O‘zbekiston Respublikasi Qishloq хo‘jаligi vаzirligi

O‘zbekiston dunyoda mayiz eksporti bo‘yicha oltinchi o‘rinni egallab, global bozorning muhim ishtirokchisiga aylangan bo‘lsa-da, eksport geografiyasining asosiy qismi MDH davlatlari va Xitoy bilan cheklanib qolmoqda. Yevropa Ittifoqi (YeI) bozori o‘zining yuqori xarid qobiliyati va barqaror talabi bilan O‘zbekiston eksportyorlari uchun ulkan salohiyatga ega, biroq bu bozorga kirish oziq-ovqat xavfsizligi, pestitsidlar nazorati va sifat standartlariga qat’iy rioya qilishni talab etadi.

Yevropa Ittifoqi bozorining konyunkturasi va imkoniyatlar tahlili

Yevropa Ittifoqi dunyodagi eng yirik mayiz import qiluvchi mintaqa bo‘lib, yillik import hajmi 360 000 tonnadan oshadi. Mayiz Yevropa oziq-ovqat sanoatida, ayniqsa non va non mahsulotlari, qandolatchilik va sog‘lom gazaklar (snacking) segmentida keng qo‘llaniladi. So‘nggi trendlar shuni ko‘rsatadiki, iste’molchilar tabiiy shakar o‘rnini bosuvchi va sog‘lom ovqatlanish talablariga javob beradigan mahsulotlarga ko‘proq intilmoqdalar.

Asosiy importyor davlatlar va ularning bozor ulushi

Yevropa bozori bir xil emas va har bir davlatning o‘z talablari mavjud. Quyidagi jadvalda Yevropaning yetakchi mayiz importyorlari va ularning bozordagi o‘rni keltirilgan:
 

O‘zbekiston uchun Yevropa bozoriga kirishda eng katta raqobatchi Turkiya bo‘lib, u Yevropa importining 50% dan ortig‘ini ta’minlaydi. Shuningdek, Janubiy Afrika, Eron va Xitoy ham kuchli raqobatchilar qatoriga kiradi. O‘zbekistonning raqobatchilardan ustunligi uning "GSP+" tizimiga a’zoligidadir, bu esa mahalliy mahsulotlarni Yevropaga bojxona to‘lovlarisiz olib kirish imkonini beradi.

Yevropa Ittifoqining oziq-ovqat xavfsizligi bo‘yicha reglamentlari

Yevropa Ittifoqiga mahsulot eksport qilish uchun nafaqat mahsulotning ta’mi va ko‘rinishi, balki uning kimyoviy va biologik xavfsizligi birinchi o‘ringa chiqadi. YeI qonunchiligi (Reglament 178/2002) bo‘yicha bozorga chiqariladigan har qanday oziq-ovqat mahsuloti xavfsiz bo‘lishi shart.

Pestitsidlar qoldiqlarining maksimal darajalari (MRL)
YeI pestitsidlar bo‘yicha dunyodagi eng qattiq cheklovlarga ega. Har bir faol modda uchun MRL (Maximum Residue Level) belgilangan bo‘lib, undan ortiq qoldiq aniqlangan mahsulot bozordan chiqarib tashlanadi va yo‘q qilinadi. Yevropa importyorlari odatda 500 dan ortiq pestitsid turlari bo‘yicha laboratoriya tahlillarini talab qiladilar.

Alohida e’tibor berish kerak bo‘lgan jihat, YeIda ko‘pgina pestitsidlar butunlay taqiqlangan yoki ular uchun MRL "defolt" qiymatda, ya’ni aniqlash chegarasi (Limit of Quantification - LOQ) darajasida (odatda 0,01 mg/kg) belgilangan.

Yevropa Parlamenti yaqinda YeIda taqiqlangan pestitsidlar qoldiqlarining import qilinadigan mahsulotlarda bo‘lishiga qarshi yanada qattiq choralar ko‘rish uchun ovoz berdi. Bu degani, fermerlar va eksportyorlar o‘zlari foydalanadigan kimyoviy vositalar ro‘yxatini Yevropa talablariga muvofiqlashtirishlari shart.

Mikotoksinlar: Oxratoksin A muammosi
Mayiz eksportida eng katta texnik to‘siq – bu Oxratoksin A (OTA) hisoblanadi. Bu zaharli modda Aspergillus carbonarius va Aspergillus niger kabi zamburug‘lar tomonidan ishlab chiqariladi. YeI Reglamenti 2023/915 bo‘yicha mayiz tarkibidagi Oxratoksin A miqdori 8,0 mkg/kg dan oshmasligi kerak.

