O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 26 dekabrda qabul qilingan «Ijtimoiy himoyaga muhtoj aholi qatlamlariga davlat ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash choralarini taqdim etish tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PF-258-son Farmoni va uning ijrosini ta’minlash maqsadida 2026 yil 29 yanvarda qabul qilingan  Vazirlar Mahkamasining “Ijtimoiy reyestrga kiritilgan oilalarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 35-son qarori ijtimoiy himoya sohasidagi qonunchilikda prinsipial o‘zgarishlarni joriy etdi. Ushbu maqolada mazkur hujjatlarning asosiy huquqiy mazmuni, ahamiyati va ijro mexanizmlari tahlil qilinadi.

I. Islohotning huquqiy-me’yoriy bazasi
Vazirlar Mahkamasining 2026 yil 29 yanvarda qabul qilingan 35-son qarori bilan 7 ta normativ hujjat tasdiqlandi:
–  1-ilova: Ijtimoiy reyestrni yuritish tartibi to‘g‘risidagi Nizom;
–  2-ilova: Reyestrga kiritilgan oilalarga individual reja ishlab chiqish tartibi to‘g‘risidagi Nizom;
–  3-ilova: Bolalar nafaqasi va moddiy yordam tayinlash va to‘lash tartibi to‘g‘risidagi Nizom;
–  4-ilova: Apellyasiya kengashlari to‘g‘risidagi Nizom;
–  5 va 7-ilovalar: «YAMIH» axborot tizimidagi idoralararo elektron ma’lumotlar va integratsiya ro‘yxatlari;
–  6-ilova: Reyestrga kiritilgan oilalarga ko‘rsatiladigan davlat ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash choralari ro‘yxati.
Qarorning 8 va 9-bandlariga asosan bir qator amaldagi qarorlarga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritilib, ayrimlari to‘liq o‘z kuchini yo‘qotdi. Bu ijtimoiy himoya sohasidagi normativ-huquqiy bazani tizimlashtirish va tarqoq normalarni bartaraf etish nuqtai nazaridan muhim «huquqiy sanatsiya» hisoblanadi.

II. Ijtimoiy reyestr: yangi huquqiy tartib
Ijtimoiy reyestr — avvalgi parallel va muvofiqlashtirilmagan reyestrlarni almashtiruvchi yagona raqamli ma’lumotlar bazasidir. Reyestrga kiritilish — fuqaroning davlat ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashiga huquq egasi ekanligini tasdiqlovchi yuridik fakt hisoblanadi.
Davlat tomonidan ko‘rsatiladigan ijtimoiy yordamning manzilliligini ta’minlash maqsadida oilalar o‘zlarining moddiy holati va ijtimoiy maqomidan kelib chiqib, quyidagi uchta asosiy toifaga ajratiladi:
1. Davlat to‘liq ta’minotidagi oilalar:
Ushbu toifaga daromadi minimal ish haqining 1,25 baravaridan kam bo‘lgan, shuningdek, ob’yektiv sabablarga ko‘ra og‘ir turmush sharoitiga tushib qolgan xonadonlar kiritiladi. Bunda asosiy mezon sifatida oilada boquvchining yo‘qligi yoki oila a’zolarining nogironligi kabi omillar inobatga olinadi. Ushbu toifadagi oilalar davlat tomonidan kafolatlangan eng yuqori darajadagi himoyaga ega bo‘lib, ularga bolalar nafaqasi va moddiy yordamning to‘liq paketi taqdim etiladi.
2. Kambag‘al oilalar:
Daromadi nisbatan yuqoriroq, ya’ni minimal ish haqining 1,25 dan 1,5 baravarigacha bo‘lgan oilalar ushbu guruhga mansub hisoblanadi. Bu yerda davlatning ijtimoiy siyosati “ijtimoiy shartlashuv” tamoyiliga asoslanadi: oilaga ma’lum bir cheklangan nafaqalar ajratiladi, biroq buning evaziga mehnatga layoqatli a’zolarning bandligini ta’minlash majburiyati yuklanadi. Har bir oila uchun ularni kambag‘allikdan chiqarishga qaratilgan individual rivojlanish rejasi ishlab chiqiladi.
3. Kambag‘allik chegarasidagi oilalar:
Agar oilaning daromadi minimal miqdorning 1,5 baravaridan kam bo‘lsa va shu bilan birga xonadonda ijtimoiy xavfli shart-sharoitlar (masalan, nosog‘lom muhit, zo‘ravonlik xavfi yoki yashash sharoitlarining keskin yomonligi) mavjud bo‘lsa, ular alohida nazoratga olinadi. Bunday oilalar uchun faqatgina pul mablag‘lari emas, balki mutaxassislar tomonidan yo‘naltirilgan ijtimoiy xizmatlar va har bir holatga moslashtirilgan maxsus yordam choralari ustuvor ahamiyat kasb etadi.
Reyestrga kiritish jarayoni besh bosqichdan iborat:
–  Ariza — davlat xizmatlari markazi, «Inson» markazi, YAMIH AT, YAIDXP yoki «Ijtimoiy karta» ilovasi orqali. Shaxs Face-ID, ERI, daktiloskopiya yoki SMS orqali tasdiqlanadi.
–  Dastlabki baholash — YAMIH AT idoralararo ma’lumotlar asosida avtomatik ravishda, 3 ish kuni ichida.
–  Savolnoma — ijtimoiy xodim oilaga borib, elektron savolnoma to‘ldiradi; ariza beruvchi biometrik vositalar orqali tasdiqlaydi.
 –  «Mahalla yettiligi» xulosasi — 3 ish kuni ichida ko‘pchilik ovozi bilan elektron imzo orqali tasdiqlanadi.
–  Yakuniy baholash va kiritish — YAMIH AT 3 ish kuni ichida oila portretini shakllantirib, reyestrga kiritadi.
Jarayonning har bir bosqichida ariza beruvchiga bepul SMS-xabar yuboriladi. Rad etish uchun ham aniq huquqiy asoslar talab etiladi — ma’muriy organning ixtiyoriy qaror qabul qilish imkoni minimallashtirilgan.

