Космик тадқиқотлар йўналишида амалга оширилаётган ишлар” мавзусида матбуот анжумани
2026-05-13 18:15:00 / Янгиликлар
Бугун мамлакатимиз кенг кўламли трансформация босқичидан ўтмоқда. Очиқлик, катта мақсадлар ҳамда билим, технология ва халқаро ҳамкорликка таянган тараққиёт йўлидан бормоқда. Космик соҳа эса ушбу янги тараққиёт йўналишининг муҳим таркибий қисмига айланиб бормоқда.
Ўзбекистон ҳам бу йўналишда изчил қадам ташлаб, замонавий космик инфратузилмани шакллантириш, халқаро ҳамкорликни кенгайтириш ва миллий кадрлар салоҳиятини оширишга алоҳида эътибор қаратмоқда. Бу эса мамлакатимизнинг глобал инновацион макондаги рақобатбардошлигини мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда.
Айниқса, ёш авлодни илм-фан, муҳандислик, сунъий интеллект ва рақамли технологиялар соҳаларига кенг жалб этиш бугунги куннинг устувор вазифаларидан биридир. Чунки эртанги технологик тараққиёт айнан бугун тайёрланаётган билимли ва ташаббускор мутахассислар қўлида шаклланади.
Шу маънода, космик соҳани ривожлантириш нафақат янги технологияларни жорий этиш, балки Янги Ўзбекистоннинг интеллектуал, инновацион ва рақамли келажагини барпо этиш йўлидаги стратегик қадамдир.
Космик соҳада ҳуқуқий базанинг мустаҳкамланиши
2025-йилда Ўзбекистонда космик фаолиятни ривожлантириш йўналишида муҳим ҳуқуқий ва институционал ҳужжатлар қабул қилинди. Хусусан, “Космик фаолият тўғрисида”ги Қонун ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Иқтисодиёт тармоқларида аэрокосмик маълумотлардан фойдаланишни кенгайтириш ва қишлоқ хўжалиги қуйи бўғинида бошқарув тизимини такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармони шулар жумласидандир. Ушбу ҳужжатлар нафақат космик технологияларни ҳуқуқий тартибга солиш, балки уларни реал иқтисодиёт тармоқларига чуқур интеграция қилишда ҳам муҳим аҳамият касб этади.
“Космик фаолият тўғрисида”ги Қонун космик фаолият соҳасидаги муносабатларни тартибга солувчи асосий ҳужжат. Қонунда космик фаолият соҳасидаги стратегик йўналишлар ҳамда давлат дастурларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш, иқтисодиёт тармоқларидаги қонунчилик бузилиши ҳолатларини космик суратларга ишлов бериш орқали аниқлашга кўмаклашиш давлат сиёсатининг асосий йўналишларидан бири эканлиги назарда тутилган.
Президент Фармони эса космик технологияларни бевосита иқтисодиёт тармоқларига татбиқ этишга қаратилган стратегик ҳужжат ҳисобланади. Унда аэрокосмик маълумотлардан фойдаланишни кенгайтириш, айниқса, қишлоқ хўжалигида бошқарув тизимини такомиллаштириш асосий йўналиш сифатида белгиланган.
Фармонга мувофиқ, ер ресурслари ҳолатини сунъий йўлдош орқали мониторинг қилиш, ҳосилдорликни таҳлил қилиш, экологик хавфларни эрта аниқлаш ҳамда қишлоқ хўжалиги жараёнларини рақамлаштириш бўйича янги ёндашувлар жорий этилмоқда. Бу эса соҳада самарадорликни ошириш ва ресурслардан оқилона фойдаланишни таъминлайди.
Давлат космик мониторинг тизими
Бугунги кунда космик технологиялар атроф-муҳит муҳофазаси, қишлоқ хўжалиги ва табиий ресурслардан самарали фойдаланишда муҳим аҳамиятга эга бўлмоқда. “Ўзбеккосмос” агентлиги томонидан жорий этилаётган замонавий космик мониторинг тизимлари орқали экология, геология, қишлоқ хўжалиги, ер муносабатлари, сув хўжалиги ва ўрмон хўжалиги каби соҳаларда самарали лойиҳалар амалга оширилмоқда.
