Ўзбекистон Республикаси Энергетика вазирлиги

Тошкент ва унга туташ ҳудудлардаги иссиқлик электр станциялари ва марказларида ишлаб чиқариш жараёнларининг экологик талабларга мувофиқ амалга оширилишини таъминлаш ҳамда табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш бўйича тизимли ишлар олиб борилмоқда.

Жумладан, корхоналарда автоматик мониторинг станциялари, экологик постлар ва замонавий чанг-газ тозалаш ускуналари жорий этилиб, энергия тежамкор технологиялар қўлланилмоқда.

Бугунги кунда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, атмосфера ҳавоси сифатини яхшилаш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш энергетика соҳасидаги энг муҳим вазифалардан бири ҳисобланади. Айниқса, йирик шаҳарларда жойлашган иссиқлик электр станциялари ва иссиқлик марказлари фаолиятида экологик талабларга қатъий риоя қилиш, ҳавога чиқариладиган ифлослантирувчи моддаларни камайтириш ҳамда уларнинг миқдорини мунтазам назорат қилиб бориш алоҳида аҳамият касб этади.

Шу боис энергетика корхоналарида замонавий экологик назорат тизимларини жорий этиш, чиқинди газларни тозалаш ускуналарини ўрнатиш, самарадорлиги юқори бўлган энергия қурилмаларидан фойдаланиш ва яшил ҳудудларни кенгайтириш бўйича тизимли ишлар амалга оширилмоқда.

Тошкент ИЭС, Тошкент иссиқлик электр маркази ҳамда Тошкент иссиқлик маркази тизимидаги корхоналарда олиб борилаётган ишлар бу борадаги чора-тадбирларнинг муҳим йўналишларидан биридир.

Чиқиндиларни назорат қилиш ва ҳаво сифатини яхшилаш

Экологик хавфсизликни таъминлашда энг муҳим вазифалардан бири — атмосферага чиқарилаётган газлар таркиби ва миқдорини аниқ ўлчаш, натижаларни мунтазам кузатиб бориш ҳамда белгиланган меъёрларга риоя этилишини таъминлашдир. Шу мақсадда Тошкент шаҳри ва унга туташ ҳудудлардаги энергетика корхоналарида автоматик мониторинг станциялари, экологик постлар ва чанг-газ тозалаш ускуналари ташкил этилган.

Хусусан, Тошкент ИЭСда тўртта автоматик мониторинг станцияси ва экологик пост ўрнатилган. Тутун газлари таркибини юқори аниқликда назорат қилувчи автоматик тизимлар орқали олинган маълумотлар реал вақт режимида Экология қўмитасига узатилади.

Бундай тизимлар атмосферага чиқарилаётган ифлослантирувчи моддалар миқдорини тезкор кузатиш, экологик кўрсаткичлардаги ўзгаришларни аниқлаш ва зарур ҳолларда ўз вақтида чора кўриш имконини беради. Бу эса экологик назоратнинг самарадорлигини ошириш билан бирга, корхоналар фаолиятининг шаффофлигини таъминлашга ҳам хизмат қилади.

Тошкент иссиқлик электр марказида ҳам тўртта автоматик мониторинг станцияси ўрнатилган бўлиб, улар Экология қўмитасининг ахборот тизимига интеграция қилинган. Корхонада экологик пост ҳам ишлаб турибди. Мониторинг қурилмаларидан келиб тушаётган маълумотлар қўмитанинг Ситуацион марказида кузатиб борилади ва таҳлил қилинади.

Тошкент иссиқлик маркази тизимидаги тўққизта иссиқлик марказининг барчасида экологик постлар ўрнатилган ва Экология қўмитасининг Ситуацион марказига интеграция қилинган.

Ушбу чора-тадбирлар экологик назоратни фақат даврий текширувлар билан чеклаб қўймасдан, корхоналарнинг кундалик фаолияти давомида ҳам мунтазам олиб бориш имконини кенгайтиради.

Замонавий фильтрлар

Атмосферага чиқариладиган ифлослантирувчи моддаларни камайтиришда мониторинг тизимлари билан бир қаторда, уларни бевосита тозалашга хизмат қилувчи технологиялар ҳам муҳим ўрин тутади.

Тошкент ИЭСда ташламалар таркибидаги қаттиқ заррачаларни ушлаб қолиш учун замонавий енгли фильтр қурилмаси ўрнатилган. Мазкур ускуна заррачаларни 99,5 фоиз самарадорлик билан тутиб қолиш имкониятига эга. Натижада ҳавога чиқариладиган қаттиқ заррачалар концентрациясини бир куб метрдаги 100 миллиграммдан 6 миллиграммгача камайтиришга эришилмоқда.

Бу каби технологияларнинг аҳамияти шундаки, улар ёқилғи ёниши жараёнида ҳосил бўладиган қаттиқ заррачаларнинг атмосферага чиқишини сезиларли даражада чеклайди. Шу билан бирга, Тошкент ИЭСда қўшимча иккита чанг-газ тозалаш фильтрларини ўрнатиш ҳам режалаштирилган бўлиб, шундан биттаси декабрь ойи бошида ишга туширилади.

Самарадорлиги юқори қурилмалар ва табиий газ тежамкорлиги

Энергетика объектларида экологик юкламани камайтиришнинг яна бир муҳим йўли — ёқилғидан самарали фойдаланиш ва замонавий энергия тежовчи қурилмаларини жорий этишдир. Чунки бир хил миқдордаги электр ёки иссиқлик энергиясини камроқ ёқилғи сарфлаган ҳолда ишлаб чиқариш ресурслар тежалишига ва ишлаб чиқариш жараёнининг экологик самарадорлиги ошишига хизмат қилади.

