Integratsiyalashgan AES: faol qurilishdan sohani tizimli rivojlantirish sari
2026-09-04 09:00:00 / Yangiliklar
2-sentabr kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevga mamlakatdagi birinchi Integratsiyalashgan atom elektr stansiyasi loyihasi bo‘yicha topshiriqlar ijrosining borishi yuzasidan hisobot taqdim etildi. Hujjatda loyihaning faol qurilish bosqichiga o‘tgani qayd etilib, joriy yil oxirigacha va 2027-yilga mo‘ljallangan ishlar doirasi belgilab berilgan.
Hisobotning asosiy yo‘nalishlari yuzasidan “O‘zatom” agentligi Yig‘ma axborot, tahlil va strategik rejalashtirish bo‘limi rahbari-maslahatchi Rozaliya Kamayeva hamda AES qurilishi direksiyasi direktori Abdijamil Kalmuratov izoh berdilar.
Quyida hisobotning asosiy qoidalari loyihaning mantiqiy qismiga qanday bog‘liqligi: qanday ishlar amalga oshirilgani, bugungi kunda ketayotgan ishlarning asosiy yo‘nalishi nimalardan iboratligi va keyingi bosqichda qanday qadamlar belgilab berilgani haqida o‘qishingiz mumkin.
Qurilish bosqichi: obyekt allaqachon barpo etilmoqda
Loyiha XAEAning strategik yondashuvi (Milestones Approach) hamda “3S” (Safety, Security, Safeguards) konsepsiyasiga qat’iy muvofiq ravishda amalga oshirilmoqda. Mutlaq shaffoflik va xavfsizlik tamoyillariga amal qilgan holda loyihani amaliyotga tatbiq etish bosqichiga o‘tildi. Ayni vaqtda asosiy e’tibor loyiha hujjatlariga qat’iy rioya etgan holda birinchi energoblok poydevorini qurish ishlariga qaratilmoqda. Davlat rahbarining ruxsati bilan 4-iyun kuni poydevor plitasini betonlash ishlari boshlandi. Bugungi kunga qadar 916 kub metr beton quyildi. Qurilish-montaj bazasi va poydevor ishlari belgilangan jadval asosida olib borilmoqda.
Abdijamil Kalmuratov, AES qurilishi direksiyasi direktori:
«Bu bosqich endi shunchaki namoyish emas. Kotlovan yopilgan, beton quyilmoqda, baza kengaymoqda. Direksiyaning vazifasi — ish sur’atini ushlab turish hamda yer, beton va loyiha ishlari o‘rtasida uzilishlarga yo‘l qo‘ymaslikdir. Qurilish maydoni uchun bu endi boshqacha voqelik. 916 kub metr — shunchaki ramziy quyish emas, balki birinchi blokning tayanch konstruksiyasi boshlanishidir. Endi tartibsiz ishlash mumkin emas: agar poydevor ishlari oldinga o‘tib ketgan bo‘lsa, uning ortidan umumstansiya yechimlari va uskunalarni tayyorlash ishlari ham yetib olishi kerak. Direksiya qurilish maydonidagi chiroyli suratga emas, balki yer, beton va loyiha ishlarining muddatlari bir-biridan farqlanmasligiga e’tibor qaratadi».
Keyingi bosqichda umumstansiya inshootlarini loyihalashni yakunlash hamda uskunalarni tayyorlash jarayonini jadallashtirish lozim. Aynan “poydevor — umumstansiya konturi — uzoq siklli uskunalar” bog‘lamasi ish jadvalining barqarorligini ta’minlaydi.
Xavfsizlik va xalqaro ekspertiza
Xavfsizlik qurilishga alohida bir ilova emas, balki loyihaning uzviy sharti bo‘lib qolmoqda. Atrof-muhitga ta’sirni baholash hujjati ishlab chiqildi, tasdiqlandi va ayni paytda xalqaro ekspertlar ishtirokida ko‘rib chiqilmoqda. Kam quvvatli bloklarni joylashtirish va qurish uchun zarur ruxsatnomalar hamda litsenziyalar olindi.
