Ўзбекистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлиги

Иқлим ўзгариши, сув ресурсларининг чекланганлиги, аҳоли сони ва иқтисодий фаолликнинг ортиши шароитида сув ресурсларидан самарали фойдаланиш нафақат экологик, балки муҳим иқтисодий вазифа ҳисобланади. Айниқса, қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши суғоришга бевосита боғлиқ бўлган мамлакатларда сув хўжалиги инфратузилмасининг техник ҳолати, уни сақлаш харажатлари ва мавжуд объектлардан фойдаланиш самарадорлиги ҳудудларнинг иқтисодий барқарорлигига таъсир кўрсатади.

Ўзбекистонда суғориладиган ерлардан унумли фойдаланиш, ирригация ва мелиорация объектларининг ишончли фаолиятини таъминлаш ҳамда сув ресурсларини тежаш қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштириш ҳажми, ерлар унумдорлиги ва озиқ-овқат хавфсизлиги билан узвий боғлиқ. Шу боис сув хўжалиги инфратузилмасини сақлаш ва модернизация қилиш билан бир қаторда, сув фонди ерларининг ҳуқуқий ҳолатини тартибга солиш ва уларнинг иқтисодий салоҳиятидан оқилона фойдаланиш ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Сув хўжалиги соҳасидаги ислоҳотлар доирасида рақамли бошқарувни ривожлантириш, кадастр маълумотларини такомиллаштириш, сув хўжалиги объектларидан фойдаланишда иқтисодий механизмларни кенгайтириш ва давлат мулкидан самарали фойдаланишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 26 майдаги ПФ–99-сон «Сув хўжалиги соҳасида бозор механизмларини кенг жорий қилиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонида сув фонди ерларини хатловдан ўтказиш, уларнинг кадастр ҳужжатларини расмийлаштириш ва қонунчиликда белгиланган талаблар асосида бўш ер участкаларини электрон онлайн-аукцион савдоларига чиқариш билан боғлиқ вазифалар назарда тутилган.

Мазкур ёндашув сув фонди ерларини фақат маъмурий бошқарув объекти сифатида эмас, балки иқтисодий салоҳиятга эга ресурс сифатида ҳам баҳолаш имконини беради. Бироқ улардан иқтисодий мақсадларда фойдаланишда сув хўжалиги объектларининг функционал аҳамияти, сув ресурсларини муҳофаза қилиш талаблари ва экологик чекловларга қатъий риоя этилиши лозим.

Шундан келиб чиқиб, сув хўжалиги инфратузилмасидан самарали фойдаланишнинг иқтисодий асосларини ёритиш, сув фонди ерларининг иқтисодий салоҳиятини баҳолаш ва уларни иқтисодий муомалага жалб этишнинг ҳуқуқий ва техник механизмларини такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқиш талаб этилади.

Амалга ошириладиган ишларнинг норматив-ҳуқуқий асосини Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси, Сув кодекси ҳамда сув хўжалиги соҳасида давлат мулкидан фойдаланиш ва бозор механизмларини ривожлантиришга оид норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ташкил этади.

Шунингдек, тизимли таҳлил, қиёсий-ҳуқуқий таҳлил, иқтисодий баҳолаш ва мантиқий умумлаштириш усулларидан фойдаланиш зарур. Ушбу ёндашувлар сув хўжалиги инфратузилмасининг иқтисодий аҳамиятини, сув фонди ерларидан фойдаланишнинг ҳуқуқий шартларини ҳамда уларнинг иқтисодий салоҳиятини баҳолаш имконини беради.

Иқтисодий салоҳиятни баҳолаш мезонлари

Сув фонди ерларининг иқтисодий салоҳиятини баҳолашда қуйидаги омиллар асосий мезонлар сифатида қабул қилинади:

•  ер участкасининг майдони ва жойлашуви;

•  ҳудуднинг солиқ базаси;

•  транспорт ва муҳандислик инфратузилмаси билан таъминланганлиги;

•  сув объектининг хусусиятлари ва иқтисодий салоҳияти;

•  қонунчиликда белгиланган рухсат этилган фойдаланиш мақсади;

•  сув хўжалиги объектларининг хавфсизлиги ва эксплуатациясига таъсир этувчи омиллар;

•  экологик ва санитария муҳофазаси билан боғлиқ чекловлар.

