O‘zbekiston Respublikasi Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi

1.

Normativ-huquqiy hujjat turi, nomi va rekvizitlari

Vazirlar Mahkamasining “Talabalar turar joylarini davlat-xususiy sheriklik shartlari asosida qurish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjetidan subsidiya ajratish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida” 2022-yil 6-maydagi 239-son qarori (talabalar turar joylarini davlat-xususiy sheriklik shartlari asosida qurish) qismi

2.

TSTBni oʻtkazuvchi davlat organi yoki tashkiloti

Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vaziriligi.

3.

Vakolatli organlarning xulosalari olinganligi

4.

Sana

30.04.2026

Tartibga solish taʼsirini baholash natijalari

5.

Xulosa

Xulosa sifatida aytish mumkinki, Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 6 maydagi 239-son qarori asosida talabalar turar joylarini davlat-xususiy sheriklik shartlari asosida qurish mexanizmi ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan oʻzini oqlayotgan, tizimli va uzoq muddatli natijalar berayotgan tartibga solish vositasi hisoblanadi. Mazkur yondashuv orqali davlat budjeti yuklamasi toʻliq oshirilmagan holda xususiy sektor resurslari samarali jalb qilinmoqda, bu esa infratuzilmani qisqa muddatlarda kengaytirish imkonini bermoqda.

Qaror ijrosi natijasida talabalar turar joylariga boʻlgan ehtiyojni qoplash darajasi bosqichma-bosqich oshib, oliy taʼlimga kirish imkoniyatlari kengaymoqda va hududlar oʻrtasidagi tenglik mustahkamlanmoqda. Shu bilan birga, qurilish va xizmat koʻrsatish sohalarida yangi ish oʻrinlari yaratilishi, investorlar uchun yangi bozor segmentining shakllanishi hamda soliq tushumlarining ortishi orqali iqtisodiy faollik sezilarli darajada kuchaymoqda.

Iqtisodiy samaradorlik nuqtai nazaridan qaror asosida amalga oshirilayotgan loyihalar xarajatlarni qoplabgina qolmay, qoʻshimcha qiymat yaratmoqda. Multiplikativ taʼsir hisobiga taʼlim sifati yaxshilanib, kelgusida yuqori malakali kadrlar tayyorlanishiga zamin yaratilmoqda.

Umuman olganda, mazkur tartibga solish mexanizmi davlat va xususiy sektor manfaatlarini uygʻunlashtirgan holda, ijtimoiy muammolarni hal etish bilan birga iqtisodiy oʻsishni ragʻbatlantiruvchi samarali model sifatida baholanadi. Kelgusida ushbu tizimni yanada takomillashtirish, hududlar kesimida muvozanatli rivojlanishni taʼminlash va monitoring mexanizmlarini kuchaytirish uning natijadorligini yanada oshirishga xizmat qiladi.

6.

1. Obʼektlar

Mazkur qaror boʻyicha tartibga solinadigan asosiy obʼektlar quyidagilar:

Talabalar turar joylarini (TTJ) qurish jarayoni

TTJni davlat-xususiy sheriklik asosida tashkil etish

Davlat budjetidan subsidiya ajratish va undan foydalanish

Qurilgan TTJlardan foydalanish (ekspluatatsiya qilish)

Talabalarga yashash xizmatlarini koʻrsatish

TTJdagi narxlarni (toʻlovlarni) belgilash

Loyiha tanlash va amalga oshirish jarayonlari

Monitoring va nazorat qilish tizimi

 2. Subʼektlar

Qaror taʼsir doirasidagi asosiy subʼektlar:

Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi hamda boshqa vakolatli davlat organlari;

Iqtisodiyot va moliya vazirligi;

davlat va nodavlat oliy taʼlim muassasalari;

davlat-xususiy sheriklik loyihalarida ishtirok etuvchi investorlar;

qurilish va loyiha tashkilotlari;

talabalar va ularning oilalari.

3. Subʼektlar sonining yillar kesimida oʻzgarishi

2022–2025-yillar davomida talabalar turar joylarini qurish loyihalari boʻyicha subyektlar soni va loyihalar hajmi barqaror oʻsib bordi.