Хусусан, қишлоқ хўжалиги ерларида ҳосил йиғиб олингандан кейинги қолдиқларни ёқиш ҳолатларини аниқлаш бўйича сунъий йўлдош маълумотларига асосланган мониторинг тизими ишлаб чиқилган. Ушбу тизим ёнғинларни узлуксиз кузатиш, тезкор аниқлаш ва тегишли ташкилотларга маълумот узатиш имконини бермоқда. Таҳлиллар шуни кўрсатдики, 2024-йилда республика миқёсида 2200 та буғдой ўримидан сўнгги дала ёнғини кузатилган бўлса, 2025-йилда уларнинг атиги 130 тасида ёнғин ҳолатлари қайта кузатилган. Натижада мазкур лойиҳа орқали такрорий ёқиш ҳолатлари 94 фоизга камайди.
Шунингдек, дарахт кесилишини назорат қилиш бўйича ҳам махсус платформа йўлга қўйилди. Ушбу тизим шаҳар ва аҳоли яшаш ҳудудларидаги яшил майдонларни кунлик мониторинг қилиш имконини яратади. Космик тасвирлар ёрдамида яшил ҳудудлар рақамлаштирилиб, дарахтлар кесилиши ёки яшил майдонлар қисқариши ҳолатлари тезкор аниқланади. Бу эса ноқонуний дарахт кесилишига қарши курашиш, экологик барқарорликни таъминлаш ва яшил ҳудудларни сақлаб қолишда муҳим аҳамиятга эга.
Сув ресурсларини барқарор бошқариш йўналишида ҳам илғор ечимлар жорий қилинмоқда. Космик мониторинг асосида ҳар бир қишлоқ хўжалиги майдонининг ҳақиқий сув истеъмолини аниқлаш, “виртуал сув ўлчагич” тизимини шакллантириш ва суғориш меъёрларини оптималлаштириш имкониятлари яратилмоқда. Бу эса сув тежамкорлигини ошириш, қишлоқ хўжалиги самарадорлигини кучайтириш ва ҳосилдорликни прогноз қилишда муҳим омил бўлиб хизмат қилади.
Бундай инновацион ёндашувлар Ўзбекистонда рақамли технологиялар ва космик соҳани ривожлантириш, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ҳамда табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш борасида муҳим қадам ҳисобланади.
Халқаро ҳамкорлик
2025-йил Ўзбекистон космик соҳаси учун тарихий йил сифатида қайд этилди. Айнан шу йилда “Ўзбеккосмос” агентлиги ташаббуси билан мамлакатимиз “Халқаро астронавтика конгресси – IAC 2028” мезбонлигини қўлга киритди. Ушбу ютуқ мамлакатнинг халқаро имижи нуқтаи назаридан ҳам йилнинг энг муҳим воқеаларидан бири бўлди.
IAC – дунёнинг энг нуфузли космик платформаларидан бири бўлиб, унда етакчи космик агентликлар, илмий марказлар ва технологик компаниялар иштирок этади. Мезбонлик ҳуқуқининг Ўзбекистонга берилиши мамлакатимизга бўлган халқаро ишонч ва эътирофнинг амалий ифодасидир.
2028-йилда ушбу нуфузли конгрессни Самарқанд шаҳрида ўтказилиши режалаштирилган. Тарихий мерос ва замонавий инфратузилма уйғунлашган ушбу шаҳар глобал космик ҳамжамият учун муҳим учрашув нуқтасига айланади.
Шунингдек, Хитой миллий аэрокосмик администрацияси (CNSA), Корея аэрокосмик администрацияси (KASA) ва “Star.Vision” (Хитой) компанияси билан англашув меморандумлари имзоланди.