Инфратузилмадан фойдаланиш самарадорлигини баҳолашда эса сув йўқотишлари, энергия сарфи, техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш харажатлари, шунингдек, сув билан таъминланадиган ер майдонларининг ишлаб чиқариш салоҳиятини ҳисобга олиш муҳим ҳисобланади.

Ушбу методологик ёндашувлар сув хўжалиги объектларининг эксплуатация самарадорлиги билан сув фонди ерларининг иқтисодий салоҳияти ўртасидаги боғлиқликни аниқлашга хизмат қилади.

Бошланғич ижара қийматини асослаш

Сув фонди ерларини ижара ҳуқуқи асосида электрон аукционга чиқаришда бошланғич ижара нархини белгилаш амалиётини такомиллаштириш муҳим аҳамиятга эга. Чунки ер участкаларининг майдони, жойлашуви, инфратузилма билан таъминланганлиги, сув объектининг хусусиятлари ва фойдаланиш имкониятлари турлича бўлиб, уларнинг иқтисодий салоҳиятига бевосита таъсир кўрсатади. Шу сабабли барча ер участкаларига бир хил ёндашув асосида нарх белгилаш уларнинг ҳақиқий иқтисодий хусусиятларини тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин.

Мазкур муаммони ҳал этиш учун сув фонди ерларининг норматив ва иқтисодий қийматини аниқлаш, шунингдек, бошланғич ижара қийматини ҳисоблашнинг илмий асосланган услубиётини ишлаб чиқиш зарур. Бунда ер участкасининг жойлашуви, транспорт ва муҳандислик инфратузилмаси, сув объектининг иқтисодий салоҳияти, рухсат этилган фойдаланиш мақсади, экологик чекловлар ҳамда суғориладиган экин ерлари учун тупроқ унумдорлиги ва бонитет балли каби мезонларни ҳисобга олувчи баҳолаш коэффициентларини жорий этиш мақсадга мувофиқ.

Ушбу коэффициентларнинг аниқ қийматларини белгилашда субъектив ёндашувга йўл қўймаслик учун уларни кадастр маълумотлари, тупроқ тадқиқотлари, мавжуд ижара шартномалари, электрон аукцион натижалари ва иқтисодий кўрсаткичлар асосида ҳисоблаш ҳамда синовдан ўтказиш лозим. Шунингдек, ернинг норматив қиймати, иқтисодий баҳолаш натижаси, бошланғич ижара қиймати ва аукционда шаклланган якуний нарх ўртасидаги фарқни аниқ белгилаш зарур, чунки улар турли иқтисодий мазмунга эга бўлиб, бир-бирини автоматик равишда алмаштирмайди.

Мазкур услубиётни ишлаб чиқиш мақсадида Ирригация ва сув муаммолари илмий-тадқиқот институти, «ТИҚХММИ» Миллий тадқиқот университети, Кадастр агентлигининг Кўчмас мулкни оммавий баҳолаш миллий маркази, «Ўздаверлойиҳа» давлат илмий-лойиҳа институти ҳамда Давлат активларини бошқариш агентлиги мутахассислари иштирокида идоралараро ҳамкорликни йўлга қўйиш таклиф этилади. Бунда илмий ташкилотлар томонидан сув хўжалиги объектларининг техник-иқтисодий хусусиятлари ва баҳолаш мезонлари ўрганилиши, кадастр ва ер тузиш ташкилотлари томонидан ер участкаларининг майдони, чегаралари, тупроқ хусусиятлари ва ҳуқуқий ҳолати таҳлил қилиниши, тегишли ваколатли органлар томонидан эса баҳолаш ҳамда аукционга чиқариш тартибларининг амалдаги қонунчиликка мувофиқлиги таъминланиши лозим.

