Замонавий дунёда космик соҳа давлатнинг ютуқли ривожланишини таъминлай оладиган энг динамик ва истиқболли тармоқлардан биридир. У нафақат фундаментал илмий тадқиқотлар ўтказишга, балки иқтисодиёт, мудофаа, хавфсизлик, экология, қишлоқ хўжалиги, шаҳарсозлик ва фавқулодда вазиятлар манфаатларида амалий масалаларни ҳал қилишга имкон беради. Космик технологиялар Ер юзасининг ҳолати, табиий ресурслар ва антропоген жараёнлар ҳақида объектив, тезкор ва юқори аниқликдаги маълумот олишнинг ноёб имкониятларини тақдим этади, бу эса самарали ва асосланган бошқарув қарорларини қабул қилишга ёрдам беради.

Ўзбекистон Республикасида космик фаолиятни ривожлантириш барқарор ижтимоий-иқтисодий ўсиш, мамлакатнинг илмий-техник салоҳиятини ошириш, унинг мудофаа қобилиятини мустаҳкамлаш ва халқаро обрўсини юксалтиришнинг муҳим омили сифатида кўрилмоқда. Космик тадқиқотлар ва технологиялар агентлиги («Ўзбеккосмос») миллий космик соҳани қайта тиклаш, илғор космик ва геоинформацион технологияларни жамият ҳаётининг барча соҳаларига интеграция қилиш ҳамда Ўзбекистоннинг минтақавий ва глобал даражада рақобатбардош устунликларини шакллантириш учун масъул бўлган асосий давлат органи ҳисобланади.

Агентликнинг миссияси инновацион ечимлар, рақобатбардош устунликлардан фойдаланиш ва фаол халқаро ҳамкорлик орқали космик фаолиятнинг янги уфқларини очишдан иборат. Агентликнинг кўриш доираси профессионал ва жипслашган мутахассислар жамоасини яратиш, космик технологияларни оммалаштириш, тўлақонли космик кластерни шакллантириш, шунингдек, ўз телекоммуникацион сунъий йўлдошлари ва юқори аниқликдаги Ерни масофадан зондлаш сунъий йўлдошларини яратиш, учириш ва эксплуатация қилишни ўз ичига олади.

Агентликни ташкил этишнинг олд шартлари: Ўзбекистонда космик фаолиятга ретроспектив назар

Мустақил Ўзбекистонда космик тадқиқотларнинг илдизлари 1990-йилларнинг бошларига бориб тақалади. 1993-йил февраль ойида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан Вазирлар Маҳкамаси ҳузурида Ўзбекистон давлат космик тадқиқотлар агентлиги (штат сони — 20 нафар) ташкил этилган эди. Бу қадам ёш республикада космик соҳани ривожлантириш бўйича биринчи тизимли ҳаракатларни белгилаб берди.

1995-йил июль ойида Ўзбекистон ҳукумати ва Россия Федерацияси ҳукумати ўртасида Суффа платосида (Жиззах вилояти, Зомин тумани) Халқаро радиоастрономик обсерваториясини яратиш тўғрисида келишув имзоланди. Афсуски, молиялаштиришнинг етарли эмаслиги сабабли лойиҳа ҳанузгача тугалланмаган бўлиб, аммо илмий аҳамиятини сақлаб қолмоқда.

2002-йил сентябрь ойида Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони билан дастлабки «Ўзбеккосмос» агентлиги тугатилди. Унинг ўрнига Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси ҳузурида Космик тадқиқотлар маркази (штат сони — 12 нафар) ташкил этилди, унга Фанлар академиясининг Астрономия институти, Космик асбобсозлик илмий-тадқиқот институти (Тошкент ш.), «Композит» тажриба-синов заводи (Чирчиқ ш.) ва Суффа платосидаги юқорида қайд этилган обсерватория кирди.

2002–2017-йиллар даврида космонавтика соҳасидаги фаоллик сезиларли даражада пасайган: жиддий илмий тадқиқотлар деярли тўхтаган, халқаро ҳамкорлик қисқарган, моддий-техник инфратузилма эскирган, профиль ташкилотлари эса қайта-қайта қайта ташкил этилган ва қисқартирилган.

