Ўзбекистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлиги

Ҳар бир томчи ортида қанчадан-қанча меҳнат ва масъулият бор. Сув омборлари, каналлар, насос станциялари, гидротехника иншоотлари ва уларни бошқараётган инсонлар — барчаси бир мақсадга хизмат қилади: ерга ҳаёт, дастурхонга барака етказиш. Шу боис сувни тежаш табиатни асраш билан бирга, инсон меҳнатини қадрлаш, бугунги ҳосил ва эртанги имкониятларни муҳофаза қилиш ҳамдир.

Мамлакатимизда йилига ўртача 51–53 миллиард куб метр сувдан фойдаланилади. Унинг қарийб 90 фоизи қишлоқ хўжалиги эҳтиёжларига сарфланади. Демак, сувни тежашнинг энг катта имконияти айнан суғориш жараёнига тўғри келади.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда суғоришга муносабат тубдан ўзгармоқда. Илгари сувни кўпроқ бериш яхши ҳосилнинг асосий шартидек қаралган бўлса, бугун замонавий ёндашув бошқача: экинга сувни меъёрида, вақтида ва аниқ етказиш керак. Бу тамойил сув сарфини камайтириш билан бирга, фермернинг харажатини қисқартириб, ҳосил самарадорлигини оширишга хизмат қилмоқда.

Рақамлар бу ўзгариш кўламини яққол кўрсатади. 2019 йилга қадар республикада сув тежовчи технологиялар атиги 28 минг гектарда қўлланилган бўлса, 2019–2026 йиллар давомида улар билан қамраб олинган майдон 3,0 миллион гектарга етди. Жорий йилда 503 минг гектар майдонда замонавий технологияларни жорий этиш режалаштирилган эди. Амалда эса 654 минг гектарда шундай ишлар бажарилди. Бу — режадан ҳам юқори натижа, энг муҳими, сувдан фойдаланиш маданияти ўзгараётганининг амалий ифодаси.

Томчилатиб суғоришда сув махсус қувур ва томизгичлар орқали бевосита ўсимлик илдизига етади. Намлик керакли жойга, керакли миқдорда берилгани учун беҳуда сарф камаяди, ўғитдан фойдаланиш самарадорлиги ортади. Ёмғирлатиб суғориш эса сувни майдонга бир текис тарқатади. Дискрет суғоришда сув эгатларга танаффус билан берилиб, унинг дала бўйлаб баробар ҳаракатланишига эришилади. Эгилувчан қувурлар очиқ ариқлардаги йўқотишларни камайтиради.

Яна бир муҳим усул — ерни лазерли текислаш. Нотекис далада сув бир жойга тўпланиб, бошқа жойга етиб бормаслиги мумкин. Текисланган майдонда эса намлик бир маромда тақсимланади, суғоришга кетадиган вақт ва сув камаяди. Жорий йилнинг ўзида 302,9 минг гектар экин майдони лазерли текислангани бежиз эмас.

Тақдим этилган таҳлилларга кўра, замонавий суғориш усуллари муайян шароитларда сув сарфини 45–50 фоизгача, ёқилғи-мойлаш материаллари ва минерал ўғит харажатларини 25–35 фоизгача камайтириш, ҳосилдорликни эса 15–20 фоизгача ошириш имконини бермоқда. Бинобарин, сув тежамкорлиги фақат экологик зарурат эмас, фермер учун иқтисодий манфаат ҳамдир.

Албатта, янги технологияга ўтиш истакнинг ўзи билан амалга ошмайди. Ускуна, маблағ, билим ва ишонч керак. Шу мақсадда фермерларни молиявий қўллаб-қувватлаш механизмлари кенгайтирилмоқда. 2026 йилда «Агробанк» АТБ томонидан сув тежовчи технологияларни жорий этиш учун 1 триллион 344 миллиард сўм имтиёзли кредит ҳамда ушбу йўналишдаги хўжаликларни қўллаб-қувватлаш учун Давлат бюджетидан 500 миллиард сўм субсидия маблағлари ажратилган.

Эътиборлиси, сув тежовчи технологияларга талаб ортиши маҳаллий саноатга ҳам янги имконият очди. Агар 2019 йилга қадар соҳада учта маҳаллий корхона фаолият юритган бўлса, бугун уларнинг сони 64 тага етган. Маҳаллийлаштириш даражаси 10 фоиздан 80 фоизгача ўсган. Шундай қилиб, даладан бошланган тежамкорлик саноат ривожи, ишлаб чиқариш қувватлари ва янги иш ўринлари билан боғланмоқда.