Алоҳида эътибор сув фонди ерлари таркибидаги 2,4 минг гектар суғориладиган экин ерларининг норматив қийматини баҳолаш ва тупроқ бонитет баллини ҳисоблашга қаратилиши зарур. Бунинг учун мазкур ерларни хатловдан ўтказиш, тупроқ ва мелиоратив ҳолатини ўрганиш, иқтисодий кўрсаткичларини ҳисоблаш ҳамда натижаларни ягона маълумотлар базасида жамлаш мақсадга мувофиқ. Баҳолаш услубиёти ва коэффициентлар тизими бўйича илмий-услубий таклифларни ишлаб чиқиш ҳамда синов натижалари асосида такомиллаштириш сув фонди ерларининг иқтисодий салоҳиятини аниқлаш, бошланғич ижара нархини асослаш ва давлат мулкидан самарали фойдаланиш имкониятларини кенгайтиради.

Дифференциал баҳолаш механизми

Сув фонди ерларининг иқтисодий салоҳияти уларнинг майдони билан чекланмайди. Ер участкасининг жойлашуви, транспорт имкониятлари, муҳандислик инфратузилмаси, сув объектига нисбатан ўрни, рухсат этилган фойдаланиш мақсади ва экологик чекловлардан келиб чиқиб, уларнинг иқтисодий жозибадорлиги фарқ қилиши мумкин.

Шу сабабли сув фонди ерларини иқтисодий баҳолашда барча участкаларга бир хил ёндашувни қўллаш ўрнига, уларнинг хусусиятларини ҳисобга олувчи дифференциал баҳолаш механизмини ишлаб чиқиш мақсадга мувофиқ.

Мазкур механизм доирасида бошланғич ижара қийматини аниқлаш учун қуйидаги шартли моделни қўллаш таклиф этилади:

БИҚ = S × БС × Кж × Ки × Кс × Кф × Кэ

Бунда:

•  БИҚ — ер участкасининг бошланғич ижара қиймати;

•  S — ер участкасининг майдони;

•  БС — қонунчиликда белгиланган тартибда аниқланадиган базавий ставка;

•  Кж — жойлашув коэффициенти;

•  Ки — инфратузилма билан таъминланганлик коэффициенти;

•  Кс — сув объектининг иқтисодий салоҳияти коэффициенти;

•  Кф — рухсат этилган фойдаланиш мақсади коэффициенти;

•  Кэ — экологик ва бошқа ҳуқуқий чекловларни ҳисобга олувчи коэффициент.

Таклиф этилаётган модель ер участкаларининг ўзига хос хусусиятларини баҳолашга хизмат қилади. Бироқ коэффициентларнинг аниқ қийматлари статистик маълумотлар, амалдаги ижара шартлари, аукцион натижалари ва норматив талаблар асосида ҳисоблаб чиқилиши лозим. Уларнинг қўлланилиши амалдаги қонунчиликда белгиланган баҳолаш ва аукцион тартибларига мувофиқ бўлиши шарт.

Бунда иқтисодий жозибадорликни оширувчи омиллар билан бир қаторда, сув хўжалиги объектларининг хавфсизлиги, муҳофаза зоналари ва ер участкасидан фойдаланишга доир чекловлар ҳам ҳисобга олиниши керак.

Экологик ёки ҳуқуқий талаблар иқтисодий коэффициентлар орқали бекор қилиниши ёки четлаб ўтилиши мумкин эмас.

Сув фонди ерларининг иқтисодий паспортлари

Сув фонди ерларидан самарали фойдаланишда кадастр маълумотлари, ҳуқуқий ҳужжатлар ва иқтисодий кўрсаткичларни ягона ахборот муҳитида жамлаш муҳим аҳамиятга эга.

Шу муносабат билан электрон аукционга чиқарилиши мумкин бўлган ҳар бир ер участкаси учун иқтисодий паспорт шакллантириш таклиф этилади. Унда қуйидаги маълумотларни акс эттириш мақсадга мувофиқ:

1. Ер участкасининг кадастр рақами, майдони ва чегаралари.

2. Ерга бўлган ҳуқуқнинг ҳолати ва давлат рўйхатидан ўтказилганлиги.

3. Сув объектининг тури, хусусиятлари ва функционал аҳамияти.

4. Транспорт ва муҳандислик инфратузилмаси билан таъминланганлик даражаси.

5. Қонунчиликка мувофиқ рухсат этилган фойдаланиш турлари.

