"Ўзбеккосмос" агентлиги

2026 йилнинг 24 июнь куни “Ўзбеккосмос” агентлиги ҳамда “Ўзбекгидроэнерго” АЖ ҳамкорлигида Тошкент вилояти ҳудудида жойлашган Оҳангарон сув омборига медиа-тур ташкил этилди. Унда агентлик мутахассислари батиметрик технологийлар ва аэрокосмик маълумотлардан фойдаланган ҳолда сув омборининг рақамли 3D моделларини яратиш босқичларини журналист ва блогерларга намойиш этишди.

Маълумки, Ўзбекистон ҳудудида сув омборлари қишлоқ хўжалиги, ичимлик суви таъминоти ва энергетика тизимининг муҳим таркибий қисми ҳисобланади. Уларнинг барқарор ишлаши ва хавфсизлиги мамлакат сув хавфсизлигининг асосий омилларидан биридир.

Бугунги кунга қадар ушбу мониторинг жараёнлари асосан гидрологик постлар, жойида ўлчовлар ва мутахассисларнинг мунтазам кузатувлари орқали амалга ошириб келинган. Ушбу ёндашув амалий жиҳатдан муҳим бўлса-да, у маълум чекловларга эга эди яъни ҳудудий қамровнинг торлиги, об-ҳаво шароитларига боғлиқлик ҳамда маълумотларни йиғиш ва таҳлил қилиш жараёнининг нисбатан узоқ давом этиши.

“Ўзбеккосмос” агентлиги томонидан сув хўжалиги соҳасини рақамлаштириш борасида олиб борилаётган лойиҳалар доирасида радиолокацион сунъий йўлдошлар орқали олинган маълумотлар асосида сув омборлари тўғонларини ва кенг қамровли кузатиш имконини бермоқда. “Ўзбекгидроэнерго” АЖ билан ҳамкорликда Оҳангарон сув омборида олиб борилган комсик мониторинг тизими айнан ушбу йўналишдаги амалий ишлардан бири бўлиб, у космик маълумотларни реал бошқарув жараёнларига интеграция қилишга кўмаклашади.  

Бу бўйича Давлатимиз раҳбарининг “Космик тармоқни янада ривожлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори қабул қилинган бўлиб, унга кўра республикадаги 60 та сув омборида лойқа оқизиқлари билан тўлиш динамикасини мониторинг қилиш ишлари замонавий технологиялар ва қурилмалардан фойдаланган ҳолда йўлга қўйилди.

Медиа-тур давомида жоурналист ва блогерлар Оҳангарон сув омборини батиметрик тасвирга олиш жараёнлари билан яқиндан танишиб, сув ости қисмидаги рельефни ўлчаш босқичларига реал режимда гувоҳ бўлишди. 

Ўлчов ишларини бошлашдан аввал сув омборларининг сўнгги уч йиллик гидродинамик режими таҳлил қилинади. Бунда сув тўлдириш жараёнининг мавсумий хусусиятлари, сув сатҳининг максимал ва минимал кўрсаткичлари қайд этилган даврлар аниқланади.

Сув омборларининг тўлиқ ҳажми ва ҳолати ҳақида аниқ маълумот олиш мақсадида уларнинг уч ўлчамли (3Д) рақамли моделлари яратилди. Бунда сув сатҳи энг паст бўлган даврда сув омборининг сув усти қисми ҳамда муҳофаза ҳудудлари аэрокосмик тасвирга олинади. Учувчисиз учиш аппаратлари парвозини амалга ошириш имкони бўлмаган ҳудудларда эса бевосита сунъий йўлдош тасвирларидан фойдаланилди.

Замонавий аэрокосмик ва кўп нурли батиметрик ўлчовлар ёрдамида олинган маълумотлар махсус дастурий таъминот орқали бирлаштирилиб, сув омборларининг ягона рақамли 3D модели яратилади. Ушбу модель асосида сув омборларининг ҳар 10 сантиметр (зарурат бўлганда 1 сантиметргача) сув сатҳи бўйича сув ҳажми ва сув юзаси майдонини аниқлаш имконияти яратилади.

Аҳамиятлиси мазкур космик мониторинг глобал амалиётда ҳам муваффақиятли қўлланилмоқда. Бугунги кунда сув ресурслари ва гидротехник иншоотларни космик технологиялар ёрдамида мониторинг қилиш дунёнинг кўплаб мамлакатларида кенг жорий этилган.

Netherlands сув хўжалиги тизимида космик маълумотлардан тошқинларни бошқариш ва инфратузилма мониторингида фаол фойдаланади. АҚШда эса NASA ва United States Geological Survey ҳамкорлигида сув ресурслари ва геологик жараёнлар доимий кузатув остида олиб борилган.

European Space Agency томонидан амалга оширилаётган Copernicus дастури доирасидаги Sentinel-1 радар сунъий йўлдошлари Европа ва бошқа минтақаларда ер юзаси ҳамда сув ҳавзалари шунингдек, гидротехник иншоотларни мониторинг қилишнинг асосий воситаларининг замонавий йўналишларидан бири ҳисобланади.

Италия ва бошқа давлатларда InSAR технологияси ёрдамида тўғонлар ва йирик инфратузилма объектларининг миллиметр даражасидаги деформациялари аниқланади.

Сув ресурсларини бошқаришда космик технологияларни жорий этиш Ўзбекистонда рақамли трансформациянинг муҳим йўналишларидан бирига айланмоқда. “Ўзбеккосмос” ва “Ўзбекгидроэнерго” ҳамкорлигидаги медиа-тур давомида сув омборларининг замонавий батиметрик усуллари ҳамда радиолокацион космик мониторинг тизимининг афзалликлари, сув хавфсизлиги, ресурслардан самарали фойдаланиш ва хавфларни эрта аниқлаш бўйича янги ёндашувни амалиётга татбиқ этмоқда.

Оҳангарон сув омборида ташкил этилаётган медиа-тур ушбу жараённи ОАВ ва жамоатчиликка очиқ кўрсатиш орқали космик технологияларнинг реал иқтисодий ва экологик аҳамиятини ёритишга хизмат қилади.