Normativ-huquqiy hujjatning tartibga solish taʼsirini baholash boʻyicha

HISOBOT

 

 

1.	Normativ-huquqiy hujjat turi, nomi va rekvizitlari		OʻZBEKISTON RESPUBLIKASINING QONUNI “Fuqarolarning jamgʻarib boriladigan pensiya taʼminoti toʻgʻrisida” OʻRQ–702-II-son, 02.12.2004
2.	TSTBni oʻtkazuvchi davlat organi yoki tashkiloti		Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi
3.	Vakolatli organlarning xulosalari olinganligi		Hisobotga Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi tomonidan atrof-muhitga taʼsiri jihatidan, Raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish qoʻmitasi tomonidan raqobatga taʼsiri jihatidan xulosalar olindi.
4.	Sana		04.05.2026
	Tartibga solish taʼsirini baholash natijalari
5.	Xulosa Tartibga solish taʼsirini baholash natijalariga koʻra, Qonunda jamgʻarib boriladigan pensiya mablagʻlarini shakllantirish, hisobga olish va ulardan foydalanishning amaldagi mexanizmlari fuqarolarning uzoq muddatli ijtimoiy himoyasini taʼminlashga xizmat qilayotgani aniqlangan. Mazkur tartibga solish usullari umumiy maqsadga muvofiq deb topiladi. Shu bilan birga, mablagʻlardan foydalanish yoʻnalishlari, investitsiya samaradorligi, shaffoflik va hisobdorlik mexanizmlarini kuchaytirish zarurati mavjud. Ayrim normalarni zamonaviy moliyaviy boshqaruv tamoyillariga moslashtirish, sohani raqamlashtirish hamda fuqarolarning mablagʻlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish boʻyicha oʻzgartirishlar kiritish taklif etiladi. Amaldagi tartibni toʻliq bekor qilish uchun asoslar aniqlanmadi.
6.	Hujjatning taʼsir doirasi Mazkur Qonun jamgʻarib boriladigan pensiya tizimida ishtirok etuvchi fuqarolar, ish beruvchilar, Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi, AT “Xalq banki”, davlat boshqaruvi organlari hamda moliyaviy nazorat institutlariga taʼsir koʻrsatadi. Tartibga solish usuli majburiy va ixtiyoriy pensiya badallarini yigʻish, shaxsiy hisobvaraqlar yuritish, mablagʻlarni saqlash va ulardan qonunchilikda belgilangan tartibda foydalanish bilan bogʻliq munosabatlarni qamrab oladi. Shuningdek, ushbu hujjat davlatning ijtimoiy siyosati, budjetdan tashqari pensiya tizimi barqarorligi va fuqarolarning kelajakdagi pensiya taʼminoti darajasiga bevosita taʼsir qiladi.
7.	Hujjatning natijadorligi va samaradorligi Qonun amal qilishi natijasida fuqarolarning shaxsiy jamgʻarib boriladigan pensiya jamgʻarmalarini shakllantirish instituti joriy etilgan hamda pensiya tizimining diversifikatsiyasi taʼminlangan. Fuqarolarning shaxsiy pensiya hisobvaraqlari orqali mablagʻlar hisobini yuritish tizimi yoʻlga qoʻyilgan. Natijada kelajakda davlat pensiya taʼminotiga qoʻshimcha ijtimoiy ta’minot manbasi yaratilgan. Shu bilan birga, mablagʻlardan foydalanish samaradorligi cheklanganligi va fuqarolarning ushbu tizimga nisbatan qiziqishi yetarli darajada emasligi kuzatilmoqda. Umuman olganda, tizimning institutsional asoslari samarali boʻlsada, iqtisodiy samaradorligini oshirish zarur.
8.	Hujjatning ijobiy va salbiy oqibatlari Ijobiy jihatlar sifatida fuqarolarning qoʻshimcha pensiya jamgʻarmalarini shakllantirish imkoniyati yaratilgani hamda uzoq muddatli ijtimoiy kafolatlar kengayganini qayd etish mumkin. Salbiy oqibatlar sifatida mablagʻlardan foydalanish mexanizmlarining cheklanganligi, badal miqdori kamligi taʼsirida real daromadlilikning pasayishi, investitsiyaviy jozibadorlik yoʻqligi hamda tizimning murakkabligi sababli ayrim fuqarolar uchun manfaatdorlik darajasining pastligi aniqlangan. Mazkur holatlar tizimni yanada takomillashtirishni talab qiladi.