Космик таълим йўналишида Хитой Фанлар академияси ҳузуридаги Аэрокосмик ахборот тадқиқот институти, Kyushu технология институти (Япония), Турин политехника университети (Италия), Токио университети (Япония) билан ҳамкорлик алоқалари ўрнатилди.
Космик таълим йўналишидаги ишлар
Ёшларни космик соҳа ва инновацион технологияларга жалб этиш агентлик фаолиятининг устувор йўналишларидан бири бўлиб қолмоқда. Хусусан, қуйидаги лойиҳалар амалга оширилмоқда:
Робототехника, астрономия ва кичик сунъий йўлдошларга ихтисослаштирилган “Cosmic Camp” ёзги космик оромгоҳи ташкил этилиб, унда 300 нафар ёшлар қамраб олинди. Улар агентлик томонидан ишлаб чиқилган 3-5-7 кунлик космик йўналишига бағишланган дастурларда қатнашиш имкониятига эга бўлдилар.
Туркий давлатлар ташкилотига аъзо мамлакатлар доирасида мактаб ўқувчиларини Туркиянинг Измир шаҳрига космос ва авиацияга ихтисослашган марказларга юборилди. “3th Space Camp” дастурида 2026-йилга қадар 30 зиёд иқтидорли ўзбек ёшлари иштирок этиб келмоқда.
Талабалар ва ёш мутахассислар ўртасида миллий “CanSat” мини сунъий йўлдошлар мусобақаси ўтказилиб, ёшлар 3 ой давомида online ўқитилди ва 400 дан ортиқ иштирокчидан финал босқичида 9 та жамоа 120 нафарга яқин иштирокчи қатнашди ҳамда ғолиб жамоа халқаро “ICESCO CanSat International”да қатнашиш учун юборилди. Улар 54 давлатдан қатнашган ёшлар орасида TOP-5 ликка киришди.
Космик фаолиятга қизиқишни ошириш мақсадида халқаро космик ҳафталик доирасида “Nasa Space Apps Challange” хакатони, “Unisat 3.0” лойиҳаси ҳамда “Space Fest” тадбирлари ташкил этилиб, 2000 зиёд ёшлар ушбу тадбирларда иштирок этишди.
Талабалар ва ёш олимлар ўртасида инновацион ғояларни ривожлантириш мақсадида 2025-йилда “Ёш муҳандис” танлови Тошкент шаҳри ҳамда Қорақалпоғистон Республикасида ўтказилиб, 500 нафар иштирокчи ва 80 жамоа қатнашди, 9 жамоа эса совринли ўринларни қўлга киритди. 2026-йилда эса республикамизнинг 5 вилоятида ўтказилди. Ҳудудларда иқтидорли ёшларнинг лойиҳаларини тақдим қилишлари учун майдон яратилди, унда 1600 зиёд лойиҳалар қатнашди ва Финал босқичига 250 нафар ёшлар Тошкент шаҳрида ўз ишланмаларини тақдим қилишди ва энг илғор команда Туркияга Cosmik лагерга йўлланма ютиб олишди.
STAR.VISION компанияси томонидан “Space Summer Camp 2025” лойиҳаси доирасида иқтидорли талабаларнинг иштирок этишлари учун барча шарт шароитлар яратилмоқда.
Ўзбекистоннинг биринчи фазогирини учириш ишлари
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузурида ўтган тақдимот доирасида биринчи ўзбек фазогирини тайёрлаш масаласи илгари сурилди. Дастлабки таклифларга кўра, 10-14 кунлик парвозга тайёргарлик кўриш режалаштирилмоқда. Бу борада халқаро ҳамкорлик истиқболлари, жумладан, етакчи космик агентликлар билан ҳамкорлик форматлари кўриб чиқилмоқда.
Бу ташаббус нафақат рамзий аҳамиятга эга. Миллий фазогир – бу ёшлар учун кучли мотивация, илм-фанга қизиқишни ошириш, мамлакат имижини мустаҳкамлаш омилидир.
