O‘zbekiston Respublikasi Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi

Hujjatning qisqacha mazmuni

402-son qaror bilan tasdiqlangan Nizom ehtiyojmand oilalardagi xotin-qizlarga oliy taʼlim muassasalariga qoʻshimcha davlat granti asosidagi qabul koʻrsatkichlari doirasida tanlovda ishtirok etish uchun tavsiyanoma berish, shuningdek ularni oʻqishga qabul qilishni tashkil etish tartibini belgilaydi. Nizomga muvofiq, belgilangan mezonlarga mos keluvchi xotin-qizlarga Oila va xotin-qizlar qoʻmitasi tomonidan bir yillik tavsiyanoma beriladi; tavsiyanomaga ega abituriyentlar umumiy tartibda kirish sinovlaridan oʻtadi va ajratilgan qoʻshimcha 4 foizli davlat granti kvotasi doirasida, ballar ketma-ketligiga qatʼiy rioya etilgan holda talabalikka tavsiya etiladi.

5. Obʼektlar va subʼektlar

1. Obʼektlar

Mazkur qaror boʻyicha tartibga solinadigan asosiy obʼektlar quyidagilar:

• ehtiyojmand oilalardagi xotin-qizlarga tavsiyanoma berish jarayoni;
• tavsiyanoma olish uchun ariza qabul qilish va koʻrib chiqish (tuman/shahar ishchi guruhlari orqali);
• oiladagi ehtiyojmandlik darajasini aniqlash (“Temir daftar”, “Ayollar daftari”, “Yoshlar daftari” maʼlumotlari asosida);
• oliy taʼlim muassasalariga qoʻshimcha davlat granti kvotasini taqsimlash;
• tavsiyanomaga ega abituriyentlarni kirish sinovlari natijalariga koʻra talabalikka qabul qilish;

- tavsiyanomalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni idoralararo elektron almashish (“xotin-qizlar.uz” / “tavsiyanoma.ijro.uz” platformalari, Bilim va malakalarni baholash agentligi bazasi).

2. Subʼektlar

Qaror taʼsir doirasidagi asosiy subʼektlar:

• Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi va davlat oliy taʼlim muassasalari;
• Oila va xotin-qizlar qoʻmitasi hamda uning tuman (shahar) boʻlinmalari;
• tuman (shahar) ishchi guruhlari (hokim oʻrinbosari, mahalla va nuroniylarni qoʻllab-quvvatlash, iqtisodiy taraqqiyot, moliya, tibbiyot, xalq taʼlimi boʻlimlari vakillaridan iborat);
• Bilim va malakalarni baholash agentligi (sobiq Davlat test markazi);
• ehtiyojmand oilalardagi talabgor xotin-qizlar va ularning oilalari;

- Moliya vazirligi huzuridagi byudjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi (“Ijtimoiy himoya yagona reyestri” axborot tizimi orqali).

3. Subʼektlar sonining yillar kesimida oʻzgarishi

2020-yildan buyon amal qilib kelayotgan mexanizm doirasida ajratilgan qoʻshimcha davlat granti kvotasi va murojaatlar soni quyidagicha oʻzgarib bordi:

Izoh: Mavjud maʼlumotlarga koʻra, talabgorlar sonining ajratilgan kvotaga nisbati 2023/2024-oʻquv yilida ~25 barobardan (50 668 ta arizaga 2 000 ta kvota) 2025/2026-oʻquv yilida ~5 barobargacha (20 516 ta arizaga 4 000 ta kvota) qisqargan, bu esa kvotaning bosqichma-bosqich oshirilishi natijasida talab va taklif oʻrtasidagi nomutanosiblik kamayib borayotganini koʻrsatadi. Shuningdek, 2020–2025 yillar mobaynida jami 9 mingga yaqin ehtiyojmand xotin-qiz oliy taʼlim muassasalariga qoʻshimcha davlat granti asosida qabul qilingani maʼlum.