Oxratoksin paydo bo‘lishining asosiy sabablari:

1. Hosil yig‘ish va quritish paytidagi yuqori namlik va issiqlik.

2. Uzumning yerda, tuproq bilan aloqada quritilishi (tuproqdagi sporalar mevaga o‘tadi).

3. Meva terisining mexanik shikastlanishi yoki hasharotlar tomonidan zararlanishi (zamburug‘ ichkariga kirishi uchun yo‘l ochiladi).

4. Saqlash va transportirovka paytida havo almashinuvining yomonligi sababli namlikning ortishi.

Fermerlar uchun agrotexnik tavsiyalar (GAP standartlari)
Yuqori sifatli eksportbop mayiz yetishtirish tokzorning o‘zidan boshlanadi. Global miqyosda tan olingan GLOBAL G.A.P. standart talablarini uzum yetishtirish tizimiga joriy qilish natijasida, shuningdek, zararkunanda va kasalliklarga qarshi kurashishda importer davlat hududida ro‘yxatdan o‘tgan belgilangan pestitsidlardan foydalanish hamda mahsulot tarkibidagi mazkur pestitsidlar me’yorlari ushbu davlatda belgilangan me’yorlardan oshmasligi talab etiladi. GLOBAL G.A.P. sertifikatiga ega bo‘lish, mahsulotni yetishtirish jarayonlarida texnik, gigiyenik, atrof muhitni himoya qilish va ijtimoiy talablarni bajarilganligi kafolatlanishi natijasida Yevropa bozoriga kirishda muhim vosita hisoblanadi.

Tokzorni boshqarish va kimyoviy himoya

1. Nav tanlash va parvarish: Yevropa bozorida urug‘siz, yirik va po‘sti yupqa bo‘lgan navlarga (masalan, Thompson Seedless yoki mahalliy Kishmish navlari) talab yuqori. Uzumning shakar miqdori (Brix) kamida 20–22% bo‘lishini ta’minlash kerak; shakar qancha yuqori bo‘lsa, mayiz shuncha sifatli va chiqimi ko‘p bo‘ladi.

2. Sug‘orish tizimi: Tomchilatib sug‘orishni joriy etish mevaning bir tekis pishishini va namlikning kerakli darajada bo‘lishini ta’minlaydi, bu esa zamburug‘li kasalliklar xavfini kamaytiradi.

3. O‘simliklarni himoya qilish rejasi: Fermer faqat YeIda ruxsat etilgan pestitsidlardan foydalanishi va har bir ishlov berish jarayonini qat’iy qayd etib borishi shart. Dorilash va hosilni yig‘ish orasidagi muddatga (PHI) amal qilish qoldiq moddalarning kamayishini ta’minlaydi.

4. O‘g‘itlash: Faqat sertifikatlangan mineral o‘g‘itlardan foydalanish va og‘ir metallar (kadmiy, qo‘rg‘oshin) miqdorini nazorat qilish zarur.

Hosilni yig‘ishdagi ehtiyot choralari
Hosilni qo‘l bilan, ehtiyotkorlik bilan yig‘ish tavsiya etiladi. Mexanik shikastlanishlarni minimallashtirish Oxratoksin A xavfini sezilarli darajada kamaytiradi. Yig‘ilgan uzumlar toza idishlarda, iloji boricha tezroq quritish maydonchalariga yetkazilishi lozim.

Quritish texnologiyalari: An’anaviy va zamonaviy usullar
Mayizning sifati va xavfsizligi 80% holatda quritish jarayoniga bog‘liq. O‘zbekistonda ikkita asosiy usul qo‘llaniladi: soyaki (shade drying) va ochiq quyoshda quritish (sun drying).

Quritish usullarining qiyosiy tahlili

Namlik va suv faolligini nazorat qilish
YeI standartlari bo‘yicha urug‘siz mayizlarning namligi 18% dan oshmasligi kerak. Suv faolligi (Aw) ko‘rsatkichi 0,60 dan past bo‘lsa, mahsulot mikrobiologik jihatdan barqaror hisoblanadi.

Zamburug‘larning ko‘payishi uchun optimal sharoit Aw = 0,95 va harorat 20–30 ℃ hisoblanadi. Shu sababli, quritish jarayonini tezlashtirish va namlikni imkon qadar tezroq xavfsiz darajaga tushirish Oxratoksin A dan himoyalanishning eng samarali yo‘lidir.

Qayta ishlash va yot moddalardan tozalash
Quritilgan mayiz hali tayyor mahsulot emas. Yevropa bozoriga chiqishdan oldin u bir necha bosqichli tozalash jarayonidan o‘tishi shart.

