkaziladi. Ularda aholi va boshqa manfaatdor tomonlar loyiha materiallari bilan tanishishi, ehtimoliy ta’sir haqida ma’lumot olishi hamda o‘z fikr va takliflarini bildirishi mumkin.

Jamoat ekologik ekspertizasi instituti ham rivojlanib bormoqda.

Bu ekologik ahamiyatga ega qarorlarning ochiqligini oshirish va loyiha bo‘yicha yakuniy qaror qabul qilinishidan oldin aholi fikrini inobatga olish imkonini beradi.

Strategik ekologik baholash

Yangi mexanizmlardan biri — strategik ekologik baholash (SEB)dir.

Agar atrof-muhitga ta’sirni baholash muayyan obyektlar va loyihalarga nisbatan qo‘llanilsa, SEB dasturlar, konsepsiyalar, hududlarni rivojlantirish sxemalari va strategik xususiyatga ega boshqa hujjatlarni ishlab chiqish bosqichidayoq ekologik oqibatlarni baholash imkonini beradi.

Bu muayyan investitsiya loyihalari paydo bo‘lishidan oldin ekologik cheklovlarni aniqlash, muqobil variantlarni baholash va tabiatni muhofaza qilish talablarini inobatga olish imkonini yaratadi.

Raqamlashtirish

Davlat ekologik ekspertizasining zamonaviy tizimi raqamli formatga faol o‘tmoqda.

2026-yil 24-sentabrdan boshlab davlat ekologik ekspertizasi xulosasini olish uchun arizalar Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali — my.gov.uz orqali qabul qilina boshlandi.

Elektron hamkorlik qog‘oz hujjat aylanishini qisqartirish, jarayon shaffofligini oshirish va loyiha materiallarining ko‘rib chiqilishini kuzatib borish imkonini beradi.

Keyingi bosqich ekologik baholashning yagona raqamli makonini shakllantirishdan iborat.

Istiqbolli yo‘nalishlar qatoriga geoinformatsion tizimlar va davlat axborot resurslari bilan integratsiyalashuv, ekologik monitoring ma’lumotlaridan foydalanish hamda loyihaviy yechimlarni avtomatlashtirilgan tarzda tekshirish kiradi.

Sun’iy intellekt va tahliliy vositalar

Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi ekologik ekspertiza uchun yangi imkoniyatlarni yaratmoqda.

Sun’iy intellekt vositalari hujjatlarni dastlabki tahlil qilish, ziddiyatlarni aniqlash, dastlabki ma’lumotlarning to‘liqligini tekshirish, loyihaviy yechimlarni ekologik talablar bilan taqqoslash va katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilishda qo‘llanilishi mumkin.

Bunda sun’iy intellekt ekspertning o‘rnini bosuvchi emas, balki tahlilning sifati va tezkorligini oshirishga xizmat qiluvchi yordamchi vosita sifatida qaraladi.

Yakuniy qaror esa professional ekspertlik bahosiga asoslanishi lozim.

Eng yaxshi mavjud texnologiyalar

Yana bir muhim yo‘nalish — eng yaxshi mavjud texnologiyalar (EMT) tamoyillarini joriy etishdir.

Zamonaviy ekologik ekspertizada korxonaning faqat normativlarga muvofiqligi emas, balki qo‘llanilayotgan texnologiyalar darajasi, ishlab chiqarishning energiya va suv resurslaridan foydalanish samaradorligi, chiqindilar hosil bo‘lishi, resurslarni qayta ishlatish imkoniyati hamda ekologik yuklamani kamaytirish salohiyati ham hisobga olinishi kerak.

Bunday yondashuv ifloslanishni nazorat qilishdan uning oldini bevosita texnologik jarayonning o‘zida olishga bosqichma-bosqich o‘tish imkonini beradi.

Bu, ayniqsa, atrof-muhitga ta’sir ko‘rsatish darajasi I va II toifaga mansub bo‘lgan yirik korxonalar uchun muhim ahamiyatga ega.

Davlat ekologik ekspertizasining yangi roli

Bugungi kunda davlat ekologik ekspertizasi endi faqat loyiha hujjatlarini tekshirishdan iborat emas.

Uning roli ekologik xavflarni kompleks boshqarishdan iborat bo‘lib, quyidagilarni qamrab oladi:

• ehtimoliy salbiy oqibatlarni erta aniqlash;
• muqobil variantlarni tahlil qilish;
• texnologik yechimlarni baholash;
• tabiatni muhofaza qilish chora-tadbirlarining samaradorligini tekshirish;
• tabiiy resurslardan oqilona foydalanish;
• jamoatchilik ishtirokini ta’minlash;
• korxonalarni ekologik modernizatsiya qilishni rag‘batlantirish;
• zamonaviy raqamli va tahliliy vositalardan foydalanish.

Asosiy e’tibor ifloslanish oqibatlarini bartaraf etishdan ularning oldini olishga qaratilmoqda.