Ta’lim radiatsiya xavfsizligi madaniyatining asosi
2026-09-24 09:00:00 / Yangiliklar
"O‘zatom" agentligining Atom texnologiyalari axborot markazida navbatdagi ma’ruza tashkil etildi. Mazkur tadbirda asosiy e’tibor texnik jihozlar yoki qoidalarga emas, balki tizimning eng muhim bo‘g‘ini bo‘lgan inson omiliga qaratildi. Zero, har qanday ulkan texnologiyaning ortida, birinchi navbatda, Inson turadi.
Mazkur ma’ruzada "O‘zatom" agentligi mas’ullari, yetakchi shifokor-radiologlar, rentgenologlar, laborantlar, sanitariya-epidemiologiya xizmati va sanoat xavfsizligi xodimlari ishtirok etishdi.
Tadbirning asosiy ma’ruzachisi — Sog‘liqni saqlash vazirligi bosh radiologi, professor Damir Arifovich Zaredinov bo‘ldi. Uning "Radiatsiyaviy xavfsizlik madaniyatini shakllantirishda ta’limning o‘rni" mavzusidagi chiqishi uchrashuvning nufuzi va professional darajasini belgilab berdi. Ma’ruzada oddiy yo‘riqnomalar chetga surilib, asosiy e’tibor global masalaga qaratildi: mamlakatning davolovchi va sanoat ishlab chiqarish tarmoqlarida ichki intizom hamda yuqori texnologiyalar bilan ishlashda tizimli, xotirjam va chuqur mas’uliyatga asoslangan yangi madaniyatni qaror toptirish muhokama qilindi.
Hozirgi davrda radioaktiv materiallarni qo‘llash sohasi faqat yadro energetikasi bilan cheklanib qolayotgani yo‘q. Ushbu texnologiyalar sanoat va sog‘liqni saqlash tarmoqlarida ham faol kengaymoqda. XAEA ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yil holatiga dunyoning 30 dan ortiq davlatida 440 ga yaqin energiya reaktorlari faoliyat yuritayotgan bo‘lsa, radiatsiyaviy tibbiyot usullarini tatbiq etgan shifoxonalar soni 10 000 dan oshdi. Radiatsiya hayotimizga shu qadar yaqin kirdiki, bugun u diagnostika va davolashning asosiy vositasiga aylandi. Shu bois, xavfsizlik masalasi endilikda faqat soha mutaxassislarining ishi emas, balki ijtimoiy madaniyatning bir qismi bo‘lishi lozim.
Professor o‘z ma’ruzasida asosiy urg‘uni bir jihatga qaratdi: xavfsizlik madaniyatini faqat ta’lim orqali shakllantirish mumkin. U ushbu tizimni maktab yoshidanoq yo‘lga qo‘yish zarurligini ko‘rsatuvchi 6 ta fundamental sababni bayon qildi.
Ta’lim ishning xususiyatlarini tushunishni shakllantiradi. Qayerda alohida diqqat-e’tibor kerakligini va qayerda oddiy saranjom-sarishtalik yetarli ekanligini biladigan odam xotirjamlik va ishonchni saqlaydi. Bu muhim, chunki vaziyatni to‘g‘ri baholash yig‘ilgan holda va ortiqcha xavotirsiz harakat qilishga yordam beradi.
Ta’lim amaliy ko‘nikmalarni singdiradi. Qoidani bilish kamlik qiladi: tez, aniq va xotirjam harakat qila bilish kerak. Bu muhim, chunki diqqatni jamlashni talab qiladigan paytlarda nazariya emas, balki qo‘llarning odati va boshning tiniqligi yordam beradi.
Ta’lim xulq-atvor va odatlarni o‘zgartiradi. Xavfsizlik devordagi plakatda emas, balki kundalik xatti-harakatlarda — insonning manbaga qanday yondashishi, hisob-kitobni qanday yuritishi, himoyaga qanday munosabatda bo‘lishida namoyon bo‘ladi. Bu muhim, chunki odat har qanday bir martalik tekshiruvdan kuchliroqdir.
Ta’lim inson omili ta’sirini kamaytiradi. Texnika tobora takomillashib bormoqda, ammo har qanday jarayonda hal qiluvchi bo‘g‘in deyarli har doim inson bo‘lib qolaveradi. Bu g‘oyat muhim, chunki soha tarixidagi ko‘plab murakkab holatlar uskunaning texnik buzilishidan emas, balki yetarli tayyorgarliksiz va shoshilinch qabul qilingan qarorlar oqibatida yuzaga kelgan.
Ta’lim o‘ziga va atrofdagilarga nisbatan yuksak mas’uliyatni tarbiyalaydi. Radiatsiyaviy xavfsizlik hech qachon shaxsiy yoki xususiy ish bo‘la olmaydi: birgina kishining e’tibori va xushyorligi ko‘pchilikning taqdiriga daxldordir. Bu o‘ta muhim, chunki chinakam rivojlangan madaniyat tashqi nazoratga emas, balki insonning ichki burch tuyg‘usiga asoslanadi.