22–26-iyun kunlari “O‘zatom” agentligida XAEAning INIR Follow-up ekspert missiyasining ikkinchi bosqichi bo‘lib o‘tdi. Unda 16 ta vazirlik va idoradan 41 nafar rahbar va mutaxassis ishtirok etdi. Yakunlarga ko‘ra, 2021-yilgi missiya tavsiyalarining aksariyati bajarilgani qayd etildi.
Missiya yakunlari belgilangan tartibda Atom energiyasi bo‘yicha xalqaro agentlik veb-saytida e’lon qilinadigan rasmiy hisobot bilan mustahkamlanadi. Hujjatning e’lon qilinishi milliy yadroviy infratuzilma bahosini professional hamjamiyat uchun ochiq qiladi va O‘zbekistonning XAEA bilan olib borayotgan faoliyati shaffof ekanini tasdiqlaydi.
Rozaliya Kamayeva, Maslahatchi-Yig‘ma axborot, tahlil va strategik rejalashtirish bo‘limi rahbari-maslahatchi:
XAEA missiyasi – tor doira uchun yopiq tadbir yoki shunchaki rasmiy audit emas. Bu butun davlat mexanizmining global stress-testi bo‘lib, uning natijalari xalqaro hamjamiyatga ochiq taqdim etiladi va sarmoyadorlarga davlatning yadroviy loyihani amalga oshirishga tayyor ekani haqida belgi beradi. Davlat boshqaruvi nuqtai nazaridan, ushbu ochiq xalqaro ekspertiza tartibga solish, kadrlar salohiyati, kompleks infratuzilma, energetika tizimini uzoq muddatli rejalashtirish kabi yo‘nalishlarni baholaydi. XAEA veb-saytida e’lon qilinadigan rasmiy hisobot bu bahoga ochiq va tekshiriluvchan xususiyat beradi. Biz uchun ichki foydalanishga mo‘ljallangan ta’riflar emas, balki xalqaro miqyosda tan olingan hujjat muhim. Yadroviy loyiha nafaqat quyilgan beton hajmi bilan, balki, birinchi navbatda, mamlakatning texnologik yetukligi bilan o‘lchanadi. Bu – ishonchga asoslangan loyiha va mutlaq yadroviy xavfsizlik sharoitida faoliyat yurita olish qobiliyatining sinovidir. Iyun oyida 16 ta idoraning 41 nafar rahbari va mutaxassisi bir davra atrofida ish olib bordi. Bu endi bir martalik tadbir emas, balki tizimning amaldagi sinovidir”.
Mahalliylashtirish: stansiya atrofidagi sanoat konturi
Mahalliylashtirish loyihaning mustaqil yo‘nalishi sifatida alohida ko‘rsatilgan. Qurilish materiallari, metall konstruksiyalar, kabel mahsulotlari va boshqa butlovchi qismlarni yetkazib berishga mahalliy korxonalarni kengroq jalb qilish taklif etildi. Mahalliylashtirish salohiyati umumiy hajmining 21 foizigacha bo‘lishi taxmin qilinmoqda. Mamlakatimizning 30 dan ortiq korxonasi kabel, metall prokat, temir-beton va gidroizolyatsiya materiallarini ishlab chiqarish va yetkazib berishga qodir.
Bu ko‘rsatkichni 30 foizdan oshirish maqsadida Forish tumanida, stansiyadan 25 kilometr masofada, 200 gektar maydonda ixtisoslashtirilgan sanoat zonasini tashkil etish bo‘yicha taklif tayyorlandi. Bu yerda 15 ta yo‘nalishda mahsulot ishlab chiqarish, yig‘ish va yetkazib berish, shuningdek, ikki mingtagacha yangi ish o‘rni yaratish rejalashtirilgan.