Jami:

• 171 009 ta oʻrin
• 4 625,15 mlrd soʻm investitsiya
• 1 145,37 mlrd soʻm subsidiya

7.

1. Tartibga solish usulining natijadorligi koʻrsatkichlari

Maqsadlar:

1. Talabalar turar joylariga boʻlgan ehtiyojni kamaytirish
2. Xususiy sektorni jalb qilish
3. Taʼlim infratuzilmasini rivojlantirish
4. Davlat-xususiy sheriklikni kengaytirish

Prognoz qilingan koʻrsatkichlar:

1. TTJ oʻrinlari sonini keskin oshirish
2. Xususiy investitsiyalarni jalb qilish
3. Talabalarni joylashtirish darajasini yaxshilash

Erishilgan natijalar:

1. 171 mingdan ortiq yangi oʻrin yaratildi
2. 4,6 trln soʻm investitsiya jalb qilindi

1. 1,1 trln soʻm davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlandi
2. Talabalar turar joyiga ehtiyoj sezilarli kamaydi
3. Xususiy sektor faolligi oshdi

8.

1. Tartibga solish usulining ijobiy va salbiy oqibatlari

I. Iqtisodiy sohaga taʼsir

Ijobiy taʼsirlar

Mazkur tartibga solish mexanizmi doirasida talabalar turar joylarini davlat-xususiy sheriklik asosida qurish iqtisodiyotning bir qator muhim tarmoqlariga sezilarli ijobiy taʼsir koʻrsatdi.

Birinchidan, qurilish sektori rivojlanishi kuzatildi. TTJ loyihalari yirik kapital talab qiluvchi infratuzilmaviy loyihalar boʻlib, ular qurilish tashkilotlari uchun barqaror buyurtmalar portfelini shakllantirdi. Natijada qurilish materiallari ishlab chiqaruvchilari, loyiha institutlari, arxitektura va muhandislik xizmatlari koʻrsatuvchi subyektlar faoliyati faollashdi. Bu esa ichki bozor talabini kengaytirib, koʻp tarmoqli iqtisodiy multiplikativ effektni yuzaga keltirdi.

Ikkinchidan, investitsiyalar hajmining oshishi iqtisodiy oʻsishning muhim drayveri sifatida namoyon boʻldi. Mazkur mexanizm orqali 4,6 trln soʻmdan ortiq investitsiya jalb qilinishi xususiy kapitalning ijtimoiy sohalarga yoʻnaltirilishini taʼminladi. Davlat tomonidan ajratilgan subsidiyalar investorlar uchun risklarni kamaytiruvchi instrument sifatida xizmat qilib, investitsion jozibadorlikni oshirdi. Natijada davlat byudjeti yukini toʻliq oshirmagan holda infratuzilma kengaytirildi.

Uchinchidan, yangi ish oʻrinlarining yaratilishi ijobiy ijtimoiy-iqtisodiy natijalarni taʼminladi. Qurilish jarayonida vaqtinchalik ish oʻrinlari, ekspluatatsiya bosqichida esa doimiy ish oʻrinlari (TTJ boshqaruvi, xizmat koʻrsatish, texnik xizmatlar) yaratildi. Bu esa aholi bandligini oshirishga, daromadlar bazasini kengaytirishga va ichki isteʼmolni ragʻbatlantirishga xizmat qildi.

Toʻrtinchidan, mazkur mexanizm davlat-xususiy sheriklik tizimining rivojlanishiga ham ijobiy taʼsir koʻrsatdi. TTJ loyihalari PPP modelining amaliy sinov maydoniga aylandi va boshqa ijtimoiy infratuzilma loyihalari uchun samarali model sifatida shakllandi.

Beshinchidan, taʼlim infratuzilmasining rivojlanishi orqali inson kapitaliga investitsiya oshdi. Talabalar uchun yashash sharoitining yaxshilanishi ularning taʼlim samaradorligiga, demak, kelajakda mehnat unumdorligiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Bu esa uzoq muddatli iqtisodiy oʻsishga xizmat qiluvchi muhim omildir.

Salbiy taʼsirlar

Mazkur tartibga solish mexanizmi bilan bogʻliq ayrim iqtisodiy xatarlar va muammolar ham mavjud boʻlib, ularni inobatga olish zarur.

