Giyohvandlik — bu faqat bir insonning shaxsiy muammosi emas. U inson salomatligi, oila mustahkamligi, yosh avlod tarbiyasi, jamiyat xavfsizligi va davlat taraqqiyotiga jiddiy tahdid soluvchi ijtimoiy illatdir. Shu bois giyohvandlikni bejizga «asr vabosi» deb atashmaydi.

 

Ayniqsa, keyingi yillarda an’anaviy giyohvandlik vositalari bilan bir qatorda sintetik narkotiklar, psixotrop va psixofaol moddalarning keng tarqalayotgani, ularning internet orqali yashirin tarzda sotilishi xavfni yanada kuchaytirmoqda. O‘zbekistonda ham narkotik jinoyatchilikning yangi usullariga qarshi kurashish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi.

 

Giyohvandlik inson hayotini qanday o‘zgartiradi?

Giyohvand moddalar inson organizmining, avvalo, markaziy asab tizimi va miya faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Dastlab insonda kayfiyat o‘zgarishi, sun’iy yengillik yoki xotirjamlik hissi paydo bo‘lishi mumkin. Ammo bu vaqtinchalik holat bo‘lib, keyinchalik organizm moddaga tobe bo‘lib qoladi.

 

Qaramlik kuchaygan sari insonning irodasi, mehnat qobiliyati, ijtimoiy munosabatlari va hayotga bo‘lgan qiziqishi pasayadi. U o‘zining oilasi, farzandlari, kasbi va jamiyat oldidagi mas’uliyatini unuta boshlaydi.

 

Giyohvandlikning eng og‘ir oqibatlari quyidagilarda namoyon bo‘ladi:

ruhiy va jismoniy qaramlik;

asab tizimi va miya faoliyatining buzilishi;

yurak-qon tomir va boshqa ichki a’zolarga zarar yetishi;

insonning ijtimoiy muhitdan uzilib borishi;

oilaviy nizolar va ajrashishlar;

ish va o‘qish qobiliyatining pasayishi;

jinoyat sodir etish xavfining ortishi;

yoshlarning kelajagiga jiddiy zarar yetishi;

og‘ir holatlarda nogironlik va inson hayotining barvaqt tugashi.

Shuning uchun giyohvandlikka qarshi kurashish — avvalo, inson hayoti va qadrini himoya qilish demakdir.

 

Eng katta xavf — yoshlar

Giyohvandlikning yoshlar orasida tarqalishi alohida xavflidir. Chunki yoshlikdagi birgina noto‘g‘ri qaror insonning butun kelajagini o‘zgartirib yuborishi mumkin.

Ayniqsa, sintetik narkotiklarning tashqi ko‘rinishi va tarqatish usullari yoshlarni chalg‘itishi mumkin. Bugun ular internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali yashirin kanallar, elektron to‘lovlar va odamlar bilan bevosita uchrashmasdan tarqatish usullaridan foydalanmoqda. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 2025 yilda huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan 15 412 ta narkojinoyat aniqlangan, 14 ta yashirin narkolaboratoriya fosh etilgan va narkotik savdosini targ‘ib qiluvchi 13 170 ta «narkograffiti» yo‘q qilingan.

 

Bu raqamlar muammoning ko‘lamini anglash uchun jiddiy ogohlantirishdir.

Giyohvandlik — oila fojiasi

Narkotikka qaram insonning fojiasi ko‘pincha uning oilasiga ham ko‘chadi.

Ota-onalar farzandining taqdiri uchun iztirob chekadi. Turmush o‘rtoqlar o‘rtasida ishonch yo‘qoladi. Moliyaviy muammolar, janjallar va huquqbuzarliklar ko‘payishi mumkin. Eng achinarlisi, bunday muhitda voyaga yetayotgan farzandlarning ruhiyatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Shu ma’noda, bitta insonning giyohvandlikka qadam qo‘yishi butun bir oilaning taqdiriga ta’sir qilishi mumkin.

 

Narkojinoyatchilik — jamiyat xavfsizligiga tahdid

Giyohvandlik va narkotiklarning noqonuniy aylanmasi bir-biri bilan uzviy bog‘liq. Narkotik moddalar savdosi uyushgan jinoyatchilik, noqonuniy daromadlar, internet-jinoyatchiligi va boshqa xavfli qilmishlar bilan bog‘lanishi mumkin.

O‘zbekistonda so‘nggi besh yilda narkojinoyatlar soni ikki barobarga, noqonuniy muomaladan olingan narkotiklar musodarasi 67 foizga, sintetik giyohvandlik vositalari musodarasi esa 80 barobarga oshgani rasmiy ma’lum qilingan.

 

Bu holat narkotiklarga qarshi kurashni faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning vazifasi emas, balki butun jamiyatning umumiy mas’uliyatiga aylantirish zarurligini ko‘rsatadi.

 

QONUNCHILIKDAGI ENG SO‘NGGI MUHIM O‘ZGARISHLAR

O‘zbekistonda giyohvandlik va narkojinoyatchilikka qarshi kurashishning huquqiy asoslari so‘nggi davrda sezilarli darajada kuchaytirildi.