4. Tavsiyanoma olish mezonlari

Nizomga muvofiq, tavsiyanoma quyidagi mezonlardan biriga mos keluvchi ehtiyojmand oilalardagi xotin-qizlarga beriladi:

• kam taʼminlangan oilalardagi xotin-qizlar (oila aʼzosiga toʻgʻri keladigan oʻrtacha oylik daromad belgilangan eng kam ish haqining 0,527 baravaridan oshmaydigan oilalar);
• toʻliqsiz oilada tarbiyalanayotgan, yaʼni otasi yoki onasi yoxud ularning ikkalasi ham vafot etgan ijtimoiy himoyaga muhtoj qizlar;
• turmush oʻrtogʻi vafot etgan, voyaga yetmagan farzandini yolgʻiz tarbiyalayotgan ijtimoiy himoyaga muhtoj ayollarning qiz farzandlari;
• nogironligi boʻlgan farzandi bor ehtiyojmand oilalardagi xotin-qizlar;
• 14 yoshgacha boʻlgan ikki va undan ortiq farzandlarini tarbiyalayotgan, qarindoshlaridan alohida (ijarada) yashayotgan ijtimoiy himoyaga muhtoj yolgʻiz ayollarning qiz farzandlari;
• ota-onalaridan biri yoki har ikkisi ham I yoki II guruh nogironi boʻlgan ehtiyojmand oilalardagi xotin-qizlar.

Tavsiyanoma yuqoridagi mezonlarga mos keluvchi barcha talabgor xotin-qizlarga beriladi — tavsiyanomalar soniga cheklov yoʻq, ammo grant kvotasi (2025/2026-oʻquv yilida — 4 000 ta) qatʼiy belgilangan. Shu sababli har yili tavsiyanoma egalari soni ajratilgan kvotadan bir necha barobar koʻp boʻlib, real raqobat yuzaga keladi.

6. Tartibga solish usulining natijadorlik koʻrsatkichlari

Maqsadlar:

• ehtiyojmand oilalardagi xotin-qizlarning oliy taʼlimga teng kirish imkoniyatlarini kengaytirish;
• ijtimoiy himoyaga muhtoj xotin-qizlarni qoʻllab-quvvatlash orqali gender tengligini taʼminlash;
• xotin-qizlarning taʼlim va bandlikka jalb etilishini oshirish.

Prognoz qilingan koʻrsatkichlar:

• ehtiyojmand oilalardagi xotin-qizlar orasida oliy maʼlumotlilar ulushini oshirish;
• OTMga kirishda ijtimoiy himoyaga muhtoj toifalar uchun teng imkoniyatlarni kengaytirish;
• grant kvotasini bosqichma-bosqich oshirib borish orqali qamrovni kengaytirish.

Erishilgan natijalar:

• qoʻshimcha grant kvotasi 2021-yildan 2025-yilgacha 2 barobar (2 000 dan
  4 000 taga) oshirildi;
• 2020–2025 yillarda jami 9 mingga yaqin ehtiyojmand xotin-qiz OTMlarga qoʻshimcha davlat granti asosida qabul qilindi;
• tavsiyanoma berilgan xotin-qizlar soni yillar kesimida barqaror oʻsib bordi: 2022/2023-oʻquv yilida 1 900 nafar, 2023/2024-oʻquv yilida 38 702 nafar, 2024/2025-oʻquv yilida 18 481 nafar, 2025/2026-oʻquv yilida 14 099 nafarga tavsiyanoma berildi;
• kvotaning bosqichma-bosqich oshirilishi (2 000 dan 4 000 taga) natijasida talabgorlar soni bilan ajratilgan kvota oʻrtasidagi nisbat 2023/2024-oʻquv yilidagi
  25 barobardan 2025/2026-oʻquv yilida 5 barobargacha qisqardi, bu mexanizmning talabga muvofiqlashtirilib borayotganini koʻrsatadi;

- tavsiyanoma berish jarayoni toʻliq elektronlashtirilib, “Temir daftar”
va “Ayollar daftari” maʼlumotlar bazalari bilan integratsiya qilindi, bu esa ehtiyojmandlikni aniqlashda subʼektivlikni kamaytirdi.