Birinchidan, hududlar kesimida loyihalarning notekis taqsimlanishi kuzatilmoqda. Investorlar asosan iqtisodiy jihatdan rivojlangan, talab yuqori boʻlgan hududlarga (yirik shaharlar, ayniqsa poytaxt va viloyat markazlari) yoʻnaltirilmoqda. Natijada chekka hududlarda TTJ qurilishi sustroq rivojlanib, hududiy nomutanosiblik yuzaga kelmoqda.

Ikkinchidan, xususiy investorlar uchun kirish toʻsiqlari mavjud boʻlishi mumkin. Loyiha hajmining kattaligi, boshlangʻich kapital talablari va uzoq muddatli qaytish davri kichik va oʻrta investorlarning ishtirokini cheklaydi. Bu esa bozorni yirik investorlar qoʻlida konsentratsiyalashuviga olib kelishi ehtimolini oshiradi.

Uchinchidan, davlat subsidiyalariga bogʻliqlik darajasi muayyan fiskal xatarlarni yuzaga keltiradi. Agar subsidiyalar hajmi qisqartirilsa yoki moliyalashtirish uzilishlari yuz bersa, loyihalarning barqarorligi pasayishi mumkin.

Toʻrtinchidan, ayrim hollarda qurilish xarajatlarining oshishi yoki loyihalarning kechikishi iqtisodiy samaradorlikni pasaytirishi mumkin. Bu esa investitsiya qaytish muddatining uzayishiga olib keladi.

II. Ijtimoiy sohaga taʼsir

Mazkur tartibga solish mexanizmi doirasida talabalar turar joylarini davlat-xususiy sheriklik asosida qurish ijtimoiy sohaga sezilarli va tizimli ijobiy taʼsir koʻrsatdi.

Jumladan:

talabalar uchun yashash sharoitlarining yaxshilanishi asosiy ijtimoiy natija sifatida namoyon boʻldi. Yangi TTJlarning qurilishi natijasida talabalar arzon va qulay turar joy bilan taʼminlanib, ularning oʻqish jarayoniga eʼtibori oshdi. Bu esa bevosita taʼlim sifati va akademik natijalarga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.

Taʼlimga teng kirish imkoniyatlari kengaydi. Ayniqsa, qishloq hududlaridan kelgan yoki ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlam vakillari uchun turar joy muammosining hal etilishi oliy taʼlim olish imkoniyatlarini oshirdi. Natijada hududlar oʻrtasidagi ijtimoiy tafovut qisqarib, ijtimoiy mobillik darajasi oshdi.

Ijtimoiy adolat va ishonch muhitining mustahkamlanishi kuzatildi. Davlat tomonidan talabalar ehtiyojlariga eʼtibor qaratilishi va xususiy sektor bilan hamkorlikda muammoni hal etish aholida ijtimoiy siyosatga nisbatan ishonchni oshirdi. Bu esa jamiyatda barqarorlikni mustahkamlovchi muhim omil hisoblanadi.

Talabalarning ijtimoiy moslashuvi va shaxsiy rivojlanishi yaxshilandi. TTJlar nafaqat yashash joyi, balki ijtimoiy muhit sifatida ham xizmat qiladi. Talabalar oʻrtasida muloqot, tajriba almashish, jamoaviy faoliyat rivojlanadi, bu esa ularning kommunikativ va ijtimoiy koʻnikmalarini oshiradi.

Bandlik va ijtimoiy infratuzilma rivojiga hissa qoʻshildi. TTJlar atrofida xizmat koʻrsatish (ovqatlanish, savdo, transport, servis xizmatlari) rivojlanib, mahalliy aholining daromad manbalari kengaydi. Bu esa ijtimoiy-iqtisodiy faollikni oshirdi.

Gender tenglik va inklyuzivlik darajasi oshdi. Qizlar va ijtimoiy himoyaga muhtoj talabalar uchun alohida sharoitlarning yaratilishi ularning oliy taʼlimga jalb qilinishini ragʻbatlantirdi. Bu esa jamiyatda teng imkoniyatlar tamoyilining mustahkamlanishiga xizmat qiladi.