 

 

 

Tartibga solish taʼsirini baholash natijalariga oid

MAʼLUMOTLAR

 

1. Tartibga solish usulining taʼsir doirasi

Mazkur Qonun 2005-yildan buyon fuqarolarning majburiy jamgʻarib boriladigan pensiya hisobvaraqlari orqali pensiya tizimining qoʻshimcha komponentini shakllantirishga xizmat qilmoqda.

Asosiy manfaatdor subyektlar: xodimlar, ish beruvchilar, Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi, AT “Xalq banki”, Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Markaziy bank va davlat fiskal tizimi.

2009-yilda jamgʻarib boriladigan pensiya tizimi ishtirokchilari soni 5,87 mln nafarga yetgan boʻlsa, keyingi yillarda qamrov saqlanib qolgan, biroq badal stavkasining 1 foizdan 0,1 foizgacha qisqartirilishi natijasida tizimning iqtisodiy salmogʻi pasaygan. 2024-yilga kelib pensiya oluvchilar soni 4,25 mln kishini tashkil etgan boʻlib, bu 2020-yilga nisbatan 17,5 foiz oʻsishni anglatadi.

Yagona portal orqali jamgʻarib boriladigan pensiya hisobvaraqlari boʻyicha xizmatlardan foydalanish 6,6 mln martadan oshgan boʻlib, bu tizimning raqamli qamrovi kengayganini koʻrsatadi.

2. Tartibga solish usulining natijadorligi koʻrsatkichlari

Asosiy maqsadlar:

fuqarolarning shaxsiy pensiya kapitalini shakllantirish;

davlat pensiya tizimiga tushadigan uzoq muddatli fiskal yukni kamaytirish;

pensiya taʼminotini diversifikatsiya qilish;

uzoq muddatli investitsiyaviy resurslar bazasini yaratish.

Erishilgan natijalar:

2022-yil yakuniga koʻra jamgʻarilgan boriladigan pensiya mablagʻlari qoldigʻi 6,45 trln soʻmga yetgan (2021-yilga nisbatan 13,8% oʻsish). Tizim aktivlari YAIMning taxminan 0,7 foizini tashkil etgan. Yillik inflyatsiyadan kam boʻlmagan daromadlilik kafolatlangan, biroq real investitsion rentabellik cheklangan. Badallar hajmining pastligi sababli jamgʻarma kapitalizatsiyasi kutilgan darajada shakllanmagan.

3. Tartibga solish usulining ijobiy va salbiy oqibatlari

Iqtisodiy soha:

Ijobiy oqibatlar:

uzoq muddatli moliyaviy resurslar shakllandi;

davlat pensiya tizimiga qoʻshimcha moliyaviy tayanch yaratildi;

bank tizimi resurs bazasi kengaydi.

Salbiy oqibatlar:

badal stavkasining pastligi sababli tizimning investitsion quvvati susaydi;

fiskal yukni sezilarli kamaytirish funksiyasi cheklangan;

mablagʻlar asosan cheklangan va kafolatlangan tizimlarda joylashtirilgan.

Ijtimoiy soha:

Ijobiy oqibatlar:

fuqarolarning kelajakdagi moliyaviy erkinligi uchun qoʻshimcha ta’minot;

pensiya taʼminoti manbalari diversifikatsiya qilindi.

Salbiy oqibatlar:

norasmiy sektorda ishlovchilar qamrovi past;

gender va daromadlar tafovuti sababli shaxsiy jamgʻarmalarda tengsizlik mavjud.

Atrof-muhit:

Toʻgʻridan-toʻgʻri ekologik taʼsir deyarli mavjud emas.

Investitsiya portfeli “yashil” aktivlarga yoʻnaltirilmagan.

Raqobat muhiti:

tizim qonunchilik asosida bitta bank operatoriga biriktirilgan;

xususiy moliyaviy institutlar ishtiroki cheklangan;

boshqaruv modellari takomillashtirilmagan (raqamlashmagan).

4. Tartibga solish usulining samaradorligi (iqtisodiy tahlili)

Jamgʻarib boriladigan pensiya tizimini tartibga solishning iqtisodiy samaradorligi foyda va xarajatlar tahlili, xarajatlar samaradorligi tahlili hamda koʻp mezonli iqtisodiy baholash usullari asosida oʻrganilganda, mazkur tizimning institutsional jihatdan ijobiy natijalar bergani, biroq moliyaviy samaradorlik darajasi toʻliq kutilgan natijalarga erishmaganligi aniqlanadi.