Abdijamil Kalmuratov:
«AES nafaqat kilovatt-soat, balki sanoat maktabini ham ko‘rsata berishi kerak. Forishdagi sanoat zonasi — mahalliylashtirishni deklaratsiyadan ishlab chiqarish zanjiriga aylantiradigan vositadir. Agar mahalliylashtirishni faqat smetadagi foiz deb hisoblasak, loyihaning ahamiyati yo‘qoladi. Gap stansiya atrofida o‘zining kabel, metall, beton, butlovchi qismlar, ish o‘rinlaridan iborat ishlab chiqarish zanjiri paydo bo‘lishi yoki bo‘lmasligi haqida ketmoqda. Aks holda, AES nuqtaviy obyektga aylanadi, tuman esa uzun sanoat konturiga ega bo‘lmaydi».
Davlatimiz rahbari tashqi infratuzilma obyektlarini qurishda mahalliy mahsulot va xizmatlar ulushini ta’minlashni alohida ko‘rsatib o‘tdi. Bu stansiya bo‘yicha mahalliylashtirishning umumiy bahosidan ko‘ra aniqroq mo‘ljaldir: u yo‘llar, tarmoqlar, suv va yo‘ldosh ishlarga taalluqli bo‘lib, bu sohalarda mamlakatimiz salohiyatidan yanada kengroq foydalanish mumkin.
Abdijamil Kalmuratov:
«Yadro oroli bosh pudratchining mas’uliyat hududi bo‘lib qoladi. Maydoncha, baza, materiallar va infratuzilmaga oid barcha narsa imkon qadar O‘zbekiston salohiyatiga tayanishi kerak. Texnologik jihatdan mumkin bo‘lgan barcha jabhalarda ustuvorlik mahalliy korxonalarga beriladi. Chegara aniq bo‘lishi lozim: texnologiya va xavfsizlikka putur yetkazilmaydi. Biroq tashqi infratuzilma bo‘yicha davlat rahbarining mo‘ljali aniq belgilangan — 60–70 foiz mahalliy mahsulot va xizmatlar. Demak, pudratchi va ta’minotchilarni oxirgi daqiqada emas, balki oldindan yig‘ish kerak».
Infratuzilma va atomchilar shaharchasi
Stansiya bir vaqtning o‘zida ham energetik, ham hududiy loyihadir. Tashqi muhandislik infratuzilmasi doirasida 388 kilometr elektr tarmoqlari, kuchlanishi 110 kilovoltli podstansiya, 21 kilometr ichimlik suvi va 120 kilometr texnik suv ta’minoti quvurlari, shuningdek, 39,5 kilometr avtomobil va 11 kilometr temiryo‘l quriladi.
Infratuzilma obyektlarini qurish va uskunalarni yetkazib berish asosan mahalliy korxonalar zimmasiga yuklanadi.
Stansiya hududi — 525 gektar, atomchilar shaharchasi — 100 gektar. Shaharcha 33 ming aholiga mo‘ljallangan; unda 10 mingga yaqin xonadon qurish ko‘zda tutilgan bo‘lib, shundan 3 mingtasi birinchi bosqichda barpo etiladi. Tanlangan maydon keyingi bosqichlarda yana ikkita yirik blokni joylashtirish imkonini beradi.
Atomchilar shaharchasida energiya tejamkor ko‘p qavatli uylar, ilmiy institutlar, maktablar va maktabgacha ta’lim muassasalari, sog‘liqni saqlash, sport va madaniyat obyektlari, dam olish maskanlari hamda keng yashil hududlar barpo etiladi. Qurilishda zamonaviy issiqlik izolyatsiyasi texnologiyalari, muqobil energiya manbalari va “aqlli” yoritish tizimlari qo‘llaniladi.
U Jizzax viloyatida barpo etiladigan yuqori texnologiyali ilmiy-sanoat klasteri – eko-shahar bo‘ladi.
Abdijamil Kalmuratov:
«Tashqi tarmoqlar va shaharcha reaktor binosining poydevori kabi loyihaning bir qismidir. Yo‘llar, suv, 500 kV liniya va uy-joy bo‘lmasa, stansiya barqaror qurilish rejimiga chiqa olmaydi.