III. Atrof-muhitga taʼsir

Mazkur tartibga solish mexanizmi doirasida talabalar turar joylarini davlat-xususiy sheriklik asosida qurish atrof-muhitga koʻp qirrali taʼsir koʻrsatadi va bu taʼsirni kompleks yondashuv asosida baholash zarur.

Avvalo, yangi TTJlarning qurilishi zamonaviy qurilish standartlari va energiya tejamkor texnologiyalar asosida amalga oshirilayotgani ekologik barqarorlikni taʼminlashda muhim omil boʻlib xizmat qilmoqda. Loyihalarda issiqlik izolyatsiyasi, energiya samarador yoritish tizimlari, suvni tejovchi qurilmalar joriy etilishi natijasida energiya va tabiiy resurslardan foydalanish hajmi optimallashtirilmoqda. Bu esa uzoq muddatda issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish va ekologik yuklamani pasaytirishga xizmat qiladi.

Shuningdek, talabalar turar joylarining oliy taʼlim muassasalariga yaqin hududlarda joylashtirilishi transport qatnovlarini sezilarli darajada kamaytiradi. Talabalar uzoq masofalardan qatnab oʻqish oʻrniga, yashash va oʻqish joyi oʻrtasidagi masofa qisqaradi, bu esa yoqilgʻi sarfining kamayishi, atmosferaga chiqariladigan zararli gazlar hajmining pasayishi va umumiy ekologik muhitning yaxshilanishiga olib keladi. Bu holat, ayniqsa, yirik shaharlarda transport yuklamasini kamaytirish orqali muhim ekologik samaradorlik beradi.

Bundan tashqari, TTJlarni boshqarish tizimining raqamlashtirilishi qogʻoz isteʼmolini qisqartirib, maʼmuriy jarayonlarning elektron shaklga oʻtishini taʼminlamoqda. Bu esa chiqindilar hajmining kamayishiga va “yashil iqtisodiyot” tamoyillarining amaliyotga tatbiq etilishiga xizmat qiladi. Shu bilan birga, yangi qurilayotgan obyektlarning rejalashtirilgan va standartlarga mos holda barpo etilishi tartibsiz urbanizatsiyaning oldini olib, sanitariya va ekologik meʼyorlarga mos yashash muhitini shakllantiradi.

Biroq, mazkur jarayonlar bilan bogʻliq ayrim ekologik xatarlar ham mavjud. Qurilish bosqichida chang, shovqin, chiqindilar va qurilish materiallari bilan bogʻliq ifloslanish kuzatilishi mumkin. Bu holat qisqa muddatli boʻlsa-da, atrof-muhit sifatiga maʼlum darajada salbiy taʼsir koʻrsatadi. Shuningdek, qurilish ishlari uchun yer ajratilishi va tabiiy resurslardan foydalanish hajmining ortishi ekologik bosimni oshiradi.

Yana bir muhim jihat shundaki, talabalar turar joylarining asosan yirik shaharlarda barpo etilishi urbanizatsiya bosimini kuchaytirishi mumkin. Aholi zichligining ortishi suv taʼminoti, kanalizatsiya va chiqindilarni boshqarish tizimlariga qoʻshimcha yuklama keltirib chiqaradi. Agar ushbu infratuzilma tizimlari parallel ravishda rivojlantirilmasa, bu ekologik muammolarni yuzaga keltirishi ehtimoli mavjud.

Shu bilan birga, ayrim hollarda TTJlarda chiqindilarni saralash va qayta ishlash tizimlarining yetarli darajada yoʻlga qoʻyilmagani maishiy chiqindilar hajmining ortishiga olib kelishi mumkin. Bu esa uzoq muddatda ekologik barqarorlikka salbiy taʼsir koʻrsatadi.

Umuman olganda, mazkur tartibga solish mexanizmi atrof-muhitga nisbatan asosan ijobiy va boshqariladigan taʼsirga ega boʻlib, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali ekologik samaradorlikni oshirish imkonini beradi. Shu bilan birga, qurilish jarayonidagi salbiy taʼsirlarni minimallashtirish, resurslardan oqilona foydalanish va chiqindilarni boshqarish tizimini takomillashtirish orqali tizimni yanada barqaror va ekologik jihatdan samarali modelga aylantirish mumkin.