Соҳани ривожлантиришга янги туртки 2017-йилда берилди. Май ойида Ўзбекистон Республикаси Президенти Пекиндаги (Хитой) аэрокосмик илмий-саноат корпорациясига ташриф буюрди. Октябрь ойида Россия Федерацияси Бош вазир ўринбосари ва «Роскосмос» давлат корпорацияси раҳбари Д. Рогозиннинг ташрифи бўлиб ўтди, унда икки томонлама ҳамкорлик масалалари муҳокама қилинди. 2017-йил декабрь ойида Президентнинг Парламентга Мурожаатида аэрокосмик технологияларни иқтисодиётнинг етакчи тармоқларига жорий этишнинг стратегик муҳимлиги ва аэрокосмик фаолият бўйича алоҳида давлат органини яратиш зарурлиги алоҳида таъкидланди. Президент давлат-хусусий шериклик тамойиллари асосида хорижий инвесторларни жалб қилиш, миллий космик инфратузилманинг ер усти ва ишлаб чиқариш инфратузилмасини шакллантириш, шунингдек, илмий-тадқиқот институтларининг салоҳиятини мустаҳкамлашни топширди.

2018-йил январь ойида Президент Фармони билан тасдиқланган «Фаол тадбиркорлик, инновацион ғоялар ва технологиялар йили» Давлат дастурининг «Йўл харитаси»да миллий иқтисодиётнинг янги тармоғи сифатида аэрокосмик саноатни яратиш назарда тутилган эди. 2018-йил февраль ойида Президентнинг топшириғи билан аниқ таклифлар ва норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларини тайёрлаш учун ишчи комиссия (11 нафар) ташкил этилди.

Тайёргарлик ишлари 2018–2019-йилларда давом этди: россиялик, француз ва бошқа делегацияларнинг ташрифлари бўлиб ўтди, Франция (CNES), Ҳиндистон (ISRO) ва Россия («Роскосмос») билан биринчи ҳамкорлик келишувлари, шунингдек, МДҲ давлатлари ва Жанубий Корея билан протоколлар имзоланди.

Агентликни ташкил этилиши ва ҳуқуқий асослари

2019-йил 30-август куни Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ-5806-сон Фармони билан «Ўзбекистон Республикасида космик фаолиятни ривожлантириш тўғрисида» Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Космик тадқиқотлар ва технологиялар агентлиги («Ўзбеккосмос») расмий равишда ташкил этилди (дастлабки штат сони — 37 нафар). Шу билан бирга, Ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлигининг Телекоммуникациялар инфратузилмасини ривожлантириш бош бошқармаси қошидаги Сунъий йўлдош алоқаси технологиялари бошқармаси тугатилди. Агентлик ҳузурида асосий вазирлик ва идоралар вакиллари иштирокида Илмий-техник ва эксперт кенгаши ташкил этилди.

2019-йил сентябрь ойида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан Агентликнинг тузилмаси ва Низоми тасдиқланди, унинг ҳуқуқий мақоми давлат муассасаси шаклидаги юридик шахс сифатида белгиланди (муҳр, ном, ғазна ва банк ҳисоб рақамлари, шу жумладан хорижий валютадаги ҳисобларига эга).

Агентликнинг асосий ривожланиш босқичлари

Ташкил этилганидан бери Агентлик институционал шаклланиш ва фаолиятни кенгайтиришнинг интенсив йўлини босиб ўтди.

2019–2020-йиллар — норматив-ҳуқуқий базани шакллантириш ва халқаро алоқаларни ўрнатиш босқичи. Қозоғистон («Qazkosmos») билан келишувлар имзоланди, Франция, Ҳиндистон, Россия ва Жанубий Корея билан ҳамкорлик давом эттирилди.

2021-йил — Ўзбекистон олий ўқув юртлари (Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети, Тошкент давлат транспорт университети, Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллий университети, Тошкентдаги Турин политехника университети, Тошкентдаги Inha университети ва бошқалар) ва хорижий олий ўқув юртлари (Падуа университети, Москва авиация институти) билан ҳамкорликни фаол ривожлантириш. Maxar Technologies, Esri ва SpaceX (АҚШ) компаниялари вакиллари иштирокида «Discovery Day Uzbekistan» халқаро конференцияси ўтказилди.

2022-йил — таълим ва илмий алмашинувларни кенгайтириш: ишчи гуруҳ Франциядаги Institut supérieur de l’aéronautique et de l’espace (ISAE-SUPAERO)га ташриф буюрди, Олмаотада қурғоқчилик ахборот тизимлари бўйича халқаро семинар (ESCAP ва UNOSAT) ўтказилди, Ўзбекистонда биринчи марта NASA дастурлари халқаро танлови ташкил этилди.