6. Экологик, санитария ва муҳофаза талаблари билан боғлиқ чекловлар.

7. Бошланғич ижара қийматини ҳисоблаш учун зарур иқтисодий кўрсаткичлар.

8. Аукцион натижалари ва тузилган ижара шартномалари тўғрисидаги маълумотлар.

Аукционга чиқариладиган ер участкасининг топографик-геодезик ўлчов материаллари илова қилиниши шарт.

Иқтисодий паспортларни геоахборот тизимлари билан интеграциялаш орқали ер участкаларининг фазовий жойлашуви, чегаралари ва инфратузилма объектларига нисбатан ўрнини визуал баҳолаш имконияти яратилади. Шунингдек, маълумотларнинг янгиланиб бориши улардан бошқарув қарорларини қабул қилишда фойдаланиш самарадорлигини оширади.

Ушбу механизм ер участкалари ҳақидаги маълумотларнинг очиқлиги ва таққосланувчанлигини таъминлаш, аукцион иштирокчиларининг асосланган қарор қабул қилишига кўмаклашиш ҳамда давлат мулкидан фойдаланиш жараёнида шаффофликни кучайтиришга хизмат қилиши мумкин.

Хулоса

Сув фонди ерларини ижара ҳуқуқи асосида электрон аукцион орқали реализация қилиш уларнинг иқтисодий салоҳиятидан самарали фойдаланиш ва давлат мулкини иқтисодий муомалага жалб этишнинг муҳим механизмларидан бири ҳисобланади. Бироқ мазкур механизмнинг иқтисодий самарадорлигини ошириш учун ер участкаларининг бошланғич ижара қийматини уларнинг ҳақиқий хусусиятлари, унумдорлик даражаси, инфратузилма билан таъминланганлиги ва рухсат этилган фойдаланиш мақсадидан келиб чиқиб асослаш зарур.

Таҳлиллар асосида сув фонди ерларининг иқтисодий салоҳиятини баҳолашда ер участкасининг жойлашуви, муҳандислик ва транспорт инфратузилмаси, сув объектининг хусусиятлари, рухсат этилган фойдаланиш йўналиши ҳамда экологик ва ҳуқуқий чекловларни ҳисобга олувчи дифференциал баҳолаш механизмини жорий этиш таклиф этилади. Шунингдек, ҳар бир ер участкаси бўйича кадастр, ҳуқуқий, тупроқ-унумдорлик ва иқтисодий кўрсаткичларни қамраб олган электрон паспорт шакллантириш, маълумотларни геоахборот тизимлари билан интеграциялаш ҳамда электрон аукцион натижаларини ягона маълумотлар базасида жамлаш мақсадга мувофиқ.

Алоҳида эътибор сув фонди ерлари таркибидаги 2,4 минг гектар суғориладиган экин ерларининг норматив қийматини баҳолаш ва тупроқ бонитет баллини ҳисоблашга қаратилиши лозим. Бу мазкур ерларнинг унумдорлик даражаси ва иқтисодий салоҳиятини аниқлаш, улардан оқилона фойдаланиш бўйича бошқарув қарорларини асослаш ҳамда қонунчиликда белгиланган тартибда электрон аукционга чиқарилиши мумкин бўлган ер участкалари учун бошланғич ижара қийматини иқтисодий жиҳатдан асослаш имконини беради.

Таклиф этилаётган ёндашувларни амалиётга жорий этиш баҳолаш жараёнининг шаффофлиги ва холислигини ошириш, аукцион иштирокчилари учун ахборот очиқлигини таъминлаш, давлат даромадларини ошириш имкониятларини кенгайтириш ҳамда сув хўжалиги инфратузилмасининг хавфсизлиги ва асосий функционал вазифаларини сақлаган ҳолда сув фонди ерларидан самарали фойдаланишга хизмат қилади. Бунда баҳолаш натижалари ва аукцион шартлари амалдаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига мувофиқ бўлиши шарт.

 

Бегенч Юнусов

Сув хўжалиги вазирлигининг Гидротехника иншоотлари кадастрини юритиш бўлими бошлиғи, иқтисодиёт фанлари доктори (DSc)