Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi

Joriy yilning 12–15-oktyabr kunlari Toshkent shahrida “O‘zatom” agentligi hamda Xalqaro Atom energiyasi agentligi bilan kichik modulli reaktorlar (KMR) texnologiyalarini o‘zlashtirish va amaliyotga tatbiq etishda modellashtirish vositalaridan foydalanishga bag‘ishlangan qo‘shma milliy seminari muvaffaqiyatli yakunlandi.

To‘rt kun davom etgan nufuzli anjumanda “O‘zatom” agentligi, mamlakatimizdagi yetakchi davlat idoralari, ilmiy-tadqiqot va loyiha tashkilotlari mutaxassislari XAEA ekspertlari hamda xalqaro hamkor kompaniyalar vakillari bilan birgalikda kichik modulli reaktorlar borasidagi nazariy bilimlarini maxsus simulyatorlardagi amaliy mashg‘ulotlar orqali mustahkamladilar.

Seminarning birinchi kuni ishtirokchilar O‘zbekistonda yadro energetikasini rivojlantirish istiqbollari, KMR loyihalariga yondashuvlar hamda sohadagi so‘nggi yutuqlar bilan yaqindan tanishdilar. XAEA ekspertlari yoqilg‘i sikllari va kadrlar tayyorlashda zamonaviy trenajyorlarning o‘rni xususida taqdimotlar qilishdi. Xususan, doktor Xadid Subki o‘z nutqida shunday ta’kidladi: “Modellashtirish vositalari nafaqat mutaxassislarni o‘qitish, balki asosiy texnologik yechimlarni oldindan puxta ishlab chiqish imkonini beradi — bu ayniqsa yangi loyihalarni boshlang‘ich bosqichida nihoyatda muhimdir”.

Ikkinchi kundan boshlab o‘quv jarayoni “MMFI” MTYAU Toshkent filiali bazasiga ko‘chib, amaliy tus oldi. Filialdagi ixtisoslashgan laboratoriyalar va simulyator imkoniyatlari bilan tanishilgach, ishtirokchilar instruktor rahbarligida integral simulyatorning bazaviy funksiyalarini o‘zlashtirdilar va dastlabki mashqlarni muvaffaqiyatli bajardilar. Kun yakunida guruhlarda loyihaviy muhokamalar tashkil etildi. Doktor Xasib ur-Rahmon ta’kidlaganidek: “Simulyatordagi amaliy ish qisqa fursatda ma’lumotlarni tezkor tahlil qilish va to‘g‘ri qaror qabul qilish qanchalik muhim ekanligini yaqqol ko‘rsatib beradi”.

Uchinchi kun amaliy tayyorgarlikning mantiqiy davomi bo‘lib, to‘liq o‘lchamli simulyatorda chuqurlashtirilgan tarzda ishlash hamda tajriba almashishga bag‘ishlandi. Tinglovchilar integral PWR-simulyatorida o‘tish jarayonlarini mashq qildilar, dinamik rejimlarda reaktor qurilmasi holatini tahlil etdilar va o‘zgaruvchan parametrlar sharoitida tezkor qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirdilar. Kunning ikkinchi yarmida “Rosatom Tex” vakili A. Dyachenko xorijiy yadroviy obyektlar uchun ekspluatatsiya xodimlarini tayyorlashda simulyatorlardan foydalanish tajribasi bilan bo‘lishdi. U kompetensiyalarni shakllantirish, o‘quv dasturlarini muayyan loyiha talablariga moslashtirish xususiyatlariga atroflicha to‘xtaldi. Bu esa o‘zbekistonlik mutaxassislarga xalqaro amaliyotni milliy yadro dasturi vazifalari bilan solishtirish imkonini berdi.

Yakuniy kun “Rosatom” mutaxassislari bilan qo‘shma sessiyalar shaklida o‘tdi. Ekspertlar RITM reaktorlari negizidagi atom elektr stansiyalarini ekspluatatsiya qilishning o‘ziga xos jihatlarini taqdim etdilar. Shuningdek, trenajyorda odatiy ish rejimlari bilan bir qatorda favqulodda holatlarni modellashtirish bo‘yicha maxsus amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazildi.