Бироқ сувни фақат далада асраш етарли эмас. У манбадан истеъмолчига етиб боргунига қадар ҳам йўқотилиши мумкин. Шу сабаб каналларни бетонлаштириш, гидротехника иншоотларини таъмирлаш, насос станцияларини янгилаш ва тармоқларни реконструкция қилиш ҳам тежамкорликнинг ажралмас қисмидир.

2025 йилда республикада 723 километр канал бетонлаштирилиб, 500 миллион куб метрдан ортиқ сув йўқотилишининг олди олинди. 2026 йилнинг ўтган даврида эса 729,7 километр канал бетонлаштирилди, 270,7 километр коллектор-дренаж тармоғи қурилди ва реконструкция қилинди. Бу ишлар сувнинг далагача бўлган йўлини қисқартирмайди, аммо шу йўлдаги исрофни камайтиради. Сув манбада қандай қимматли бўлса, экин илдизига етганида ҳам шундай қимматли бўлиб қолиши керак.

Замонавий сув хўжалигини аниқ ҳисоб-китобсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Қайси манбадан қанча сув олинди, қайси ҳудудга қанчаси етди, қаерда йўқотиш юз берди? Бу саволларга тахмин билан эмас, рақам билан жавоб бериш лозим. Рақамли гидропостлар, датчиклар, автоматлаштирилган ўлчов ва масофавий мониторинг тизимлари айнан шу мақсадга хизмат қилади. Чунки ҳисобга олинмаган сувни самарали бошқариш ҳам, тежалган миқдорни холис баҳолаш ҳам мушкул.

Амалий натижалар кўлами катта. Тақдим этилган маълумотларга кўра, 2026 йилнинг январь–август ойларида республика бўйича турли чора-тадбирлар ҳисобидан 9 миллиард 457 миллион куб метр сув тежалган. Шундан 4 миллиард 565 миллион куб метри сув тежовчи технологияларни жорий этиш ва ерларни лазерли текислаш, 2 миллиард 663 миллион куб метри ирригация тармоқларини таъмирлаш ва бетонлаштириш ҳисобига тўғри келади. Рақамли ечимлар орқали 545 миллион куб метр, кам сув талаб қиладиган экинларни кўпайтириш ва қўшимча агротехник тадбирлар орқали эса 1 миллиард 684 миллион куб метр сув иқтисод қилинган.

Бу натижалар бир муҳим ҳақиқатни кўрсатади: сувни асраш битта усул ёки битта ташкилотнинг вазифаси эмас. Бу — замонавий технология, мустаҳкам инфратузилма, аниқ ҳисоб, илм ва масъулият бирлашганда самара берадиган яхлит тизим.

Техника қанчалик мукаммал бўлмасин, уни бошқарадиган инсоннинг билими ва муносабати ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Шу жиҳатдан «Сувчилар мактаби» фаолияти алоҳида эътиборга молик. Унда 6 898 нафар фермер ва 1 767 нафар сувчи — жами 8 665 нафар тингловчи ўқитилган. Олий таълим муассасалари ва фермер хўжаликлари ҳамкорлигида ташкил этилаётган дала ўқув майдончалари эса назарий билимни амалий тажриба билан боғламоқда.

Олдинда янада масъулиятли вазифалар турибди. 2026–2028 йилларда сув тежовчи технологиялар билан қамраб олинган майдонларни 3,5 миллион гектарга етказиш ва шунинг ҳисобига йилига 5 миллиард куб метр сувни тежаш мақсад қилинган. Бу маррага эришиш учун янги ускуналар билан бир қаторда янгича фикрлаш ҳам зарур: сувни чексиз бойлик деб эмас, ҳар бир томчиси ҳисобли неъмат деб билиш керак.

Сувнинг қадрини фақат танқислик пайтида эмас, у мўл келаётган кунларда ҳам англаш муҳим. Зеро, сувни тежаш — ҳосилдан воз кечиш эмас, аксинча, ҳар бир ниҳолга ҳаётбахш намликни ўз вақтида етказишдир. Бу — ерга меҳр, меҳнатга ҳурмат, келажак авлод олдидаги масъулиятдир.

Саидакбар Ходжиев,

Сув тежайдиган технологияларни жорий этиш бошқармаси бошлиғи