O‘zbekiston Respublikasi Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik vazirligi

O‘zbekiston Respublikasining 2026-yil 22-iyundagi O‘RQ–1154-son “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi Qonuni bilan sug‘urta munosabatlari, majburiy sug‘urta, sug‘urta xizmatlari iste’molchilarining huquqlarini himoya qilish hamda elektron tijorat sohasidagi bir qator normalar takomillashtirildi. Qonunning umumiy maqsadi sug‘urta bozorida huquqiy tartibga solishni aniqlashtirish, amaldagi qonunchilikni “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”gi Qonunga muvofiqlashtirish, nazorat mexanizmlarini kuchaytirish va fuqarolar hamda xo‘jalik yurituvchi subyektlarning huquq va manfaatlarini himoya qilishdan iborat.
Mazkur Qonun 2026-yil 23-iyundan kuchga kirgan, bunda uning 8-moddasi rasmiy e’lon qilingan kundan uch oy o‘tgach amalga kiritilishi belgilangan.
Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik vazirligi faoliyati nuqtai nazaridan Qonunning eng muhim qismi uning 5-moddasi hisoblanadi. Ushbu modda bilan 2009-yil 16-apreldagi O‘RQ–210-son “Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish to‘g‘risida”gi Qonunga qator o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi. Mazkur yo‘nalish mehnat munosabatlari, xodimlarning mehnat jarayonida hayoti va sog‘lig‘ini himoya qilish, ish beruvchilarning qonunda belgilangan majburiyatlarga rioya etishi hamda mehnatni muhofaza qilish sohasidagi nazorat bilan bevosita bog‘liqdir.
Avvalo, qonunchilikda hayoti va sog‘lig‘i davlat tomonidan majburiy sug‘urta qilinishi belgilangan shaxslarni bir vaqtning o‘zida budjet mablag‘lari hisobidan ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish shartnomasi bo‘yicha takroran sug‘urtalash taqiqlandi. Ushbu norma bir shaxs bo‘yicha davlat mablag‘lari hisobidan bir xil sug‘urta himoyasining takroran moliyalashtirilishining oldini olishga qaratilgan.
Shuningdek, ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish shartnomasi amal qilayotgan davrda yillik ish haqi miqdori o‘zgarsa, sug‘urta summasi va sug‘urta mukofotiga ham tegishli o‘zgartirish kiritilishi belgilandi. Buning uchun shartnomaga yozma qo‘shimcha kelishuv tuziladi. Sug‘urta mukofoti esa shartnoma tuzilgan sanada amal qilgan sug‘urta tarifi, qolgan sug‘urta davri va sug‘urta summasiga mutanosib ravishda qayta hisob-kitob qilinadi. Bu, ayniqsa, ish haqi fondi yil davomida o‘zgaradigan korxona va tashkilotlarda majburiy sug‘urta miqdorlarini real ko‘rsatkichlarga muvofiqlashtirish imkonini beradi.
Qonun bilan ayrim sug‘urta munosabatlarini elektron shaklda amalga oshirish imkoniyati ham kengaytirildi. Xususan, ilgari faqat yozma shaklda nazarda tutilgan ayrim murojaatlar endilikda yozma yoki elektron shaklda berilishi mumkin. Bu majburiy sug‘urta bilan bog‘liq hujjatlar aylanishini soddalashtirish, jarayonlarni raqamlashtirish va ish beruvchilar hamda sug‘urta tashkilotlari o‘rtasidagi munosabatlarni tezlashtirishga xizmat qiladi.
