Ўзбекистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлиги

Ўтган асрнинг 30-йилларидаги сиёсий қатағон халқимизнинг юзлаб етук зиёлилари, давлат ва жамоат арбоблари, муҳандис ва мутахассисларини ўз домига тортди. Улар орасида Ўрта Осиё сув хўжалиги тизимида масъул лавозимларда ишлаган, ирригация соҳасини бошқарган Саъдуллахўжа Турсунхўжаев ҳам бор эди.

Унинг ҳаёт йўлига назар ташласак, бир инсон тақдирида ХХ аср бошларидаги Туркистоннинг мураккаб ва зиддиятли тарихи, миллий тараққиёт учун кураш, давлат бошқаруви ва сув хўжалигини ривожлантириш йўлидаги хизматлар ҳамда охир-оқибат сиёсий қатағон фожиаси мужассам бўлганини кўрамиз.

Тараққийпарварликдан давлат бошқарувига

Саъдуллахўжа Турсунхўжаев 1891 йилда Тошкент шаҳрида деҳқон оиласида туғилган. Ёшлигидан илм-маърифатга қизиққан, 1898-1901 йилларда рус-тузем мактабида таълим олган. Кейинчалик у Туркистонда шаклланган жадидчилик ва тараққийпарварлик ҳаракатига қўшилди.

Манбаларда унинг 1908-1917 йилларда «Тараққийпарвар» ташкилоти фаолиятида қатнашгани, Абдулла Авлоний, Мунавварқори Абдурашидхонов, Низомиддин Хўжаев каби даврнинг илғор фикрли зиёлилари билан ҳамкорлик қилгани қайд этилади.

Саъдуллахўжа Турсунхўжаев кейинги йилларда давлат бошқарувининг турли бўғинларида фаолият юритди. Туркистон АССР Соғлиқни сақлаш халқ комиссари, Миллий ишлар ва Ташқи ишлар халқ комиссари, Туркистон ва Бухородаги масъул партия-давлат лавозимлари, Хоразмдаги раҳбарлик вазифалари унинг сиёсий ва ташкилотчилик тажрибасини оширди.

1924 йилда Хоразмда Давлат режа комиссияси раиси ва Марказий Ижроия Қўмитаси раиси каби юқори лавозимларда ишлагани ҳам унинг ўша даврдаги энг йирик маҳаллий давлат арбобларидан бири бўлганини кўрсатади.

Сув хўжалиги тизимидаги фаолият

Саъдуллахўжа Турсунхўжаев ҳаётининг сув хўжалиги тарихи учун алоҳида аҳамиятга эга даври 1920-йилларнинг иккинчи ярмидан бошланади.

Ўрта Осиёда миллий-ҳудудий чегараланиш амалга оширилганидан кейин у 1925-1926 йилларда СССР Меҳнат ва Мудофаа Кенгашининг Ўзбекистон ССР бўйича вакили бўлиб ишлади.

1927 йилда эса Саъдуллахўжа Турсунхўжаев Ўрта Осиё сув хўжалиги қурилиши ташкилоти бошлиғи этиб тайинланди.

Бу давр Ўрта Осиё учун сув хўжалигини бошқариш, суғориладиган ерларни сув билан таъминлаш, ирригация тармоқларини шакллантириш ва йирик сув хўжалиги қурилишларини ташкил этиш масалалари тобора катта аҳамият касб этаётган палла эди.

Шундай шароитда минтақавий сув хўжалиги қурилиши ташкилотига раҳбарлик қилиш катта масъулият талаб этарди. Бу вазифа фақат сув иншоотларини қуриш масаласи билан чекланмас, балки сув ресурслари, қишлоқ хўжалиги ва ҳудудларнинг иқтисодий ривожланиши билан боғлиқ масалаларни мувофиқлаштиришни ҳам талаб қиларди.

1928-1934 йилларда Турсунхўжаев СССР Ер ишлари халқ комиссарлигининг Ўрта Осиё бўйича вакили сифатида ишлади. Бу лавозим ҳам уни минтақанинг аграр ва сув хўжалиги масалалари билан бевосита боғлаб турарди.

Унинг соҳадаги тажрибаси кейинчалик яна бир юксак лавозимда давом этди.