IV. Raqobat muhitiga taʼsir

Mazkur tartibga solish mexanizmi doirasida talabalar turar joylarini davlat-xususiy sheriklik asosida qurish raqobat muhitiga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda va bu taʼsirni aniq koʻrsatkichlar orqali baholash mumkin.

Avvalo, mazkur tizim orqali 2022–2025-yillarda jami 4 625,15 mlrd soʻmlik loyihalar amalga oshirilgani bozorga katta hajmda xususiy kapital kirib kelganini koʻrsatadi. Shu davrda davlat tomonidan 1 145,37 mlrd soʻm subsidiya ajratilgani xususiy investorlar uchun qoʻshimcha ragʻbatlantiruvchi omil boʻlib xizmat qilgan. Natijada investitsiya multiplikatori shakllanib, har 1 soʻm davlat mablagʻiga oʻrtacha 4 soʻmga yaqin xususiy investitsiya jalb qilingan, bu esa raqobat muhitini kengaytiruvchi muhim koʻrsatkich hisoblanadi.

Shuningdek, mazkur loyihalar natijasida 171 009 ta yangi oʻrin yaratilgani TTJ xizmatlari bozorining kengayganini bildiradi. Bu esa nafaqat qurilish kompaniyalari, balki xizmat koʻrsatish (boshqaruv, servis, texnik xizmat, ovqatlanish va boshqalar) segmentida ham yangi ishtirokchilar paydo boʻlishiga olib kelgan. Natijada bozor koʻlami kengayib, raqobat intensivligi oshgan.

Yillar kesimida qaralganda ham raqobat muhitining kengayishi kuzatiladi. Masalan, loyihalar hajmi 2022-yildagi 650 mlrd soʻmdan 2025-yilda 1 475 mlrd soʻmga yetgani, yaʼni qariyb 2,3 barobar oʻsgani ushbu sohada faoliyat yuritayotgan subyektlar soni va faolligi oshganini anglatadi. Bu esa yangi investorlar kirib kelayotganini va bozor jozibadorligi ortib borayotganini koʻrsatadi.

Bundan tashqari, davlat subsidiyalari hajmi ham 2022-yildagi 160 mlrd soʻmdan 2025-yilda 365 mlrd soʻmga yetib, 2 barobardan ortiq oshgani davlat tomonidan yaratilayotgan sharoitlar raqobatni ragʻbatlantirayotganini koʻrsatadi. Bu holat tenderlarda ishtirok etuvchi subyektlar sonining ortishiga va loyiha uchun kurash kuchayishiga olib keladi.

Shu bilan birga, raqobat muhitida ayrim nomutanosibliklar ham kuzatiladi. Xususan, investitsiyalarning asosiy qismi yirik shaharlarga toʻgʻri kelayotgan boʻlib, bu hududlarda raqobat yuqori, chekka hududlarda esa past darajada qolmoqda. Bu esa bozorning hududiy konsentratsiyalashuv darajasi yuqori ekanini bildiradi.

Yana bir muhim jihat shundaki, loyiha hajmlarining kattaligi sababli bozorga kirish uchun talab etiladigan minimal kapital yuqori boʻlib, bu kichik va oʻrta biznes subyektlari ulushining nisbatan past boʻlishiga olib kelmoqda. Natijada ayrim hollarda yirik kompaniyalar ustunlikka ega boʻlib, bozorning maʼlum darajada konsentratsiyalashuviga sabab boʻlishi mumkin.

Umuman olganda, mazkur tartibga solish mexanizmi orqali katta hajmdagi investitsiyalar jalb etilishi, davlat subsidiyalari orqali ragʻbatlantirish va xizmatlar bozorining kengayishi raqobat muhitini sezilarli darajada kuchaytirgan. Shu bilan birga, hududiy nomutanosiblikni kamaytirish, kichik investorlar uchun kirish imkoniyatlarini kengaytirish va tender jarayonlarini yanada shaffof qilish orqali raqobat muhitini yanada takomillashtirish mumkin.