7. Tartibga solish usulining ijobiy va salbiy oqibatlari

Ijtimoiy sohaga taʼsir

Ijobiy taʼsirlar

Mazkur tartibga solish mexanizmi ijtimoiy himoyaga eng muhtoj toifadagi xotin-qizlarning oliy taʼlimga kirish imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirdi. Kam taʼminlangan, toʻliqsiz yoki nogironlikka ega aʼzosi boʻlgan oilalardagi qizlar uchun qoʻshimcha grant kvotasi moliyaviy toʻsiqni bartaraf etib, ijtimoiy mobillikni oshirishga xizmat qildi. Tavsiyanoma jarayonining “Temir daftar” va “Ayollar daftari” reyestrlari bilan integratsiyalashuvi ehtiyojmandlikni obʼektiv aniqlash imkonini berdi va korrupsiya xavfini kamaytirdi. Shuningdek, mexanizm gender tengligi siyosatining amaliy koʻrinishi sifatida xotin-qizlarning jamiyat hayotidagi faol ishtirokini ragʻbatlantirishga hissa qoʻshmoqda.

Salbiy taʼsirlar

Shu bilan birga, ayrim salbiy holatlar ham kuzatilmoqda. Birinchidan, tavsiyanomaga ega talabgorlar soni (masalan, 2023/2024-oʻquv yilida 38 702 nafar) ajratilgan kvotadan (2 000–4 000 ta) bir necha barobar koʻp boʻlgani sababli, tavsiyanoma olgan koʻpchilik xotin-qizlar real ravishda oʻqishga kira olmaydi — bu holat jamiyatda tavsiyanomaning mohiyati toʻgʻrisida notoʻgʻri tasavvur (“tavsiyanoma = oʻqishga kirish”) shakllanishiga va umidsizlikka olib kelishi mumkin. Ikkinchidan, mezonlarga muvofiqlikni tekshirish jarayoni bir qator idoralar (mahalliy hokimiyat, moliya, tibbiyot, xalq taʼlimi boʻlimlari)ning ishtirokini talab etadi, bu esa maʼmuriy resurslarga yuklama yaratadi. Uchinchidan, tavsiyanoma faqat kunduzgi taʼlim shakli va birinchi tanlangan yoʻnalish uchun amal qilishi talabgorlarning tanlov erkinligini cheklaydi.

Iqtisodiy sohaga taʼsir

Mexanizm davlat byudjetiga qoʻshimcha grant oʻrinlari evaziga bevosita moliyaviy yuklama yaratadi (har bir qoʻshimcha grant oʻrni davlat byudjetidan moliyalashtiriladi). Ayni paytda, ehtiyojmand oilalardagi xotin-qizlarning taʼlim olishi ularning kelgusidagi bandligini va daromad darajasini oshirish orqali uzoq muddatda ijtimoiy transferlarga boʻlgan ehtiyojni kamaytiradi hamda inson kapitaliga investitsiya sifatida iqtisodiy oʻsishga hissa qoʻshadi. Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi maʼlumotlariga koʻra, taʼlim darajasi yuqori boʻlgan xotin-qizlarning mehnat bozorida faolligi va daromadi sezilarli yuqori boʻladi, bu esa mexanizmning uzoq muddatli iqtisodiy samaradorligini tasdiqlaydi.

Raqobat muhitiga taʼsir

Qoʻshimcha grant kvotasi umumiy davlat buyurtmasi parametrlaridan alohida, maxsus ajratilgan oʻrinlar hisobiga shakllantirilgani sababli, u umumiy abituriyentlar oʻrtasidagi raqobatga bevosita taʼsir koʻrsatmaydi. Biroq tavsiyanoma egalari oʻrtasida (kvota doirasida) alohida ichki raqobat yuzaga keladi: 2000–4000 ta oʻringa 50 mingdan ortiq talabgor daʼvogarlik qiladi, natijada tavsiyanoma egalari orasida ham ballar boʻyicha qatʼiy tanlov mavjud. Bu holat mexanizmning shaffofligini (ballar ketma-ketligiga qatʼiy rioya qilinishi) talab qiladi va amalda taʼminlanmoqda.

8. Boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan muvofiqlik tahlili

402-son qaror quyidagi amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar bilan oʻzaro bogʻliqlikda tahlil qilindi:

• Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 5-martdagi “Xotin-qizlarni qoʻllab-quvvatlash, ularning jamiyat hayotidagi faol ishtirokini taʼminlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ–5020-son qarori — 402-son qaror ushbu Farmon ijrosini taʼminlovchi asosiy mexanizmlardan biri boʻlib, mazmunan toʻliq mos keladi;
• Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 20-iyundagi 393-son qarori bilan tasdiqlangan Oliy taʼlim muassasalarining bakalavriatiga talabalarni oʻqishga qabul qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizom — 402-son qaror ushbu nizomga 109-band sifatida kiritilgan boʻlib, ikkala hujjat oʻrtasida ziddiyat aniqlanmadi;
• Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 9-iyundagi 322-son qarori (kamida besh yillik mehnat stajiga ega xotin-qizlarni qabul qilish tartibi) — parallel, biroq mustaqil mexanizm boʻlib, bir shaxs ikkala tartib boʻyicha ham tavsiyanoma olishi mumkinligi Nizomlarda aniq belgilangan, amaliy nizolashuv holati kuzatilmagan;
• Vazirlar Mahkamasining nogironligi boʻlgan shaxslar uchun 2 foizlik qabul kvotasini belgilovchi 417-son qarori — ikkala imtiyozdan bir vaqtda foydalanishni taqiqlovchi aniq norma yoʻqligi sababli, amaliyotda baʼzan bir abituriyentning ikki xil imtiyoz mezoniga toʻgʻri kelishi holatlari yuzaga kelmoqda; bu masala normativ jihatdan aniqlashtirishni talab qiladi;
• “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari (“Temir daftar”, “Ayollar daftari”, “Yoshlar daftari”) — 402-son qaror ushbu reyestrlar bilan toʻliq integratsiyalashgan, mos kelmaslik aniqlanmadi.

Umuman olganda, 402-son qaror boshqa amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar bilan asosan mos keladi. Yagona aniqlangan boʻshliq — nogironlik boʻyicha 2 foizlik kvota va ehtiyojmand xotin-qizlar uchun 4 foizlik kvotadan bir vaqtda ikkala imtiyozdan foydalanish tartibining normativ jihatdan aniq tartibga solinmaganligi.

9. Tartibga solish usulining samaradorligi iqtisodiy tahlili

1. Xarajatlar (Cost side)

Mexanizmning asosiy xarajat komponenti — davlat byudjeti hisobidan moliyalashtiriladigan qoʻshimcha grant oʻrinlari (2025/2026-oʻquv yilida 4 000 ta). Har bir grant oʻrni boʻyicha davlat byudjeti kontrakt narxi miqdorida xarajat koʻtaradi, bu esa yillik moliyaviy yuklamani tashkil etadi. Bundan tashqari, tavsiyanoma berish jarayonini tashkil etish (tuman/shahar ishchi guruhlari faoliyati, elektron platformalarni yuritish, idoralararo integratsiya) boʻyicha maʼmuriy xarajatlar mavjud. Yuqori talabgorlar soni (kvotadan bir necha barobar koʻp) ishchi guruhlar zimmasiga sezilarli tekshiruv yukini yuklaydi.

2. Foydalar (Benefit side)

Mexanizm orqali erishiladigan foydalar ijtimoiy va uzoq muddatli iqtisodiy xarakterga ega. 2020–2025 yillarda taxminan 9 ming nafar ehtiyojmand xotin-qiz oliy taʼlim olish imkoniyatiga ega boʻldi. Bu xotin-qizlarning kelgusidagi bandlik darajasi va daromadini oshirib, ularning oilaviy va ijtimoiy mustaqilligini mustahkamlaydi hamda davlatning boshqa ijtimoiy yordam turlariga boʻlgan uzoq muddatli ehtiyojni kamaytiradi. Shuningdek, taʼlim olgan xotin-qizlar mehnat bozorida yuqori malakali ishchi kuchi sifatida ishtirok etib, milliy iqtisodiyotning inson kapitali salohiyatini oshiradi.