1935–1937 йилларда Саъдуллахўжа Турсунхўжаев Қозоғистон ССР Сув хўжалиги Бош бошқармаси бошлиғи бўлиб фаолият олиб борди.

Демак, унинг меҳнат фаолиятида сув хўжалиги тасодифий бир эпизод эмас. У турли йилларда Ўрта Осиё миқёсидаги сув хўжалиги қурилишларига ва кейинчалик Қозоғистон сув хўжалиги тизимига раҳбарлик қилган тажрибали бошқарувчи эди.

1937 йил: қатағон домида

Аммо 1930-йилларнинг иккинчи ярмида СССРда авж олган сиёсий қатағонлар Саъдуллахўжа Турсунхўжаевни ҳам четлаб ўтмади.

1937 йил 27 апрель куни у Олмаота шаҳрида қамоққа олинди. Ўша вақтда у Қозоғистон ССР Сув хўжалиги Бош бошқармаси раҳбари лавозимида ишлаётган эди.

Орадан қарийб бир ярим йил ўтиб, 1938 йил 4 октябрь куни СССР Олий суди Ҳарбий коллегиясининг сайёр сессияси уни энг оғир жазога — отувга ҳукм қилди.

Ҳукм ўша куннинг ўзида ижро этилди.

47 ёшидаги давлат арбоби ва сув хўжалиги раҳбарининг ҳаёти шу тариқа фожиали якун топди.

Бу сана Ўзбекистон тарихи учун ҳам оғир кунлардан бири бўлган. 1938 йил октябрь ойида кўплаб ўзбек давлат ва жамоат арбоблари, зиёлилар ва мутахассислар ана шундай сохта сиёсий айбловлар билан жазоланган.

Ҳақиқатнинг тикланиши

Қатағон қурбонларининг номини оқлаш жараёни Сталин вафотидан кейин бошланди. Саъдуллахўжа Турсунхўжаев ҳам вафотидан қарийб йигирма йил ўтиб — 1957 йил 1 августда оқланди.

Мустақиллик йилларида унинг ҳаёти ва фаолиятини ўрганиш учун янги имкониятлар яратилди.

Тарихчи олим Рустамбек Шамсутдиновнинг тадқиқотларида Саъдуллахўжа Турсунхўжаев ҳақида архив ҳужжатлари асосида батафсил маълумотлар келтирилган. Р.Шамсутдинов ва Ў.Убайдуллаевнинг «Истиқлолчи Саъдуллахўжаев Турсунхўжа» номли махсус мақоласи 2002 йилда «Ўзбекистон матбуоти» журналида чоп этилган.

Шунингдек, Л.Азиззоданинг «Янги ҳаёт курашчилари» асарида, Ўзбекистон Миллий энциклопедиясининг 8-жилдида ҳам унинг ҳаёти ва фаолиятига оид маълумотлар берилган.

Сувчилар хотирасида яшашга муносиб ном

Тарих инсонни фақат унинг фожиали тақдири билан эмас, Ватан ва халқ тараққиёти йўлида қилган меҳнати билан ҳам баҳолайди.

Саъдуллахўжа Турсунхўжаевнинг номи кўпроқ жадид, давлат ва жамоат арбоби сифатида тилга олинади. Аммо унинг таржимаи ҳолидаги яна бир муҳим саҳифа — Ўрта Осиё ва Қозоғистон сув хўжалиги тизимларидаги раҳбарлик фаолияти ҳам алоҳида эътиборга лойиқ.

У оддий ижрочи эмас, сув хўжалиги соҳасининг минтақавий бошқарув даражасида ишлаган раҳбарларидан бири бўлган.

Бугун Ўзбекистон сув хўжалиги тарихини ўрганар эканмиз, соҳанинг шаклланиши ва тараққиётига ҳисса қўшган, аммо сиёсий қатағон туфайли номи узоқ йиллар тилга олинмай келган инсонларни ҳам эслашимиз зарур.

Саъдуллахўжа Турсунхўжаев ана шундай хотирланишга муносиб сувчилардан биридир.

Унинг ҳаёти — тараққиётга интилиш, халқ манфаати йўлида хизмат қилиш ва айни пайтда қатағон даврининг аянчли қисматини ўзида мужассам этган тарихий сабоқдир.

Қатағон унинг ҳаётини тўхтатди. Аммо халқ учун қилинган меҳнатни, тарихда қолган изни йўқ қила олмади.