3. Tartibga solish usulining samaradorligi iqtisodiy tahlili.

1. Xarajatlar (Cost side)

Mazkur tartibga solish mexanizmi doirasida talabalar turar joylarini davlat-xususiy sheriklik asosida qurish jarayonida yuzaga keladigan xarajatlar bir nechta asosiy yoʻnalishlarda namoyon boʻladi va ular manfaatdor tomonlar kesimida baholanishi lozim.

Avvalo, eng muhim xarajat komponenti davlat byudjeti xarajatlari hisoblanadi. 2022–2025 yillar davomida davlat tomonidan TTJ loyihalarini qoʻllab-quvvatlash uchun jami 1 145,37 mlrd soʻm subsidiya ajratilgan. Ushbu mablagʻlar investorlarning xarajatlarini qisman qoplash, loyihalarning iqtisodiy jozibadorligini oshirish va investitsion risklarni kamaytirish maqsadida yoʻnaltirilgan. Bu xarajatlar qisqa muddatda byudjet yukini oshiradi, biroq uzoq muddatda infratuzilma rivoji orqali oʻzini oqlashi kutiladi.

Ikkinchi yirik xarajat elementi xususiy investorlar tomonidan amalga oshirilgan kapital qoʻyilmalar boʻlib, ularning umumiy hajmi 4 625,15 mlrd soʻmni tashkil etadi. Ushbu mablagʻlar qurilish, loyiha ishlari, jihozlash va ekspluatatsiya tizimlarini yoʻlga qoʻyishga yoʻnaltirilgan. Bu xarajatlar yuqori boʻlib, investitsiya qaytish muddati odatda uzoq muddatli (10–15 yil) xarakterga ega. Shu sababli investorlar uchun moliyaviy yuklama sezilarli hisoblanadi.

Uchinchidan, ekspluatatsiya va boshqaruv xarajatlari ham muhim oʻrin tutadi. TTJlar foydalanishga topshirilgandan soʻng ularni saqlash, kommunal xizmatlar (elektr energiyasi, suv, issiqlik), texnik xizmat koʻrsatish, xavfsizlik va boshqaruv bilan bogʻliq doimiy xarajatlar yuzaga keladi. Bu xarajatlar har yili takrorlanadigan boʻlib, ularning samarali boshqarilmasligi loyiha rentabelligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Shuningdek, maʼmuriy va tashkiliy xarajatlar ham mavjud. Davlat organlari tomonidan loyihalarni muvofiqlashtirish, monitoring qilish, tender jarayonlarini tashkil etish va nazorat qilish uchun qoʻshimcha resurslar talab etiladi. Bu esa byudjet va institutsional tizim uchun qoʻshimcha yuklama yaratadi.

Bundan tashqari, imkoniyat xarajatlari (opportunity cost) ham eʼtiborga olinishi zarur. Davlat tomonidan ajratilgan 1,1 trln soʻm mablagʻ alternativ yoʻnalishlarda (masalan, sogʻliqni saqlash, transport yoki boshqa ijtimoiy loyihalar) ishlatilishi mumkin edi. Shu nuqtai nazardan, ushbu mablagʻlarning TTJ loyihalariga yoʻnaltirilishi ularning nisbiy samaradorligi bilan baholanishi kerak.

Yana bir muhim jihat — qurilish bilan bogʻliq inflyatsion bosim va xarajatlarning oshish xavfi. Qurilish materiallari narxining oʻzgarishi, valyuta kursining tebranishi va logistika xarajatlarining ortishi loyiha qiymatining rejalashtirilganidan yuqori boʻlishiga olib kelishi mumkin. Bu esa investorlar va davlat uchun qoʻshimcha moliyaviy risklarni yuzaga keltiradi.

Shuningdek, ayrim hollarda loyihalarning kechikishi yoki samaradorligining pastligi bilan bogʻliq xarajatlar ham yuzaga kelishi mumkin. Qurilish muddatlarining uzayishi, notoʻgʻri rejalashtirish yoki boshqaruvdagi kamchiliklar natijasida xarajatlar ortadi va investitsiya qaytish muddati choʻziladi.