2023-йил — таълим компонентиини сезиларли кучайтириш: мактаб ўқувчиларини Туркияга (Gökmen Uzay Havacılık Eğitim Merkezi) ўқишга юбориш, Тошкентда NASA Space Apps Challenge хакатонини ўтказиш, Қозоғистонда мутахассислар малакасини ошириш, GEOBOX (АҚШ), Data+ International (Қозоғистон), ISAE-SUPAERO, Airbus Defence & Space (Франция), Maxar Technologies, Planet Labs, ESRI (АҚШ) ва Hexagon (Швеция) экспертлари билан семинар ва тренинглар ташкил этиш.

2024-йил — космик таълим ва оммалаштириш соҳасидаги фаоллик чўққиси. Геоинформацион тизимлар бўйича учта янги ўқув дастури ишлаб чиқилди, етакчи олий ўқув юртлари талабалари учун амалиёт ўтказилди, CanSat мини-сунъий йўлдошлари танловлари, ёзги космик лагерлар (Cosmic Camp, Space Camp), NASA Space Apps Challenge хакатонлари, Халқаро космик ҳафта доирасидаги тадбирлар («Space Fest», «UniSat 3.0»), Космонавтика куни, форум ва кўргазмалар ўтказилди. PDP University ва бошқа муассасалар билан янги ҳамкорлик меморандумлари имзоланди. Оммавий ахборот воситалари ва ижтимоий тармоқларда кенг ёритилди. Алоқа тарихи музейида Агентлик фаолиятига бағишланган экспозиция ўрнатилди.

Кейинги йилларда Агентлик миллий космик инфратузилмани яратиш, 2035-йилгача космик соҳани ривожлантириш давлат дастурини ишлаб чиқиш, ўз сунъий йўлдошларини учиришга тайёргарлик ва биринчи ўзбекистонлик космонавтни тайёрлаш устида ишлашни давом эттирди.

Агентликнинг асосий фаолият йўналишлари

Агентлик космик тадқиқотлар ва технологиялар соҳасида ягона давлат сиёсатини амалга оширади. Асосий фаолият қуйидагиларни ўз ичига олади:

- космик фаолиятни ва унинг натижаларидан фойдаланишни самарали амалга ошириш учун қулай шарт-шароитлар ва механизмларни яратиш;

- бўйсунувчи ташкилот ва корхоналарни бошқариш ва ривожлантириш;

- мамлакат иқтисодиёт секторини қўллаб-қувватлаш, мудофаа қобилиятини мустаҳкамлаш ва миллий хавфсизликни таъминлашга кўмаклашиш;

- космик технологияларни давлат бошқарувининг турли соҳаларига интеграция қилиш;

- соҳанинг тижорат салоҳиятини ривожлантириш ва космик кластерни шакллантириш.

Ерни масофадан зондлаш маълумотлари ва геоинформацион тизимларини экология, қишлоқ хўжалиги, ўрмон хўжалиги, геология, фавқулодда вазиятлар ва бошқа соҳаларни мониторинг қилишда қўллашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. 2024-йилда сунъий йўлдош маълумотларидан фойдаланган ҳолда мамлакат ҳудудида 100 мингдан ортиқ потенциал қонунбузарлик ва аномалиялар аниқланган. 2025-йилдан бошлаб Ерни масофадан зондлаш маълумотларидан фойдаланиш қонун бўйича иқтисодиётнинг бир қатор секторларида мажбурий бўлди.

Халқаро ҳамкорлик

Халқаро ҳамкорлик Агентлик фаолиятининг устувор йўналишларидан биридир. «Роскосмос» (Россия), CNES ва Airbus Defence and Space (Франция), ISRO (Ҳиндистон), MSIT (Жанубий Корея), «Qazaqstan Ğarış Saparı» (Қозоғистон), шунингдек, Maxar Technologies, Planet Labs, Esri, SpaceX (АҚШ), Hexagon (Швеция), STAR.VISION (Хитой) ва бошқа етакчи космик агентликлар ва ташкилотлар билан келишув ва меморандумлар имзоланган.

Агентлик Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (ESCAP, UNOSAT), Турк давлатлари ташкилоти, ICESCO тадбирларида фаол иштирок этади, қўшма семинар ва тренинглар ўтказади, мутахассислар ва иқтидорли ёшларни хорижга ўқиш ва стажировка учун юборади. Сунъий йўлдошлар гуруҳларини яратиш ва миллий аппаратларни учириш, шу жумладан SpaceX ва бошқа халқаро ҳамкорлар билан ҳамкорликда музокаралар олиб борилмоқда.