III. Oila daromadi va tarkibini aniqlashning huquqiy mezonlari
Nizomning 18–20-bandlari toifalashning asosi — bir oylik jami o‘rtacha daromad — ni aniqlashning batafsil metodologiyasini belgilaydi. Hisoblashga quyidagilar kiritiladi: rasmiy ish haqi, mulkiy daromadlar, alimentlar (to‘langan alimentlar daromaddan chiqariladi), xorijiy pul o‘tkazmalari (Markaziy bank kursi bo‘yicha), pensiya, stipendiya va boshqa to‘lovlar.
Normativ daromad tushunchasi — rasmiy tasdiqlash imkoni bo‘lmagan hollarda YAMIH AT shartli daromadni avtomatik hisoblaydi. Bu norasmiy ish orqali tizimni suiiste’mol qilish imkoniyatini cheklaydi.
Oila a’zolarining huquqiy maqomini aniqlashda nafaqat yashash fakti, balki qonunchilikda belgilangan spesifik mezonlar va ijtimoiy himoyaga muhtojlikning o‘ziga xos jihatlari to‘liq inobatga olingan. Oila daromadini hisoblashda quyidagilar oila tarkibga kiritilmaydi:
–  to‘liq davlat ta’minotidagi bolalar;
–  ota-onalik huquqidan mahrum etilgan shaxslar;
–  sud qaroriga ko‘ra bedarak yo‘qolgan deb topilgan shaxslar;
–  rasman nikohi bekor qilinmagan, ammo aliment to‘lash majburiyati belgilangan er (xotin).
Boquvchisini yo‘qotgan yoki bolani yolg‘iz tarbiyalayotgan ota-onalar uchun alohida himoya normasi belgilangan — bunday oilalar avtomatik ravishda tegishli statusga ega bo‘ladi.

IV. Individual reja va javobgarlik tizimi
Reyestrdagi har bir oila uchun «mahalla yettiligi» ishtirokida individual reja tuziladi. Unda ijtimoiy nafaqalar, ta’lim imtiyozlari, tibbiy yordam, bandlikka ko‘maklashish aniq muddatlar va mas’ul idoralar ko‘rsatilgan holda belgilanadi. Reja ijrosining holati YAMIH tizimida real vaqt rejimida kuzatiladi.
Prinsipial huquqiy o‘zgarish: individual reja ijrosining holati tuman (shahar) hokimlarining KPI ko‘rsatkichi sifatida belgilandi (qarorning 2-bandi «v» kichik bandi). Boshqaruv samaradorligi agentligi esa mazkur ko‘rsatkichni mahalliy ijro organlari rahbarlarini baholashda alohida o‘rin tutishini ta’minlashi shart (qarorning 6-bandi). Mahalliy rahbarlar endi ijtimoiy himoya samaradorligi uchun shaxsan javobgar hisoblanadi.
«Kambag‘al oila» toifasidagi oilalar uchun rejada mehnatga layoqatli a’zolarning rasmiy bandligini ta’minlash majburiyati ham belgilanadi. Muddat — ushbu reyestrga o‘tkazilgan sanadan hisoblanadi.
V. Apellyasiya kengashlari: fuqarolar huquqini himoya qilishning yangi mexanizmi
Qarorning 5-bandiga ko‘ra, barcha tuman va shahar hokimliklari huzurida bir oy ichida Apellyasiya kengashlari tashkil etilishi lozim. Ushbu organ — ma’muriy shikoyatni ko‘rib chiquvchi kvazisudlov organi. Fuqaro kengash qarorini umumiy tartibda sud orqali ham oshirishga haqli.
Ushbu Kengash tarkibi davlat organlari va jamoatchilik vakillarining mutanosibligi asosida shakllantirilgan bo‘lib, quyidagi iyerarxiyaga ega:
Rahbariyat va boshqaruv:
Kengash faoliyatiga bevosita tuman (shahar) hokimining ijtimoiy masalalar bo‘yicha o‘rinbosari raislik qiladi. Tizimning samarali ishlashi va mahallalar bilan aloqani mustahkamlash maqsadida O‘zbekiston mahallalari uyushmasining bo‘lim boshlig‘i Kengash raisining o‘rinbosari sifatida mas’ul etib belgilangan.
Ijro va muvofiqlashtirish:
Kengashning kundalik tashkiliy ishlarini va hujjatlar bilan ishlash jarayonini «Inson» ijtimoiy xizmatlar markazi xodimi kotib sifatida yuritadi.
Kengashning doimiy a’zolari:
Qarorlar qabul qilish jarayonida sohaviy mutaxassislar va ijro tizimi rahbarlari a’zo sifatida ishtirok etadilar:
Kambag‘allikni qisqartirish va bandlikka ko‘maklashish bo‘limi boshlig‘i — bandlik va mehnat bozori masalalari bo‘yicha;
«Inson» ijtimoiy xizmatlar markazi direktori — ijtimoiy keyslarni professional boshqarish bo‘yicha;
Xalq deputatlari Kengashi kotibiyati mudiri — jamoatchilik nazorati va deputatlik korpusi bilan aloqani ta’minlash maqsadida.
Jamoatchilik nazorati va vakilligi:
Ijtimoiy adolatni ta’minlash uchun Kengash tarkibiga jamoatchilik asosida quyidagi vakillar kiritilgan:
«Nuroniy» jamg‘armasi vakillari keksa avlod vakillarining manfaatlarini himoya qilish uchun;
Nogironligi bo‘lgan shaxslar jamiyati a’zolari imkoniyati cheklangan shaxslarning ehtiyojlari inobatga olinishini ta’minlash uchun.