Umuman olganda, mazkur tartibga solish mexanizmi doirasida xarajatlar hajmi sezilarli boʻlsa-da, ular strategik infratuzilma rivoji, ijtimoiy samaradorlik va uzoq muddatli iqtisodiy foydalar bilan qoplanishi kutiladi. Shu bilan birga, xarajatlarni optimallashtirish, risklarni boshqarish va resurslardan samarali foydalanish orqali tizimning umumiy samaradorligini yanada oshirish mumkin.

        2. Foydalar (Benefit side)

Mazkur tartibga solish mexanizmi doirasida talabalar turar joylarini davlat-xususiy sheriklik asosida qurish orqali erishiladigan foydalar iqtisodiy, ijtimoiy va institutsional jihatdan kompleks xarakterga ega boʻlib, ularning umumiy hajmi amalga oshirilgan xarajatlardan sezilarli darajada yuqori ekanini koʻrsatadi.

2022–2025-yillar davomida jami 4 625,15 mlrd soʻmlik investitsiya jalb qilinib, buning natijasida 171 009 ta yangi oʻrin yaratildi. Ushbu koʻrsatkichlar qisqa muddat ichida talabalar turar joylariga boʻlgan ehtiyojni sezilarli darajada kamaytirishga xizmat qildi. Davlat tomonidan ajratilgan 1 145,37 mlrd soʻm subsidiya xususiy investorlar uchun muhim ragʻbatlantiruvchi omil boʻlib, natijada har bir davlat mablagʻi hisobiga oʻrtacha bir necha barobar koʻp xususiy investitsiya jalb qilindi. Bu holat mexanizmning yuqori investitsion samaradorligini tasdiqlaydi.

Mazkur loyihalar iqtisodiyotda multiplikativ taʼsirni yuzaga keltirib, qurilish sohasi bilan bir qatorda qurilish materiallari ishlab chiqarish, transport, logistika va xizmat koʻrsatish segmentlarida ham qoʻshimcha iqtisodiy faollikni shakllantirdi. Bu esa nafaqat alohida tarmoqlar rivojiga, balki umumiy iqtisodiy oʻsishga ham ijobiy hissa qoʻshdi.

Qurilish va ekspluatatsiya jarayonlarida yangi ish oʻrinlarining yaratilishi aholi bandligini oshirishga xizmat qildi. Qurilish bosqichida vaqtinchalik, foydalanish bosqichida esa doimiy ish oʻrinlari shakllanib, bu jarayon aholining daromad manbalarini kengaytirishga va ichki isteʼmolni ragʻbatlantirishga olib keldi.

Talabalar uchun yaratilgan qulay yashash sharoitlari taʼlim jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qildi. Yashash muammosining hal etilishi talabalar eʼtiborini toʻliq oʻqishga qaratish imkonini yaratib, bu uzoq muddatda inson kapitalining sifat jihatdan yaxshilanishiga olib keladi. Natijada iqtisodiyot uchun malakali va raqobatbardosh kadrlar tayyorlash imkoniyati kengayadi.

Mazkur mexanizm davlat byudjeti uchun ham bilvosita foyda keltiradi. Talabalar sonining oshishi va ularning oʻqishni davom ettirishi natijasida kontrakt tushumlari barqarorlashadi, iqtisodiy faollik kengayishi orqali esa soliq bazasi ham mustahkamlanadi. Shu bilan birga, davlat infratuzilmani toʻliq oʻzi moliyalashtirmasdan turib, xususiy sektor hisobiga kengaytirish imkoniyatiga ega boʻladi.

Davlat-xususiy sheriklik mexanizmining amaliy qoʻllanilishi institutsional rivojlanish uchun ham muhim natija hisoblanadi. Ushbu tajriba kelgusida boshqa ijtimoiy va infratuzilma loyihalariga xususiy sektorni jalb qilish uchun samarali model sifatida xizmat qiladi.

Talabalar turar joylariga kirish imkoniyatining kengayishi ijtimoiy tenglikni taʼminlashga ham ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Ayniqsa, uzoq hududlardan kelgan va ijtimoiy himoyaga muhtoj talabalar uchun oliy taʼlim olish imkoniyatlari kengayib, ijtimoiy mobillik darajasi oshadi. Bu esa jamiyatda barqarorlik va ijtimoiy adolatni mustahkamlaydi.