Амалга оширилган лойиҳалар, ютуқлар ва инфратузилмани яратиш

Фаолият йиллари давомида ўнлаб муҳим лойиҳалар амалга оширилди:

- NASA Space Apps Challenge хакатонларини ўтказиш (2023–2024-йиллар, 2024-йилда тахминан 170 нафар ёш иштирок этган);

- юзлаб талаба ва мактаб ўқувчилари иштирокидаги CanSat мини-сунъий йўлдошлари танловларини ташкил этиш, шу жумладан финал босқичлари ва ICESCO халқаро тадбирлари;

- юзлаб иштирокчиларни, шу жумладан Ўзбекистон ва бошқа турк давлатлари мактаб ўқувчиларини қамраб олган ёзги космик лагерлар («Space Camp», «Cosmic Camp», «Mission Moon»);

- CanSat мини-сунъий йўлдошларини яратиш ва синовдан ўтказиш бўйича ўқув қўлланмасини ишлаб чиқиш;

- вазирликлар, идоралар ва корхоналар мутахассислари учун илмий-услубий семинарлар, тренинглар ва амалий малака ошириш курсларини ўтказиш;

- мавзуға оид кўргазмалар, форумлар, очиқ эшиклар куни, космос бўйича Model UN, роботлаштирилган қурилмалар билан шахмат турнирлари ва бошқа маърифий тадбирларни ўтказиш;

- Алоқа тарихи музейида экспозиция ўрнатиш;

- миллий ОАВ ва ижтимоий тармоқларда космик мавзунни кенг ёритиш.

Агентлик ер усти инфратузилмасини яратиш устида фаол иш олиб бормоқда: бошқарув марказлари, маълумотлар қабул қилиш ва қайта ишлаш тизимлари, синов комплекслари. Биринчи миллий сунъий йўлдошларни, шу жумладан илмий 6U CubeSat «Мирзо Улуғбек» (2028-йилда учириш режалаштирилган) ҳамда ўта юқори аниқликдаги (пикселларга 0,3 метр) Ерни масофадан зондлаш сунъий йўлдошларини учиришга тайёргарлик кўрилмоқда.

Агентликнинг иқтисодиёт, фан, технология ва таълимни ривожлантиришдаги роли

«Ўзбеккосмос» космик технологияларни реал иқтисодиёт секторига интеграция қилишда тизим яратувчи рол ўйнайди. Сунъий йўлдош мониторинги маълумотлари қишлоқ хўжалигининг самарадорлигини ошириш, сув ва ер ресурсларидан оқилона фойдаланиш, ўрмон массивларини назорат қилиш, геологик қидирув, фавқулодда вазиятларни прогноз қилиш ҳамда давлат мудофааси ва хавфсизлигини таъминлашда қўлланилмоқда.

Фан ва таълим соҳасида Агентлик мамлакат етакчи олий ўқув юртлари билан ҳамкорликда «Ерни масофадан зондлаш ва геоинформацион технологиялар» йўналиши бўйича бакалавр ва магистратура дастурларини ишлаб чиқди, юзлаб талабалар учун амалиёт ташкил этди, минглаб мутахассислар малакасини оширди. Танловлар, лагерлар ва хакатонлар орқали ёшларда STEM фанларига қизиқиш уйғотилмоқда, келажакдаги космик соҳа кадрлар салоҳияти асоси қўйилмоқда.

Ҳозирги ҳолати ва ривожланиш истиқболлари

Бугунги кунда «Ўзбеккосмос» агентлиги кенг халқаро ҳамкорлик тармоғига, фаол таълим ва илмий-амалий кун тартибига эга бўлган динамик ривожланаётган давлат органи ҳисобланади. 2035-йилгача миллий космик дастурини ишлаб чиқиш давом этмоқда, унда учта асосий йўналиш назарда тутилган: маълумотлар ва иловалар ривожи, тўлақонли космик инфратузилмани (ер усти ва космик сегментлар) яратиш ҳамда юқори малакали кадрлар, шу жумладан биринчи ўзбекистонлик космонавтни тайёрлаш.

Истиқболлар миллий сунъий йўлдошлар гуруҳларини учириш, йирик халқаро тадбирларни ўтказиш учун «Космик шаҳар»ни яратиш (2028-йилга режалаштирилган), давлат бошқаруви ва иқтисодиётда космик технологияларни қўллашни янада кенгайтириш, мамлакатнинг технологик суверенитетини мустаҳкамлаш ва глобал космик ҳамжамиятдаги ролини оширишни ўз ичига олади.

Космик тадқиқотлар ва технологиялар агентлиги Ўзбекистон Республикасини космик фазони ўзлаштириш йўлида ишонч билан олиб бормоқда ва космик соҳани мамлакатнинг инновацион, барқарор ва ҳар томонлама ривожланишининг кучли драйверига айлантирмоқда — бугунги ва келажак авлодлар манфаати учун.