Tozalash bosqichlari va texnologiyalar

1. Mexanik tozalash: Shox-shabba, barglar va yirik chiqindilarni ajratish.

2. Yuvish va quritish: Mayiz yuzasidagi chang va pestitsid qoldiqlarini yuvib tashlash (bunda qayta quritish jarayoni juda muhim).

3. Lazerli saralash (Color Sorting): Rangi o‘zgargan, mog‘orlagan yoki shikastlangan mevalarni ajratib olish.

4. Metall detektor va X-ray skaner: Mahsulot ichidagi metall parchalari, shisha, tosh va plastik qoldiqlarini aniqlash.

5. Yog‘ bilan ishlov berish: Mayizlar bir-biriga yopishib qolmasligi uchun o‘simlik yog‘i (odatda kunjut yoki raps yog‘i) bilan yengil ishlov beriladi. Bu yog‘ YeIda ruxsat etilgan va oziq-ovqat uchun mo‘ljallangan bo‘lishi shart.

Yevropa bozorida mahsulot tarkibida tirik yoki o‘lik hasharotlarning bo‘lishi mutlaqo yo‘l qo‘yilmaydigan holatdir. Buning uchun fumigatsiya jarayonini to‘g‘ri tashkil etish lozim.

Saqlash va logistika talablari
Saqlash jarayonida mahsulot sifatining pasayishi ko‘pincha "re-natifikatsiya", ya’ni namlikning qayta ortishi bilan bog‘liq bo‘ladi.

● Harorat va namlik: Omborxonalar salqin (5–10 ℃) va yaxshi ventilyatsiya qilinadigan bo‘lishi lozim. Nisbiy namlik 60–65% dan oshmasligi kerak.
● Fumigatsiya: Saqlash paytida zararkunandalardan himoya qilish uchun faqat YeIda ruxsat berilgan moddalardan (CO2, Fosfin, Sulfuril fluorid) foydalanish zarur.
● Transportirovka: Yevropaga yetkazib berish uzoq vaqt talab etgani sababli, konteynerlar ichidagi harorat va namlikni nazorat qiluvchi datchiklar (dataloggers) ishlatish tavsiya etiladi. Bu mahsulot yo‘lda mog‘orlab qolmasligini kafolatlaydi.

Markalash va qadoqlash: Yevropa standartlari
YeI Reglamenti 1169/2011 bo‘yicha mahsulot yorlig‘ida (label) iste’molchi uchun barcha zarur ma’lumotlar shaffof bo‘lishi kerak.

Yorliqda ko‘rsatilishi shart bo‘lgan ma’lumotlar:
● Mahsulot nomi: "Raisins", "Sultanas" yoki "Currants".
● Kelib chiqish mamlakati: "Origin: Uzbekistan".
● Sifat sinfi: Extra Class, Class I yoki Class II (UNECE standarti bo‘yicha).
● Partiya raqami (Lot number): Traceability (kuzatiluvchanlik) uchun muhim.
● Netto vazni va yaroqlilik muddati.
● Allergenlar: Agar sulfitlar (SO2) ishlatilgan bo‘lsa va ularning miqdori 10 mg/kg dan oshsa, yorliqda albatta ko‘rsatilishi shart.

Sanoat uchun mo‘ljallangan katta qadoqlarda (bulk packaging, 10–12,5 kg) mahsulotning turi va hosili yili aniq yozilishi zarur.

Eksport hujjatlari va REX tizimi
O‘zbekistonning Yevropa Ittifoqi bilan "GSP+" imtiyozli savdo tizimiga kirishi mahalliy eksportyorlar uchun bojxona to‘lovlarini bekor qildi. Biroq, bu imtiyozdan foydalanish uchun yangilangan REX (Registered Exporter System) tizimidan o‘tish shart.

REX tizimida ro‘yxatdan o‘tish tartibi

1. Ariza berish: Eksportyor "O‘zbekekspertiza" AJga murojaat qiladi va Yevropa Komissiyasining portalida onlayn ariza to‘ldiradi.

2. Individual raqam: Ro‘yxatdan o‘tgach, eksportyorga REX raqami beriladi. Bu raqam doimiy bo‘lib, har bir eksport invoysida ko‘rsatiladi.

3. O‘zini o‘zi sertifikatlash: REX tizimida an’anaviy "Form A" sertifikati kerak emas. Eksportyor invoysning o‘zida mahsulotning O‘zbekistonda ishlab chiqarilganini tasdiqlovchi maxsus deklaratsiyani (Statement on Origin) yozadi.

Xalqaro sertifikatlash: Bozorga kirish kaliti
Yevropaning yirik supermarketlari va oziq-ovqat korporatsiyalari (masalan, Nestlé, Unilever) faqat GFSI (Global Food Safety Initiative) tomonidan tan olingan sertifikatlarga ega bo‘lgan korxonalar bilan ishlaydilar.