Тошкент ИЭСда 370 МВт қувватли буғ-газ қурилмаси ишга туширилганидан сўнг табиий газ сарфи сезиларли даражада камайди. Бунинг ҳисобига йилига 351 млн куб метр табиий газ тежалмоқда.

Табиий газдан самарали фойдаланиш энергетика корхонасининг ишлаб чиқариш харажатларини оптималлаштириш билан бирга, бир бирлик энергия учун сарфланадиган ёқилғи миқдорини камайтиришга ҳам ёрдам беради.

Тошкент иссиқлик электр марказида ҳам замонавий технологияларга ўтиш ишлари амалга оширилган. Хусусан, 2024 йилда умумий қуввати 64 МВт бўлган иккита янги газ-турбина қурилмаси ишга туширилди. Ушбу қурилмалар орқали йилига қўшимча 515 миллион кВт-соат электр энергияси ва 630 минг гигакалория иссиқлик энергияси ишлаб чиқариш имконияти яратилди.

Янги қурилмаларнинг ишга туширилиши натижасида атмосферага чиқариладиган ифлослантирувчи моддалар миқдори йилига 6 тоннага камайган. Бу замонавий энергетика ускуналарини жорий этиш нафақат ишлаб чиқариш қувватларини ошириш, балки экологик таъсирни камайтиришда ҳам муҳим аҳамиятга эга эканини кўрсатади.

Шунингдек, Тошкент иссиқлик маркази тизимидаги 4-сон иссиқлик маркази ҳудудида 2025 йилда қуввати 100 МВт бўлган когенерация маркази ишга туширилди. Мазкур лойиҳа бир вақтнинг ўзида ҳам электр, ҳам иссиқлик энергияси ишлаб чиқариш имкониятларини кенгайтириш, ёқилғидан самарали фойдаланиш ва энергия таъминоти барқарорлигини мустаҳкамлашга қаратилган.

Сувни тежаш ва яшил ҳудудларни кенгайтириш
Экологик масъулият фақат атмосферага чиқариладиган чиқиндиларни камайтириш билан чекланмайди. Сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, қайта тикланувчи энергия манбаларини жорий этиш ва корхоналар ҳудудида яшил майдонларни кўпайтириш ҳам атроф-муҳитни муҳофаза қилишнинг муҳим таркибий қисмидир.

Тошкент ИЭСда 230 кВт қувватга эга қуёш панеллари ва ҳар бири 200 литрдан бўлган 12 дона сув иситиш қурилмаси ўрнатилган. Бу чоралар ҳисобига йилига 110,7 тонна ташлама чиқишининг олди олинмоқда. Шунингдек, техник сувдан фойдаланиш орқали йилига 353 минг куб метр ичимлик суви тежалмоқда.

Ичимлик сувини ишлаб чиқариш эҳтиёжларида имкон қадар тежаш, техник жараёнларда эса мақсадга мувофиқ сув манбаларидан фойдаланиш чучук сув ресурсларига бўлган босимни камайтиришга ёрдам беради. Бу, айниқса, сув ресурсларидан самарали фойдаланиш долзарб бўлган шароитда катта аҳамиятга эга.

Тошкент иссиқлик электр марказида ҳам шаҳар муҳитини яхшилаш ва яшил ҳудудларни кенгайтиришга эътибор қаратилган. Жумладан, марказда 16 мингдан ортиқ туп мевали ва манзарали дарахт кўчатлари экилиб, яшил белбоғ барпо этилган.

Дарахтзорлар шаҳар ҳудудларида яшил майдонларни кўпайтириш, чангни ушлаб қолиш ва аҳоли учун қулай муҳит яратишга хизмат қилади. Шу билан бирга, кўчатларнинг яхши ривожланиши учун уларни мунтазам парваришлаш ва сув билан таъминлаш ҳам муҳимдир.

Экологик хавфсизлик — барқарор энергетиканинг муҳим шарти

Тошкентдаги иссиқлик электр станциялари ва марказларида амалга оширилаётган ишлар экологик талабларни таъминлаш бир нечта йўналишда олиб борилаётганини кўрсатади. Автоматик мониторинг станциялари ва экологик постлар чиқиндиларни кузатишга, фильтрлаш ускуналари уларни камайтиришга, замонавий энергия қурилмалари эса ёқилғидан самарали фойдаланишга хизмат қилади. Сув тежамкорлиги ва кўкаламзорлаштириш ишлари эса атроф-муҳитга бўлган умумий таъсирни камайтиришга қаратилган.

Бундай ёндашувнинг асосий мақсади — энергетика объектларининг ишончли ва узлуксиз фаолиятини таъминлаган ҳолда, уларнинг атроф-муҳитга таъсирини изчил камайтиришдир. Зеро, энергияга бўлган эҳтиёжни қондириш билан бирга, ҳаво тозалиги, сув ресурсларини асраш ва шаҳарларда яшаш учун қулай муҳитни сақлаш ҳам муҳим вазифа ҳисобланади.

Шу боис энергетика корхоналарида экологик талабларга риоя этиш, замонавий назорат ва тозалаш технологияларини жорий қилиш ҳамда ресурслардан оқилона фойдаланишга қаратилган ишлар изчил давом эттирилади.