Stansiyani uning atrofidagi narsalardan ajratib bo‘lmaydi. 388 kilometr tarmoq, suv, qariyb 40 kilometr avtomobil yo‘li va temiryo‘l — bularning barchasi maydonchaning o‘zi ishlashi uchun zarur shartlardir. Agar tarmoqlar kechiksa, blokning jadvali beton tufayli “nafas olmaydi”.
Atomchilar shaharchasiga vaqtinchalik vaxta posyolkasi deb qarash mumkin emas. Bu kadrlarni hududda mustahkamlaydigan hamda Forish tumani iqtisodiyotini o‘zgartiradigan yashash, ijtimoiy va ta’lim muhitidir. Shahar vaxtani emas, balki oilalarni, maktab, tibbiyot, normal turmushni umuman odamlarni ushlab turadi. Birinchi bosqichdagi uch ming xonadon — bu endi eskiz emas, balki stansiyani quradigan va keyinchalik uni ishlatadigan insonlar yashaydigan muhitning boshlanishidir».
Kadrlar va loyihani boshqarish
Faol qurilish bosqichiga o‘tish bilan buyurtmachiga tushadigan yuklama ortadi. Direksiya mutaxassislari va ekspluatatsiya xodimlarini tayyorlash, texnik nazoratni kuchaytirish hamda tarmoq tuzilmalarining salohiyatini oshirish zarur. Xalqaro hamkorlar bilan birgalikda o‘quv dasturlarini tashkil etish masalasi ko‘rib chiqilmoqda.
Qurilish avjiga chiqqan paytda maydonda 10 mingdan ortiq ishchi va mutaxassis mehnat qiladi, ularning 65–70 foizi mahalliy kadrlardir.
Kelajakda stansiyani boshqaradigan yuqori malakali operatorlar, muhandislar va radiatsiya xavfsizligi bo‘yicha mutaxassislarni hozirdanoq maqsadli tayyorlash zarurligi ta’kidlandi. 2023-yildan buyon “MMFI” Milliy tadqiqot yadro universitetining Toshkent filialini 216 nafar talaba bitirdi. Ulardan 83 nafari Xitoy, Vengriya, Fransiya, Italiya va Koreya Respublikasining yetakchi oliy o‘quv yurtlarida magistratura va aspiranturada o‘qishini davom ettirmoqda. Yana 100 nafar mutaxassis mamlakatimizning to‘rtta oliy ta’lim muassasasida tayyorlanmoqda.
Loyiha boshqaruvini takomillashtirish, texnik nazoratni kuchaytirish va texnologik yechimlarning mustaqil ekspertizasini o‘tkazish maqsadida yetakchi xorijiy injiniring kompaniyalari ishtirokida qo‘shma korxona tashkil etish taklif qilindi. Shuningdek, mingga yaqin tarmoq standartini milliy tizimga moslashtirish va joriy etish bo‘yicha choralar belgilandi. “O‘zatom” agentligi va AES qurilishi direksiyasining vazifalari kengayganini hisobga olgan holda, ularning tashkiliy va kadrlar salohiyatini bosqichma-bosqich mustahkamlash bo‘yicha takliflar ko‘rib chiqildi.