Talabalarning turar joy bilan taʼminlanishi transport xarajatlarining kamayishiga va vaqt resurslarining tejalishiga olib keladi. Natijada ularning kundalik samaradorligi oshadi va bu bevosita taʼlim natijalariga ham ijobiy taʼsir koʻrsatadi.

Umuman olganda, mazkur tartibga solish mexanizmi orqali erishilgan foydalar koʻlami keng boʻlib, ular bevosita iqtisodiy natijalardan tashqari uzoq muddatli ijtimoiy va institutsional samaradorlikda ham namoyon boʻladi. Raqamlar va amaliy natijalar ushbu mexanizmning yuqori samaradorligini tasdiqlab, uni yanada kengaytirish va takomillashtirish maqsadga muvofiqligini koʻrsatadi.

         3. Iqtisodiy samaradorlik indikatorlari

Iqtisodiy samaradorlik indikatorlari nuqtai nazaridan Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 6-maydagi 239-son qarori asosida talabalar turar joylarini davlat-xususiy sheriklik (DXSh) asosida qurish tizimi yuqori iqtisodiy natijadorlikni namoyon etmoqda. Mazkur tartibga muvofiq, davlat budjeti hisobidan ajratilayotgan subsidiyalar qurilish jarayonlarini jadallashtirish, xususiy sektorni faol jalb etish hamda infratuzilmani tezkor kengaytirishga xizmat qilmoqda. Yillik subsidiya xarajatlari oʻrtacha 200–300 milliard soʻmni tashkil etayotgan boʻlsa, yaratilayotgan iqtisodiy qiymat — yangi ish oʻrinlari, qurilish sektori rivoji, xizmatlar bozorining kengayishi va talabalar uchun yashash sharoitlarining yaxshilanishi orqali — 500–700 milliard soʻm atrofida baholanmoqda. Bu esa sof iqtisodiy foydaning ijobiy ekanini koʻrsatadi.

Cost–Benefit Ratio koʻrsatkichi ushbu mexanizmning samaradorligini yanada yaqqol tasdiqlaydi. Hisob-kitoblarga koʻra, umumiy nisbat oʻrtacha 1 : 2,3 darajasida shakllanib, har bir sarflangan 1 soʻm iqtisodiyotga 2,3 soʻmlik qoʻshimcha qiymat olib kelmoqda. Bu esa davlat tomonidan berilayotgan subsidiyalar iqtisodiy jihatdan oʻzini oqlayotganini va xususiy sektor bilan hamkorlik samarali tashkil etilganini bildiradi.

ROI (Return on Investment) koʻrsatkichi ham yuqori darajada — 120–140 foiz oraligʻida baholanmoqda. Bu koʻrsatkich davlat tomonidan kiritilgan mablagʻlar nafaqat toʻliq qoplanayotganini, balki qoʻshimcha iqtisodiy samaradorlikni taʼminlayotganini anglatadi. Ayniqsa, qurilgan turar joylar uzoq muddatli aktiv sifatida xizmat qilib, kelgusida barqaror daromad va ijtimoiy foyda manbai boʻlib qolmoqda.

         4. Multiplikativ taʼsir

Multiplikativ taʼsir jihatidan mazkur qaror keng koʻlamli ijobiy natijalarni yuzaga keltirmoqda. Qurilish sohasi sezilarli darajada faollashib, yangi loyihalar orqali minglab ish oʻrinlari yaratilmoqda. Taʼlim tizimida esa talabalar turar joylari sonining ortishi natijasida oliy taʼlimga kirish imkoniyatlari kengayib, hududlar oʻrtasidagi ijtimoiy tenglik mustahkamlanmoqda. Shu bilan birga, xususiy investorlar uchun yangi bozor segmenti shakllanib, davlat-xususiy sheriklik modeli orqali iqtisodiyotda investitsion faollik oshmoqda. Natijada mazkur tartibga solish nafaqat infratuzilmaviy muammoni hal etmoqda, balki iqtisodiy oʻsish va ijtimoiy barqarorlikni taʼminlashda muhim omil sifatida xizmat qilmoqda.