3. Manfaatdor tomonlar kesimidagi xarajatlar va afzalliklar

Iqtisodiy tahlildan koʻrinib turibdiki, mexanizmning bevosita moliyaviy xarajatlari (grant oʻrinlari qiymati) oʻlchanadigan boʻlsa-da, uning asosiy qiymati bilvosita va uzoq muddatli ijtimoiy-iqtisodiy foydalarda (inson kapitali, ijtimoiy mobillik, gender tengligi) namoyon boʻladi — bu turdagi foydalarni aniq pul koʻrinishida oʻlchash uchun alohida uzoq muddatli monitoring (masalan, tavsiyanoma orqali oʻqishga kirgan bitiruvchilarning keyingi bandlik va daromad darajasini kuzatish) tavsiya etiladi.

10. Xulosa

Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 23-iyundagi 402-son qarori boʻyicha oʻtkazilgan tartibga solish taʼsirini baholash natijalariga koʻra, ehtiyojmand oilalardagi xotin-qizlarga oliy taʼlim muassasalariga qoʻshimcha davlat granti asosida tavsiyanoma berish mexanizmi ijtimoiy jihatdan oʻzini oqlagan, gender tengligi va ijtimoiy adolat tamoyillarini amalga oshirishga xizmat qiluvchi samarali tartibga solish vositasi hisoblanadi.

Mexanizm ijrosi natijasida 2020–2025 yillarda taxminan 9 ming nafar ehtiyojmand xotin-qiz oliy taʼlim olish imkoniyatiga ega boʻldi, qoʻshimcha grant kvotasi 2 barobarga (2 000 dan 4 000 taga) oshirildi, tavsiyanoma berish jarayoni toʻliq elektronlashtirilib, davlat axborot tizimlari bilan integratsiyalashdi. Yillar kesimidagi tahlil shuni koʻrsatadiki, talabgorlar soni bilan ajratilgan kvota oʻrtasidagi nisbat 2023/2024-oʻquv yilidagi 25 barobardan 2025/2026-oʻquv yilida
5 barobargacha izchil qisqarib bormoqda — bu kvotani bosqichma-bosqich oshirish siyosatining toʻgʻri yoʻnalishda ekanini va mexanizmning real talabga muvofiqlashtirilib borayotganini tasdiqlaydi.

Shu bilan birga, tavsiyanoma egalari soni bilan ajratilgan kvota oʻrtasida hamon saqlanib qolayotgan nomutanosiblik (5 barobar), nogironlik boʻyicha kvota bilan ehtiyojmand xotin-qizlar kvotasi oʻrtasidagi muvofiqlashtirilmagan holatlar hamda maʼmuriy tekshiruv yukining yuqoriligi kabi aniqlangan salbiy holatlar alohida eʼtiborni talab qiladi.

Uslubiyotda nazarda tutilgan tartibda, normativ-huquqiy hujjatdagi tartibga solish usulini amalda qoldirish, unga oʻzgartirish kiritish yoki uni bekor qilish zarurati masalasi boʻyicha quyidagi xulosaga kelindi:

Qarorni amaldagi tahririda kuchda qoldirib, unga qisman oʻzgartirish
va qoʻshimchalar kiritilishi tavsiya etiladi.