1. FSSC 22000 yoki BRCGS: Bu sertifikatlar qayta ishlash zavodidagi gigiyena va xavfsizlik tizimining xalqaro darajada ekanini isbotlaydi.

2. GLOBALG.A.P.: Bu fermer xo‘jaligi darajasidagi standart bo‘lib, mahsulot yetishtirishning barcha bosqichlari xavfsiz ekanini tasdiqlaydi.

3. EU Organic: Agar mayiz organik (kimyoviy o‘g‘itlarsiz) yetishtirilgan bo‘lsa, bu sertifikat mahsulot narxini 30–50% ga oshirish imkonini beradi.

O‘zbekiston eksportyorlari va fermerlari uchun strategik tavsiyanoma
Yevropa bozorida muvaffaqiyat qozonish va "reaksiya" (qaytarib yuborish) holatlarining oldini olish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur:

Kimyoviy xavfsizlikni ta’minlash
Fermerlar va agronomlar YeIning pestitsidlar ma’lumotlar bazasini (EU Pesticides Database) doimiy kuzatib borishlari kerak. O‘zbekistonda ruxsat berilgan bo‘lsa-da, YeIda taqiqlangan vositalardan (masalan, Xlorpirifos) mutlaqo voz kechish shart. Har bir eksport partiyasi YeI talablariga javob beradigan laboratoriyada to‘liq skriningdan o‘tkazilishi lozim.

Mikotoksinlarga qarshi kurash strategiyasi
Quritish maydonchalarini modernizatsiya qilish – bu hayotiy zaruriyat. Ochiq yerda quritishdan soyaki yoki quyosh tunnellari usuliga o‘tish kerak. Mahsulotning namligini 18% dan pastligini ta’minlash Oxratoksin A paydo bo‘lish xavfini 90% ga kamaytiradi. Saqlash omborlarida namlik va haroratni avtomatik boshqarish tizimini joriy etish lozim.

"Clean" va "Traceable" mahsulot yaratish
Yevropalik xaridor uchun mahsulotning "tarixi" muhim. Qaysi dalada kim tomonidan yetishtirilgani, qaysi kuni yig‘ilgani va qaysi zavodda tozalangani haqida to‘liq ma’lumot (traceability system) taqdim eta olish O‘zbekiston mayizining xaridorgirligini oshiradi.

Marketing va to‘g‘ri hamkor tanlash
O‘zbekistonlik eksportyorlar faqat "narx" bilan raqobatlashishdan "sifat va xavfsizlik" bilan raqobatlashishga o‘tishlari kerak. Buyuk Britaniya va Niderlandiya kabi yirik bozorlardagi ixtisoslashgan importyorlar bilan uzoq muddatli shartnomalar tuzishga harakat qilish lozim. Xalqaro ko‘rgazmalarda (Fruit Logistica, Anuga) ishtirok etish va mahsulotning organik hamda tabiiy ekanini targ‘ib qilish zarur.

Yevropa bozori qiyin, lekin juda manfaatli. Yuqoridagi standartlarga rioya qilish nafaqat O‘zbekiston mayizini Yevropaga olib kiradi, balki mamlakatning qishloq xo‘jaligi brendini xalqaro darajaga ko‘taradi. Bu esa o‘z navbatida fermerlarning daromadi oshishiga va qishloq joylarida yuz minglab yangi ish o‘rinlari yaratilishiga xizmat qiladi.

Ushbu masalalarda amaliy yordam olish yoki zarur hollarda murojaat uchun Qishloq xo‘jaligi vazirligi mas’ullarining telefon raqamlari:

• Oziq-ovqat sanoatini rivojlantirish va xavfsizligini ta’minlash boshqarmasi B. Inakov (tel. 712067181);

• Oziq-ovqat hisobi, eksport-import boshqarmasi (tel. 712067063, 712067063);

• Maqbul qishloq xo'jaligi amaliyotini joriy etish va Markirovkalashtirish bo'limi (GAP) (tel. 712067177, 71-206-71-76).

Mazkur havolada O‘zbekiston Respublikasida filiali mavjud bo‘lgan va bo‘lmagan sertifikatlashtiruvchi organlar hamda maslahat xizmatini ko‘rsatuvchi tashkilotlar bilan bog‘lanish uchun zarur ma’lumotlarni olishingiz mumkin.

Shuningdek, quyidagi havolada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining eksporti bilan shug‘ullanuvchi Markaziy eksport shtabining viloyatlar va xorijiy davlatlarga biriktirilgan mas’ullari va ular bilan bog‘lanish bo‘yicha aloqa ma’lumotlarini olishingiz mumkin.