Космонавтни фазога учириш аниқ илмий дастурни амалга ошириш билан узвий боғлиқ бўлади. Ўзбекистон космонавти фазода бўлиши доирасида олиб борилиши мумкин бўлган тадқиқотлар йўналиши сифатида тиббиёт ва биология (масофавий ташхис қўйиш, маҳаллий доривор экстрактлар самарадорлигини ўрганиш), ўсимликлар генетикаси (қурғоқчилик ва шўрланишга чидамли навларни синаш, ёпиқ агробиотизимлар модели), материалшунослик (иссиқликни тўплаш ва бошқариш учун материаллар, мато ва толаларни синовдан ўтказиш) таклиф қилинди.
Бу мамлакатимизнинг халқаро нуфузини ошириши билан бирга илмий салоҳиятни ривожлантириш, янги лойиҳа ва технологик ташаббусларнинг юзага келиши, ёшларнинг фан ва технологияларга қизиқиши ортишига хизмат қилади.
Ўзбекистоннинг биринчи илмий сунъий йўлдоши
Бугунги кунда космик технологиялар давлатларнинг илмий, технологик ва стратегик қудратини белгиловчи муҳим омиллардан бирига айланган. Сунъий йўлдошлар нафақат алоқа ёки метеорология тизимлари, балки иқтисодиёт, экология, хавфсизлик, қишлоқ хўжалиги ва илм-фан ривожининг ҳам ажралмас қисмидир. Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистоннинг илк илмий сунъий йўлдошини яратиш ташаббуси мамлакат тарихида янги технологик даврни бошлаб берувчи муҳим қадамлардан бири сифатида баҳоланмоқда.
Мазкур лойиҳа Ўзбекистоннинг космик соҳадаги мустақил илмий-техник салоҳиятини шакллантириш, ёш мутахассислар мактабини яратиш ҳамда миллий космик инфратузилмани ривожлантиришга хизмат қилади. Энг муҳими, бу ташаббус мамлакатнинг космосдан фойдаланишда истеъмолчидан ишлаб чиқарувчи ва илмий тадқиқот олиб борувчи давлатга айланиш йўлидаги стратегик ҳаракатидир.
Сўнгги йилларда “Ўзбеккосмос” агентлиги томонидан Ўзбекистоннинг илк илмий сунъий йўлдошини яратиш ва учириш бўйича тизимли ишлар олиб борилмоқда. Мутахассислар фикрича, агентликнинг асосий мақсади – мамлакатда сунъий йўлдошларни яратиш, бошқариш ва улардан амалий фойдаланиш бўйича миллий компетенцияни шакллантиришдан иборат.
Бугунги кунда лойиҳа бир неча йўналишда параллел равишда ривожлантирилмоқда. Биринчидан, халқаро ҳамкорлик кенгайтирилмоқда. Хусусан, Ўзбекистон Туркий давлатлар ташкилоти доирасида қўшма илмий сунъий йўлдош лойиҳасида иштирок этмоқда. Мазкур лойиҳа 2026-йилда орбитага чиқарилиши режалаштирилган бўлиб, унда ўзбекистонлик мутахассислар сунъий йўлдошнинг айрим технологик қисмларини ишлаб чиқишда қатнашмоқда.
Иккинчидан, агентлик миллий кадрлар тайёрлашга алоҳида эътибор қаратмоқда. Шу мақсадда Япониянинг Kyushu технология институти билан ҳамкорлик йўлга қўйилган. Дастур доирасида бир гуруҳ ўзбекистонлик магистрантлар сунъий йўлдошларни лойиҳалаш, йиғиш ва орбитага чиқариш бўйича амалий билим олмоқда. Айнан ушбу ёш мутахассислар келажакдаги миллий илмий-техник сунъий йўлдош гуруҳлари устида ишлайди.
“Ўзбеккосмос” агентлиги Ахборот хизмати