Ushbu xulosa quyidagi asoslarga tayanadi: birinchidan, mexanizmning asosiy maqsadi — ehtiyojmand oilalardagi xotin-qizlarning oliy taʼlimga teng kirish imkoniyatlarini taʼminlash — amalda erishilmoqda va koʻrsatkichlar yildan-yilga yaxshilanib bormoqda; ikkinchidan, mexanizmni butunlay bekor qilish ijtimoiy himoyaga muhtoj xotin-qizlarning taʼlim olish imkoniyatlarini keskin toraytirib, gender siyosati sohasidagi erishilgan yutuqlarga zarar yetkazadi; uchinchidan, aniqlangan kamchiliklar (kvota-talab nomutanosibligi, boshqa imtiyozlar bilan muvofiqlashtirish) tizimni bekor qilishni emas, balki uni aniqlashtirish va takomillashtirishni talab qiladi.

Takliflar va tavsiyalar

Qarorni takomillashtirish maqsadida quyidagi aniq takliflar ishlab chiqildi:

1) Kvota va imtiyozlar oʻrtasidagi muvofiqlikni aniqlashtirish. Nogironlik boʻyicha 2 foizlik kvota va ehtiyojmand xotin-qizlar uchun 4 foizlik kvotadan bir vaqtda ikkala imtiyozdan foydalanish tartibi Nizomda aniq belgilanmagan. Ushbu masalani hal etuvchi (masalan, ikkala mezonga mos keluvchi abituriyent oʻzi uchun qulay boʻlgan bitta imtiyozni tanlashi yoki ikkala kvota alohida hisoblanishi kabi) normativ aniqlik Nizomga kiritilishi taklif etiladi.

2) Kvota kengaytirish siyosatini davom ettirish. Talabgorlar soni bilan ajratilgan kvota oʻrtasidagi nisbat yillar davomida yaxshilanib borayotgani (25:1 dan 5:1 gacha) inobatga olinib, moliyaviy imkoniyatlar taqozosiga koʻra grant kvotasini yanada bosqichma-bosqich oshirib borish, jumladan aniq va tabiiy fanlar, texnika va tibbiyot yoʻnalishlari kabi davlat ustuvorligidagi sohalar boʻyicha kvotani nisbatan tezroq surʼatlarda kengaytirish oʻrganilishi mumkin.

3) Tavsiyanoma olgan, ammo oʻqishga kirmagan xotin-qizlar bilan ishlash tizimini yoʻlga qoʻyish. Har yili tavsiyanoma olgan, biroq kvota yetishmasligi sababli oʻqishga kira olmagan xotin-qizlarni kasbiy taʼlim muassasalariga, qayta tayyorlash kurslariga yoki boshqa davlat qoʻllab-quvvatlash dasturlariga (masalan, “Mehnatsevar ayol”, “Ayollar daftari” asosidagi dasturlar) yoʻnaltirish boʻyicha mexanizm joriy etilishi tavsiya etiladi, bu tavsiyanomaning “yakuniy natijasiz” qolib ketishining ijtimoiy salbiy taʼsirini yumshatadi.

4) Maʼmuriy yukni yengillashtirish. Tuman (shahar) ishchi guruhlariga tushayotgan yuqori tekshiruv yukini kamaytirish maqsadida, ariza berish va dastlabki tekshiruv bosqichlarini “Ijtimoiy himoya yagona reyestri” maʼlumotlari asosida avtomatlashtirish darajasini yanada oshirish, faqat murakkab yoki nizoli holatlarni qoʻlda koʻrib chiqish tavsiya etiladi.

5) Natijalarni uzoq muddatli monitoring qilish tizimini joriy etish. Tavsiyanoma orqali qabul qilingan xotin-qizlarning taʼlimni tugatish darajasi, keyingi bandligi va daromad darajasini kuzatib boruvchi monitoring tizimini yoʻlga qoʻyish tavsiya etiladi — bu mexanizmning uzoq muddatli ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligini aniq baholash imkonini beradi.

6) Jamoatchilik xabardorligini oshirish. Tavsiyanomaning kvota doirasida cheklangan ekanligi, yaʼni tavsiyanoma olish avtomatik ravishda oʻqishga kirishni anglatmasligi haqida talabgorlar va ularning oilalari orasida keng tushuntirish ishlarini olib borish, shu orqali asossiz kutishlarning oldini olish tavsiya etiladi.