VI. Raqamlashtirish va ma’lumotlar himoyasi
Yangi tizimning asosiy ijro vositasi — «Yagona milliy ijtimoiy himoya» (YAMIH) axborot tizimi. Barcha jarayonlar to‘liq elektron shaklda amalga oshiriladi.
Huquqiy nuqtai nazardan muhim yangilik: ariza beruvchi arizani biometrik vositalar yoki SMS orqali tasdiqlagani — shaxsiy ma’lumotlarni ishlashga rozilik berganligini bildiradi (Nizomning 8-bandi). «Rozilik» mazmunini aniq me’yorlashtirish raqamli huquq nuqtai nazaridan mazkur tizimning muhim yutug‘idir.
Qarorning 4-bandiga ko‘ra, Raqamli texnologiyalar vazirligi va Adliya vazirligi ikki oy ichida manfaatdor vazirliklar bilan birgalikda 5 va 7-ilovalardagi ma’lumotlarning Idoralararo integratsiyalashuv platformasi orqali YAMIH ATga uzatilishini ta’minlashi shart. Natijada ariza beruvchi ko‘pgina ma’muriy hujjatlarni to‘plash zaruratidan ozod bo‘ladi.
Shuningdek, qarorning 3-bandi «a» kichik bandiga ko‘ra, Ijtimoiy himoya milliy agentligi ikki oy ichida YAMIH tizimiga biometrik identifikatsiya (Face-ID), ERI va SMS orqali ariza tasdiqlash imkoniyatini yaratishi lozim.

VII. Moliyaviy himoya choralari
2026 yil 1 yanvardan minimal ish haqi miqdori belgilandi. Barcha nafaqa va stipendiyalar shu miqdorga nisbatan hisoblanadi. 2-ilovadagi jadvalda 14 toifadagi nafaqa turi aniq nisbatlar bilan belgilangan — bu fuqaroga huquqiy aniqlik beradi.
Muhim o‘tish normasi: «Ijtimoiy himoya yagona reyestri» AT orqali bolalar nafaqasi yoki moddiy yordam olayotgan «yashil» toifadagi oilalar 2026 yil 1 fevralga qadar qo‘shimcha ariza talab etilmasdan Ijtimoiy reyestrga o‘tkaziladi (qarorning 2-bandi «a» kichik bandi). To‘lovlar uzluksiz davom ettiriladi — bu aholi uchun tizim almashinishidagi huquqiy barqarorlikni ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston Respublikasining PF-258 Farmoni va Vazirlar Mahkamasining 35-son qarori ijtimoiy himoya sohasida bir qator prinsipial huquqiy o‘zgarishlarni joriy etdi: yagona reyestr va aniq toifalash tizimi orqali diskresiya vakolatlari cheklandi; individual reja KPI-javobgarligi orqali mahalliy ijro hokimiyatiga ijtimoiy natijadorlik yuklandi; apellyasiya kengashi orqali fuqaroning huquqini himoya qilishning ma’muriy mexanizmi yaratildi; biometrik tasdiq va SMS-xabarlash orqali jarayonning shaffofligi me’yorlashtirildi.
Ushbu islohot normalarini to‘liq va samarali ijro etish barcha manfaatdor organ va tashkilotlardan yuqori huquqiy mas’uliyatni talab etadi.

Murod Mamatqulov,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Ijtimoiy himoya milliy agentligining 
Jizzax viloyat boshqarmasi bosh yuriskonsulti