Rozaliya Kamayeva:
“Atom energetikasi sohasida o‘zgarmas bir qoida bor: Bosh pudratchi qurilishni amalga oshiradi, biroq xavfsizlik uchun butun mas’uliyatni o‘z xalqi va xalqaro hamjamiyat oldida faqatgina Buyurtmachi o‘z zimmasiga oladi. Respublika uchun joriy qurilish-montaj ishlaridan to‘liq ajratilgan holda loyiha yechimlarining kuchaytirilgan texnik nazorati va yuqori texnologiyali ekspertizasi zarur. Mustaqil muhandislik konturini yaratish – bu ekspert yondashuviga asoslangan jahon amaliyotidir. U loyiha hujjatlari, uskunalarning asosiy qismlari va qurilish ishlari natijalari bo‘yicha mustaqil xulosalar berishni nazarda tutadi. Bu – ilmiy-texnik ko‘makning qudratli vositasi bo‘lgan sifat nazoratining ikkinchi darajali, mustaqil yondashuvidir. Xalqaro miqyosda tan olingan kompaniya bilan qo‘shma korxona tashkil etishning yana bir afzalligi bor. Mazkur qo‘shma korxona doirasida dunyoning yetakchi muhandislari bilan yelkama-yelka ishlab, mutaxassislarimiz tezlashtirilgan amaliyot maktabini o‘taydi. Natijada O‘zbekistonga texnologiyalar va boshqaruv salohiyatining real transferi yuz beradi. Ayni paytda ishtirokchilar tarkibi va ta’sis etish muddatlari ishlab chiqilmoqda. Rasmiy qaror qabul qilinmasdan turib, aniq kompaniyalar nomini aytish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Eng muhim tamoyil – O‘zbekiston tomonidan loyihaning suveren boshqaruvini ta’minlash va ishlarning jahon andozalariga muvofiq olib borilishini kafolatlashdir”.
Abdijamil Kalmuratov:
«Maydoncha uchun ma’no quyidagicha aks etadi. Direksiya qurilish va qabul qilish ishlarini yuritadi. Qo‘shma injiniring korxonasi esa qo‘shimcha nazorat tizimini ta’minlashi kerak: yechimlar sifati, standartlarga muvofiqlik, murakkab qismlarning mustaqil tahlili. Bu qurilish jadvalini sekinlashtirish emas, aksincha, uni yashirin xatolardan himoya qilishdir. Bu yechim hozircha taklif bosqichida ekan, biz uni ishtirokchilar nomini e’lon qilish bilan almashtirmaymiz. Avval model, so‘ng tarkib, shundan keyin esa ishga tushirish».
Ma’ruzada ikkita vazifa yonma-yon qo‘yilgan bo‘lib, ikkalasi ham loyihaning uzoq muddatli barqarorligiga daxldordir. Birinchisi — texnik yechimlar buyurtmachining nuqtai nazari bilan ham ko‘rib chiqilishi uchun o‘z muhandislik ekspertizasini kuchaytirish. Ikkinchisi — Forishdagi stansiya uchun mutaxassislar avlodini tayyorlash: o‘quv auditoriyasidan tortib blokdagi ish joyigacha. Birinchi yo‘nalish baholash sifatini mustahkamlasa, ikkinchisi bir necha yildan ishni kimga topshirishni belgilab beradi.
Rozaliya Kamayeva:
“Bugungi kunda kadrlar masalasi alohida qurilish ishlaridan ko‘ra ustuvorroq ahamiyat kasb etmoqda. Tayyorgarlikdan o‘tgan milliy buyurtmachi, mustaqil texnik nazorat va bo‘lajak ekspluatatsiya xodimlarisiz obyekt barqaror va xavfsiz sohaga aylana olmaydi. Stansiya ishga tushirilgan yilda uni ishlatishga hozirdan tayyorgarlik ko‘rilmoqda. MMFI filiali bitiruvchisi bo‘lgan 216 nafar yosh mutaxassis — bo‘lajak sohaning ilk poydevoridir. Biroq birgina diplomning o‘zi yetarli emas: operatorlar, muhandislar, radiatsiya xavfsizligi bo‘yicha mutaxassislar va kuchli davlat boshqaruv apparati zarur. Qo‘shma muhandislik korxonasini tashkil etish, mingga yaqin xavfsizlik standartini bosqichma-bosqich joriy qilish hamda “O‘zatom” va Direktoratning tashkiliy salohiyatini kuchaytirish ayni shu vazifani hal etishga qaratilgan”.
Abdijamil Kalmuratov:
«Mahalliy mutaxassislarning ulushi 65–70 foiz bo‘lishi — bu mo‘ljal emas, balki ish tamoyilidir. Direksiya har bir yo‘nalishda xodimlarning ish sifati, intizomi va tayyorgarligini nazorat qilib boradi. Qurilish avjiga chiqqan paytda ishchilar soni 10 ming kishidan oshadi. Beton ishlari qanchalik oldinga siljisa, nazoratdagi xatoning bahosi shunchalik qimmatga tushadi».
