Markaz tarixi
Özbekistonda davlat ekologik ekspertizasi alohida ifloslaniş turlarini nazorat qilişga qaratilgan maxsus mexanizmdan xöjalik faoliyatini amalga oşirişdan avval uning atrof-muhitga ehtimoliy salbiy ta’sirini aniqlaş va oldini olişga yönaltirilgan zamonaviy ekologik baholaş tizimigaça bölgan taraqqiyot yölini bosib ötdi.
Tizimning şakllanişi
Özbekistonda davlat ekologik ekspertizasi 1980-yilda Gidrometeorologiya va tabiiy muhitni nazorat qiliş qömitasining Tabiiy muhit ifloslanişini nazorat qiliş markazi tarkibida tashkil etilgan. Dastlabki bosqiçda uning faoliyati asosan atmosfera havosini muhofaza qiliş masalalariga qaratilgan.
Davlat tabiatni muhofaza qiliş qömitasi taşkil etilgandan söng xöjalik faoliyatining atrof-muhitning turli tarkibiy qismlariga ta’sirini baholaşni qamrab olgan kompleks ekologik ekspertiza tizimi şakllana boşladi.
Muhim bosqiçlardan biri 1992-yilda «Tabiatni muhofaza qiliş töğrisida»gi Özbekiston Respublikasi Qonunining qabul qilinişi böldi. Mazkur qonun davlat ekologik ekspertizasini xöjalik faoliyatini amalga oşiriş töğrisida qaror qabul qilişdan oldin ötkaziladigan majburiy tabiatni muhofaza qiliş tartib-taomili sifatida belgilab berdi.
Aynan şu davrda atrof-muhitga ta’sirni baholash (ATB) ham jadal rivojlana boşladi. U loyihalarning ehtimoliy ekologik oqibatlarini oldindan aniqlaş va ularning oldini oliş tamoyiliga asoslandi.
2000-yilda «Ekologik ekspertiza töğrisida»gi Özbekiston Respublikasi Qonuni qabul qilindi. 2001-yilda esa Vazirlar Mahkamasining 491-son qarori bilan davlat ekologik ekspertizasini ötkaziş tartibi belgilandi.
Mamlakatda markaziy organ hamda Qoraqalpoğiston Respublikasi, viloyatlar va Toşkent şahridagi hududiy tuzilmalarni qamrab olgan yagona ekspertlik bölinmalari tizimi şakllandi.
Davlat ekologik ekspertizasining rivojlanişi
Mamlakat iqtisodiyoti rivojlanişi bilan ekologik baholaşdan ötkazilişi lozim bölgan loyihalarning kölami va murakkabligi ham ortib bordi.
Davlat ekologik ekspertizasi loyihalaş, ekologik me’yorlaştiriş, sanoat, infratuzilma va boşqa yirik obyektlarni joylaştiriş hamda amalga oşiriş böyiça qarorlar qabul qiliş jarayonining muhim qismiga aylandi.
Körib çiqilayotgan loyihalar soni sezilarli darajada oşdi. Agar 1980-yillarning oxiri — 1990-yillarning boölarida bir neça önlab loyihalar körib çiqilgan bölsa, 2007-yilga kelib körib çiqilgan obyektlar soni 12 mingdan oşdi.
Ekspertizaga yirik sanoat va toğ-kon obyektlari, neft-gaz majmualari, temir yöl va avtomobil yöllari, magistral gaz quvurlari, tunnellar, köpriklar, suv omborlari hamda suv xöjaligi inşootlariga oid materiallar taqdim etildi.
Kam çiqindili va resurslarni tejovçi texnologiyalarni joriy etiş, çiqindilar va oqova suvlardagi ifloslantiruvçi moddalar miqdorini kamaytirish, tabiiy resurslardan oqilona foydalaniş hamda buzilgan yerlarni rekultivatsiya qiliş masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Ekologik ekspertiza natijalariga köra, köplab loyihaviy yeçimlarga sezilarli özgartirişlar kiritildi.
Jumladan, Qizilqum fosforit majmuasini körib çiqiş jarayonida xomaşyoni boyitiş va tozalaş işlarini bevosita konning özida taşkil etish töğrisida qaror qabul qilindi. Bu ballast jinslarni taşiş hajmini qisqartiriş, qayta işlaş korxonalarida çiqindilar hosil bölişini kamaytiriş va materiallarning bir qismidan karer hududlarini rekultivatsiya qilişda foydalaniş imkonini berdi.
Buxoro neftni qayta işlaş zavodi, Şo‘rtan gaz-kimyo majmuasi, Qönğirot soda zavodi va boşqa yirik işlab çiqariş obyektlarini loyihalaş hamda modernizatsiya qiliş jarayonlarida ham ekologik talablar inobatga olindi.
Ekologik me’yorlaştirish va uslubiy bazaning rivojlanişi
Davlat ekologik ekspertizasini rivojlantirişning muhim yönalişlaridan biri ekologik me’yorlaştiriş tizimini takomillaştirish böldi.
Davlat ekologik ekspertizasi tizimida atmosferaga çiqariladigan ifloslantiruvçi moddalar, oqova suvlarni çiqariş, çiqindilarni hosil qiliş va joylaştiriş böyiça normativlarni işlab çiqişga yagona yondashuvlar şakllantirildi.
Şu bilan birga, uslubiy baza takomillaştirildi va ekspertlarning malakasi oşirildi. Mutaxassislar uchun seminarlar, stajirovkalar va amaliy maşg‘ulotlar ötkazildi, ekspertlik xulosalarining sifati tahlil qilindi hamda ekspertlik faoliyatini takomillaştiriş böyiça tavsiyalar işlab çiqildi. U jarayon ekologik baholaşning professional tizimi va loyiha hujjatlarini körib çiqişga yagona yondaşuvlarni bosqiçma-bosqiç şakllantiriş imkonini berdi.