Amaldagi tizim orqali fuqarolar uchun uzoq muddatli shaxsiy pensiya kapitali shakllantirilmoqda, bu esa kelgusida davlat pensiya tizimiga tushadigan bosimni qisman kamaytirishga xizmat qiladi. 2022-yil yakuniga koʻra jamgʻarilgan mablagʻlar hajmi 6,45 trln soʻmdan oshgani tizimning resurs bazasi shakllanganini koʻrsatadi. Biroq badal stavkasining pasaytirilishi natijasida real kapitalizatsiya surʼatlari sezilarli darajada sekinlashgan. Natijada tizimning uzoq muddatli investitsion salohiyati cheklangan.

Fuqarolar uchun asosiy foyda — qoʻshimcha pensiya daromadi manbai, shaxsiy moliyaviy xavfsizlik va pensiya diversifikatsiyasi hisoblanadi. Asosiy xarajatlar esa mablagʻlardan foydalanishning qatʼiy cheklanganligi, past likvidlik, inflyatsion xavflar hamda investitsiya daromadliligining pastligi bilan bogʻliq.

Ish beruvchilar nuqtai nazaridan tizim ijtimoiy majburiyatlarning bajarilishiga xizmat qilsa-da, mehnatga haq toʻlash fondiga qoʻshimcha fiskal yuk yuklaydi. Shu bilan birga, stavkaning kamayishi biznes subyektlari uchun xarajatlarni nisbatan pasaytirgan.

Davlat uchun tizimning asosiy afzalligi pensiya tizimini koʻp pogʻonali shaklga oʻtkazish, uzoq muddatli fiskal barqarorlikni taʼminlash va ijtimoiy himoya tizimini mustahkamlashdan iborat. Biroq davlat boshqaruvi, maʼmuriy xarajatlar, hisob yuritish, monitoring va past daromadlilik sababli tizimning fiskal samaradorligi oʻrtacha darajada qolmoqda.

Manfaatdor tomon	Tartibga solish usuli	Foyda	Xarajat	Xulosa
Fuqarolar	Majburiy va ixtiyoriy shaxsiy hisobvaraqlar	Qoʻshimcha pensiya kapitali	Past likvidlik, cheklangan foydalanish	Past samarador
Ish beruvchilar	Badal toʻlovlari	Ijtimoiy kafolat	Qoʻshimcha fiskal yuk	Oʻrta samarador
Davlat	Pensiya tizimini diversifikatsiya qilish	Uzoq muddatli barqarorlik	Maʼmuriy xarajatlar	Strategik foydali
Bank sektori	Mablagʻlarni boshqarish	Resurs bazasi	Past raqobat	Yuqori foyda

 

5. TSTB hisoboti muhokamadan oʻtkazilganligi toʻgʻrisida maʼlumot

TSTB hisoboti Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasining rasmiy veb-saytida (gov.uz/pj) jamoatchilik muhokamasiga joylashtirilgan. Havola: …

6. Normativ-huquqiy hujjatni baholashga imkon beradigan boshqa maʼlumotlar

Qoʻshimcha maʼlumotlar:

2019-yilgi soliq islohotlari tizim daromad bazasiga salbiy taʼsir koʻrsatgan.

Jamgʻarib boriladigan pensiya tizimi toʻliq kapital bozoriga integratsiyalashmagan.

Boshqaruvda byurokratik jarayonlar mavjud, raqamlashtirish past darajada.

Kelgusida demografik bosim oshishi tizim modernizatsiyasini talab qiladi.

7. Xulosa

Amaldagi tartibga solish usuli ijtimoiy himoya va pensiya tizimini diversifikatsiya qilish nuqtai nazaridan maqsadga muvofiq. Biroq uning iqtisodiy samaradorligi, investitsion rentabelligi, raqamlashtirish va bozor mexanizmlariga moslashuvi yetarli emas.

Qonunchilikka quyidagi yoʻnalishlarda oʻzgartirish kiritish taklif etiladi:

1) badal mexanizmini qayta koʻrib chiqish;

2) xususiy sektor ishtirokini kengaytirish;

3) boshqaruv mexanizmlarini modernizatsiya qilish;

4) fuqarolar uchun foydalanish va investitsiya qilish imkoniyatlarini oshirish.

Fikr va mulohazalar uchun quyidagi havolaga o'ting.