Loyihaning strategik ahamiyati
Loyiha O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi bilan amalga oshirilmoqda. Uning o‘ziga xosligi konfiguratsiyasida: bitta maydonchada katta quvvatli VVER-1000 reaktorlari va RITM-200N kichik modulli bloklari birlashtirilgan. Bunday sxema quvvatni bosqichma-bosqich oshirish, ekspluatatsiya kompetensiyalarini sinovdan o‘tkazish va yangi muhandislik maktabini shakllantirish imkonini beradi.
Rozaliya Kamayeva:
“Biz o‘nlab yillar davomida benuqson xizmat qilishga mo‘ljallangan strategik ahamiyatga ega majmua yaratmoqdamiz. Aynan shuning uchun ham har bir joriy bosqich – poydevor chuqurini tayyorlash va beton quyishdan tortib, tarmoqlarni o‘tkazish hamda kadrlar tayyorlashgacha – yagona, uzluksiz mezon: stansiyaning uzoq muddatli ishonchliligi va xavfsizligiga bo‘ysundirilgan. Integratsiyalashgan AES loyihasi – bu tarqoq vazifalar yig‘indisi emas, balki yaxlit ekotizimdir. Bu shunday yagona texnologik obyektki, uning elementlari rejalashtirish va amalga oshirishning har bir bosqichida bir-biriga mukammal mos kelishi shart.
Aynan tizimli yondashuv butun respublika uchun kuchli makroiqtisodiy samara beradi. Atom stansiyasining ishga tushirilishi O‘zbekiston yalpi ichki mahsuloti tarkibini o‘zgartiradigan hamda natijada mamlakat reytingini oshiradigan uzoq muddatli investitsiyaviy va texnologik siklni shakllantiradi”.
Bundan keyin qanday ishlar amalga oshiriladi?
Yaqin istiqboldagi vazifalar ma’ruzada aniq belgilab berilgan.
Joriy yil oxirigacha:
- loyiha hujjatlarini yakunlash;
- tashqi tarmoqlar qurilishini boshlash;
- mahalliylashtirishni chuqurlashtirish;
- buyurtmachi va ekspluatatsiya xodimlarini tayyorlashni jadallashtirish.
2027-yilda:
- VVER katta bloklari bo‘yicha litsenziya hujjatlarini ishlab chiqish;
- stansiyaning umumiy binolarini loyihalash;
- ishlab chiqarish sikli uzoq davom etadigan uskunalarga buyurtmalarni joylashtirish.
Xalqaro ochiqlik alohida yo‘nalish bo‘lib qolmoqda. Belgilangan tartib-taomillar yakunlangach, INIR Follow-up missiyasining rasmiy hisoboti XAEA veb-saytida e’lon qilinadi. Bu milliy sa’y-harakatlarni xalqaro baho bilan taqqoslash va qolgan tavsiyalarni bosqichma-bosqich bajarish imkonini beradi.
Davlat rahbari stansiya va atomchilar shaharchasi qurilishida yuqori sifat, xavfsizlik va belgilangan muddatlarga rioya etilishini ta’minlash, mamlakatimiz korxonalarining ishtirokini kengaytirish, shuningdek, infratuzilma loyihalari va kadrlar tayyorlash dasturlarini o‘zaro uyg‘unlikda olib borish bo‘yicha topshiriqlar berdi.
Keyingi bosqichning amaliy mantiqiy xulosasi quyidagicha: kichik modulli bloklar va katta quvvatli bloklar yagona tizim — maydoncha, infratuzilma, litsenziyalash, kadrlar va sanoat kooperatsiyasi doirasida harakat qilishi lozim. Shundagina loyiha qurilish sur’atlarini saqlab qolgan holda, mamlakatda barqaror yadro infratuzilmasini mustahkamlaydi.