XAEA shafeligida o‘tkazib kelinayotgan bu kabi seminar va o‘quv dasturlari xalqaro miqyosda o‘zining yuksak samaradorligini allaqachon isbotlagan. Bugungi kunda Rossiya, Polsha, Argentina, Keniya, Tailand va Yaponiya kabi dunyoning turli nuqtalarida muntazam tashkil etilayotgan mazkur amaliy mashg‘ulotlarda o‘nlab davlatlar, xususan, o‘z milliy yadroviy dasturini endigina shakllantirayotgan mamlakat mutaxassislari faol ishtirok etmoqda. Tinglovchilarning e’tirof etishicha, modellashtirish vositalari hamda zamonaviy simulyatorlar bilan bevosita ishlash texnologik jarayonlarni tubdan anglash, tezkor qaror qabul qilish ko‘nikmalarini charxlash va ilg‘or tajribalarni muvaffaqiyatli o‘zlashtirishga xizmat qiladi. Olingan ushbu qimmatli bilimlar keyinchalik har bir davlatning o‘z ichki tizimida kadrlar malakasini oshirish hamda strategik loyihalarni rejalashtirishda asqotmoqda.

Kichik modulli reaktor (KMR) texnologiyalarini tatbiq etishda modellashtirish vositalaridan foydalanishga qaratilgan xuddi shunday nufuzli milliy seminar O‘zbekistonda ham yuqori saviyada tashkil etildi. Ushbu tadbir mahalliy mutaxassislarimiz uchun nafaqat mavjud bilimlarni tizimlashtirish, balki eng so‘nggi rusumdagi simulyatorlarda real amaliy ko‘nikma hosil qilish uchun qulay imkoniyat maydoniga aylandi.

To‘rt kunlik intensiv o‘quv kursi yakunida o‘zbekistonlik mutaxassislar kichik modulli reaktorlar arxitekturasi va ularni joriy qilishning zamonaviy metodologiyasi bo‘yicha mukammal bilimga ega bo‘ldilar. Eng muhimi, ular tizimning odatiy ekspluatatsiya jarayonlaridan tortib, dinamik o‘tish rejimlari va hatto yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan avariya holatlarigacha bo‘lgan turli ssenariylarni modellashtirish vositalarida boshqarishni amalda o‘zlashtirdilar. Bu esa ularga milliy yadroviy dasturni hayotga tatbiq etish, murakkab texnologik yechimlarni ekspertiza qilish va istiqbolli loyihalarni rejalashtirish jarayonlarida yanada ishonch bilan qatnashish imkonini beradi.

Keng ko‘lamli amaliyot davomida to‘plangan ushbu tajriba mamlakatimizda yadro energetikasi sohasi uchun kadrlar tayyorlash tizimini yangi bosqichga ko‘tarish, ta’lim dasturlarini mukammallashtirish hamda XAEA bilan strategik hamkorlikni chuqurlashtirish — jumladan, O‘zbekistonda XAEA Hamkorlik markazini tashkil etish yo‘lida mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.

“O‘zatom” agentligi Xalqaro aloqalar bo‘limi boshlig‘i Elzod Rahmonov seminar natijalarini sarhisob qilar ekan, tadbirning ahamiyatini alohida e’tirof etdi:

“Mazkur seminar Agentlik xodimlari va barcha ishtirokchilar uchun ulkan intellektual turtki bo‘ldi. U nafaqat kichik modulli reaktorlar texnologiyalari haqidagi tushunchalarimizni boyitishga, balki zamonaviy modellashtirish vositalarini bevosita amaliyotda o‘zlashtirishga ham xizmat qildi. Tadbir davomida egallangan bilim va ko‘nikmalar mutaxassislarimizning kasbiy o‘sishi, kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish hamda milliy yadro dasturini muvaffaqiyatli amalga oshirish yo‘lida yanada dadil odimlashimiz uchun keng imkoniyatlar eshigini ochadi”.