2025 yil 3 noyabrda Prezidentning PF–207-sonli «Aholi salomatligi va millat genofondini giyohvandlik va narkojinoyatlardan samarali himoya qilish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi Farmoni qabul qilinib, 2025–2026 yillarga mo‘ljallangan kompleks amaliy harakatlar milliy dasturi tasdiqlandi. Unda 52 ta ustuvor yo‘nalish belgilangan.

 

2026 yildagi muhim yangilik — O‘RQ–1151-sonli Qonun

2026 yil 11 iyunda «O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki ularning analoglarining va kuchli ta’sir qiluvchi moddalarning qonunga xilof muomalasi uchun javobgarlikni takomillashtirishga qaratilgan qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risida»gi O‘RQ–1151-sonli Qonun qabul qilindi. Qonun 2026 yil 12 iyunda rasmiy e’lon qilingan.

 

Mazkur qonunning eng muhim jihatlaridan biri — Jinoyat kodeksida «Aholi salomatligi va genofondiga qarshi jinoyatlar» deb nomlangan alohida bob tashkil etilganidir. Bu giyohvandlik bilan bog‘liq qilmishlarga davlatning munosabati yanada qat’iylashganini ko‘rsatadi.

 

«Sotish» tushunchasi «o‘tkazish» bilan almashtirildi

Yangi qonun bilan Jinoyat kodeksining 273-moddasidagi «sotish» tushunchasi «o‘tkazish» tushunchasi bilan almashtirildi.

Bu juda muhim huquqiy yangilik. Chunki narkotik moddani faqat pulga sotish emas, balki tekin berish, ayirboshlash, hadya qilish yoki boshqa shaxsga yetkazib berish kabi holatlar ham qamrab olinadi. Shu orqali qonunchilikdagi ayrim bo‘shliqlarni bartaraf etish va narkotiklarni tarqatishning turli shakllariga nisbatan yagona huquqiy yondashuvni ta’minlash maqsad qilingan.

 

Xususan, giyohvandlik vositalarini ko‘p miqdorda o‘tkazishning og‘ir holatlari uchun 10 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi qo‘llanishi mumkin.

 

Shuningdek, ayrim og‘ir va o‘ta og‘ir narkojinoyatlar uchun jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish imkoniyatlari cheklandi.

 

Qonun bilan Jinoyat kodeksi, Jinoyat-protsessual kodeksi, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks va boshqa qonun hujjatlariga tegishli o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritildi.

 

Jazoni kuchaytirishning o‘zi yetarlimi?

Albatta, qat’iy javobgarlik muhim. Ammo giyohvandlikka qarshi samarali kurash faqat jazolashdan iborat bo‘lmasligi kerak.

Asosiy maqsad — jinoyat sodir bo‘lishining oldini olish.

Buning uchun:

Birinchidan, yoshlarga giyohvandlikning haqiqiy oqibatlarini erta tushuntirish;

Ikkinchidan, maktab, oliy ta’lim muassasasi, mahalla va ota-onalar hamkorligini kuchaytirish;
Uchinchidan, narkotikka qaram shaxslarni aniqlash, davolash va reabilitatsiya qilish tizimini takomillashtirish;
To‘rtinchidan, internet orqali narkotik tarqatuvchi tarmoqlarni aniqlash va ularga qarshi samarali chora ko‘rish;

Beshinchidan, sintetik narkotiklar va «apteka narkomaniyasi»ga qarshi profilaktik ishlarni kuchaytirish zarur.

Milliy dasturda ham profilaktika, davolash va reabilitatsiya bilan bir qatorda internet orqali tarqatiladigan narkotiklarga qarshi kurashishga alohida e’tibor qaratilgan.

 

XULOSA

Giyohvandlik insonni asta-sekin o‘zligidan, sog‘lig‘idan, oilasidan va kelajagidan mahrum qiladigan xavfli illatdir.

Unga qarshi kurashish — faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning emas, balki ota-ona, ustoz, mahalla, jamoatchilik va har bir fuqaroning vazifasidir.

Ayniqsa, bugungi kunda sintetik narkotiklar va internet orqali tarqatish usullarining paydo bo‘lishi barchamizni yanada hushyor va ogoh bo‘lishga undaydi.

2026 yil 11 iyunda qabul qilingan O‘RQ–1151-sonli Qonun esa bu boradagi huquqiy choralarni yanada kuchaytirdi. Undagi yangiliklar narkotik moddalarning noqonuniy muomalasiga qarshi kurashish, aholi salomatligi va millat genofondini himoya qilishga qaratilgan.

 

Zero, narkotikka qarshi kurashish — bu faqat bugunni emas, ertangi avlodni himoya qilishdir.

Sog‘lom avlod — kuchli jamiyat.

Giyohvandlikka qarshi murosasiz kurash — barqaror kelajak kafolatidir.

 

Jinoyat ishlari bo‘yicha Sariosiyo tuman sudi tergov sudyasi B.Z.Narmuratov