Ta’lim jamiyatga yangi sharoitlarga moslashishda ko‘maklashadi. Dunyo shiddat bilan o‘zgarmoqda, texnologiyalar murakkablashib, oldimizga yangi-yangi vazifalar qo‘yilmoqda. Bu muhim, chunki masalalarni oldindan ko‘ra biladigan va o‘rganishni kanda qilmaydigan mamlakat har qanday o‘zgarishlarni har tomonlama tayyor holda kutib oladi.
YEXHTning O‘zbekistondagi loyihalari koordinatori bilan birgalikda 2025–2026-yillarga mo‘ljallangan "Yo‘l xaritasi" ishlab chiqildi. Ushbu hujjat doirasida Toshkent viloyatining Krasnogorsk va Namangan viloyatining Chorkesar qishloqlari maktablarida "Yosh atomchi" sinflarini tashkil etish, yuqori sinf o‘quvchilari uchun maxsus blok-modul kursini joriy qilish ko‘zda tutilgan. Shuningdek, dasturdan o‘qituvchilar malakasini oshirishning 18 soatlik kursi, hududlar aholisi uchun radiatsiyaviy xavfsizlik asoslari bo‘yicha 12 soatlik o‘quv dasturi hamda mahalla qo‘mitalari xodimlari va yuqori sinf o‘qituvchilari uchun mahorat darslari o‘rin olgan. Bu reja shunchaki bandlar to‘plami sifatida emas, balki yaxlit bir tizim sifatida g‘oyat muhimdir: maktab ilk poydevor tushunchalarini bersa, o‘qituvchi aniq va tushunarli tilni shakllantiradi, aholi amaliy bilimlarni o‘zlashtiradi, mahalliy jamoalar (mahalla) esa kundalik hayotda me’yorlarni tushuntirish va qo‘llab-quvvatlash qobiliyatiga ega bo‘ladi. Shu tariqa xavfsizlik shunchaki idoraviy masala bo‘lishdan to‘xtab, chinakam jamoat xavfsizligiga aylanmoqda.
Professor radiatsiyaviy xavfsizlikni bilish shunchaki qo‘shimcha ko‘nikma emas, balki faoliyatning asosi hisoblangan kasb egalariga alohida to‘xtalib o‘tdi. Ular qatorida radiatsiya texnologlari, dozimetrchilar, radiatsiya xavfsizligi bo‘yicha muhandislar, rentgenologiya, nur terapiyasi va yadro tibbiyoti mutaxassislari hamda ekologik monitoring ekspertlari tilga olindi. Bu juda muhim, chunki aynan mana shu insonlar har kuni atomning ulkan foydasini yuksak e’tibor va professional malaka bilan bog‘lab turuvchi asosiy kuch hisoblanadi.
Agar soha mutaxassislarini tizimli ravishda kamolga yetkazsak, butun bir tizim tasodifiy omadga emas, balki yuksak kompetensiyaga tayanadi.
"Chinakam bilim — inson qalbiga vahima soluvchi emas, balki uning yo‘lini munavvar qiluvchi sokin bir nurdir. Inson atomning asl tabiatini chuqur anglaganida, unga begona va vahimali kuch deb qarashni to‘xtatadi, aksincha, uni o‘zining eng yaqin ittifoqchisi sifatida ko‘ra boshlaydi. Zero, maqsadli ta’lim xavfsizlikni quruq taqiqlar majmuasi emas, balki ichki bir madaniyatga — xotirjam, aniq va insoniy tamoyillarga yo‘g‘rilgan qadriyatga aylantiradi. Biz bu bilimlarni jamiyat ongiga qanchalik vaqtli singdira olsak, xalqimiz ham ertangi kunga shunchalik katta ishonch va xotirjamlik bilan boqadi", — deya ta’kidladi professor D. A. Zaredinov.
Shubhasiz, zalda aynan nurlanish manbalari bilan bevosita faoliyat yuritayotgan amaliyotchi mutaxassislar hamda "O‘zatom" agentligi xodimlarining jam bo‘lgani ushbu uchrashuvning mazmun-mohiyatini yanada teranlashtirib, unga alohida nufuz bag‘ishladi. Bu ma’ruza shunchaki mavhum auditoriyaga emas, balki ertaga yana o‘z ish xonasiga, apparatlar qarshisiga va maxsus obyektlarga qaytadigan jonli sohaga qaratilgan edi. Ular o‘zi bilan nafaqat qat’iy kasbiy standartlarni, balki ushbu xavfsizlik madaniyatini hamkasblariga, talabalariga va butun jamiyatga to‘g‘ri yetkazish mas’uliyatini ham olib ketayotgan insonlardir.
Shunday qilib, Atom texnologiyalari axborot markazida maktab partasi, shifokor xonasi va zamonaviy texnologiyalar bilan ishlashning milliy madaniyatini bir nuqtada birlashtirgan hayotiy fikr yangradi: bilim har qanday xavotirdan oldin keladigan hamda mas’uliyat tuyg‘usi harakat qilish zarurati tug‘ilishidan avval shakllanadigan joydagina atomdan tinch, xavfsiz va ishonch bilan foydalanish mumkin.