Qonunda ishlab chiqarish jarayonida xodimga yetkazilgan zararni uzoq muddat davomida qoplash bilan bog‘liq holatlar ham aniqroq tartibga solindi. Agar zarar o‘rnini qoplash bir yildan ortiq muddat uchun to‘lovlarni nazarda tutsa, ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish bo‘yicha hisoblangan sug‘urta tovoni annuitet shartnomasi asosida to‘lanadi. Bunda sug‘urtalovchi, ish beruvchi va annuitet shartnomasi bo‘yicha sug‘urtalovchi o‘rtasida uch tomonlama shartnoma tuzilishi nazarda tutilgan. Hisoblangan sug‘urta tovoni annuitet sug‘urtasi bo‘yicha sug‘urta mukofotini to‘lashga yo‘naltiriladi. Agar ushbu mablag‘ yetarli bo‘lmasa, farq ish beruvchi tomonidan qo‘shimcha ravishda qoplanishi kerak.
Shu bilan birga, annuitet shartnomasini tuzish uchun ish beruvchining arizasi asos bo‘lishi belgilandi. Mazkur tartib xodimning sog‘lig‘iga yetkazilgan zarar oqibatlari uzoq muddatli to‘lovlarni talab qiladigan vaziyatlarda kompensatsiya mexanizmining uzluksiz ishlashini ta’minlashga qaratilgan.
Vazirlik faoliyati uchun eng ahamiyatli yangiliklardan yana biri O‘RQ–210-son Qonunning 5-bobi yangi 23¹-modda bilan to‘ldirilganidir. Unga ko‘ra, Qonunda belgilangan majburiy sug‘urta bo‘yicha majburiyatlarning ish beruvchilar tomonidan bajarilishi ustidan nazorat mehnatni muhofaza qilish sohasidagi maxsus vakolatli davlat organi tomonidan amalga oshiriladi.
Ushbu norma mehnatni muhofaza qilish sohasida davlat nazoratini amalga oshirish jarayonida ish beruvchilarning nafaqat xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish, balki qonunda nazarda tutilgan majburiy sug‘urta talablarini bajarishiga ham e’tibor qaratilishini nazarda tutadi. Shu ma’noda Qonun ish beruvchi va xodim o‘rtasidagi mehnat munosabatlarining iqtisodiy himoya mexanizmini mehnatni muhofaza qilish tizimi bilan yanada yaqin bog‘laydi.
Qonun doirasida sug‘urta qonunchiligida qo‘llaniladigan atamalar ham birxillashtirilmoqda. Jumladan, ko‘plab normalardagi “sug‘urta puli” tushunchasi mazmunidan kelib chiqib “sug‘urta summasi” yoki “sug‘urta to‘lovi” tushunchalari bilan almashtirilgan. Bu sug‘urta shartnomasida belgilangan maksimal javobgarlik miqdori bilan sug‘urta hodisasi yuz berganda amalda amalga oshiriladigan to‘lovni huquqiy jihatdan aniq farqlash imkonini beradi. Mazkur o‘zgartirishlar ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilishga oid normalarda ham aks etgan.
Umuman, O‘RQ–1154-son Qonunning vazirlik faoliyatiga bevosita daxldor normalari ish beruvchilarning xodimlar oldidagi javobgarligini sug‘urtalash tizimini takomillashtirish, sug‘urta majburiyatlarini bajarish ustidan nazoratni kuchaytirish, jarayonlarni elektronlashtirish hamda ishlab chiqarishda xodimning hayoti yoki sog‘lig‘iga zarar yetgan hollarda uning moddiy manfaatlarini yanada kafolatli himoya qilishga qaratilgan.
Mazkur Qonundan kelib chiqib, mehnatni muhofaza qilish va mehnat qonunchiligiga rioya etilishi ustidan nazorat yo‘nalishlarida ish beruvchilar bilan olib boriladigan tushuntirish ishlarida majburiy sug‘urta shartnomalarining mavjudligi va ularning qonunchilik talablariga muvofiqligiga alohida e’tibor qaratish, hududiy tuzilmalar hamda ish beruvchilarga yangi normalarning mazmunini yetkazish muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, ish beruvchilar tomonidan majburiy sug‘urta bo‘yicha majburiyatlarning bajarilishini nazorat qilish mexanizmi Qonunning yangi 23¹-moddasi talablaridan kelib chiqib tashkil etilishi lozim.