Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги

Ижтимоий тармоқларда “Миллий тикланиш” демократик партияси Марказий кенгаши раиси Алишер Қодировнинг Маданий мерос агентлигига билдирган эътирозлари кенг муҳокамаларга сабаб бўлмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги Тошкент шаҳри, Бобур кўчаси, 7-уй манзилида жойлашган бино юзасидан билдирилган жамоатчилик фикрлари муносабати билан ўз позициясини тушунтиришни зарур деб ҳисоблайди. 

Хусусан, мазкур бинога нисбатан уни бузиш мумкинлиги, “ҳеч кимга керак эмаслиги” ва “рус рассомининг уйи экани” сабабли “Бизга нима кераги бор?” деган мазмунда фикр билдирилди.

Шу муносабат билан Агентлик бир муҳим тамойилни алоҳида таъкидлайди:

Маданий мерос обектига “бугун бизга керакми ёки керак эмасми?” деган мезон билан баҳо берилмайди. Бобур кўчаси, 7-уйдаги бино 1935-йилда қурилган. Очиқ тарихий ва эксперт материалларида мазкур бино Тошкент шаҳрида фаолият юритган таниқли меъмор Алексей Викторович Шчусев номи билан боғлиқ экани қайд этилган. Бироқ бинонинг тарихи фақат унинг меъмори билан ҳам чекланмайди. Турли йилларда бу ерда Ўзбекистон илм-фани ва маданияти ривожига салмоқли ҳисса қўшган олим ва профессорлар — жумладан, академиклар Тошмуҳаммад Қори-Ниёзий, Василий Шишкин, шунингдек, Раҳим Атажонов, Натан Маллаев каби мутахассислар яшаган.

Демак, гап шунчаки эски турар жой биноси ҳақида эмас. Ушбу бино тарихи XX асрда Тошкент шаҳрида меъморлик, илм-фан ва шаҳар маданиятининг ривожланиши билан боғлиқ. Бинонинг меъморий ечими XX асрнинг биринчи ярмида Тошкент шаҳрининг тарихий шаҳар муҳити шаклланиши нуқтаи назаридан ҳам қизиқиш уйғотади.

Обектнинг ҳуқуқий мақоми тарихи ҳам алоҳида аҳамиятга эга. 

2020-йилда Агентлик ҳузуридаги Илмий-эксперт кенгаши томонидан мазкур бинони “Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари Миллий рўйхатига”га киритиш масаласи маъқулланган. 2021-йилда обектни Миллий рўйхатдан чиқариш таклифи рад этилган. Бугунги кунда бино моддий маданий мерос обекти сифатида давлат муҳофазасида турибди. Шу билан бирга, Тошкент шаҳар ҳокимининг 2018-йил 30-октабрдаги 1550-сон қарори билан “УНИВЕРСАЛ ПАCКИНГ МАСТЕРС” МЧЖга мазкур манзилдаги мавжуд турар ва нотурар биноларни бузиш ҳамда ушбу ҳудудда кўп қаватли турар жой биноси қуриш учун ер майдони ажратилган. Агентлик ўрганишлари давомида мазкур қарор бинонинг моддий маданий мерос обекти сифатидаги ҳуқуқий мақоми белгиланишидан олдин қабул қилингани аниқланган.

Бундай баёнотлар маданий меросни асрашдек профессионал масалани ҳуқуқий ва илмий майдондан миллий қарама-қаршилик майдонига олиб чиқиши мумкин. Бу эса жамиятда ортиқча ижтимоий тарангликни келтириб чиқариши эҳтимолини юзага келтиради. Биз маданий меросни миллий ажратиш обектига айлантиришга йўл қўймаслигимиз керак. Маданий мерос — умумий тарихимизнинг бир қисми. У бир миллатга тегишли эмас ва у билан боғлиқ инсоннинг келиб чиқиши туфайли “бегона” бўлиб қолмайди.

Бизнинг вазифамиз — бугун қайси тарихий обект кимга “керак” ёки “керак эмас”лигини ҳал қилиш эмас. Бизнинг вазифамиз — унинг тарихий ва маданий қийматини аниқлаш ҳамда қонун ва профессионал экспертиза асосида унинг сақланишини таъминлаш. Бугун “Бу уй бизга нима учун керак?” деб сўраш мумкин. Аммо эртага жамият биздан: “Сизга ишониб топширилган тарихни сақлаб қолиш учун нима қилдингиз?” деб сўраши мумкин. Шунинг учун Агентлик бундан кейин ҳам шахсий қарашларга эмас, қонунга, илмий экспертизага ва маданий меросни келажак авлодлар учун асраш тамойилига таянади.

Гап фақат битта бино ҳақида эмас. Гап — ўз тарихимизга қандай муносабатда бўлишимиз ҳақида. Тошкент тарихини турли меъморий мактаблар, илмий анъаналар ва ўнлаб йиллар давомида шаҳар қиёфасини шакллантирган турли маданиятларсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Бу тарихнинг айрим саҳифаларини улар бошқа миллат вакиллари билан боғлиқ бўлгани учун ўчириш — Тошкентнинг ўз тарихини сунъий равишда камбағаллаштиришдир. Шунинг учун савол “Бу уй бизга нима керак?” тарзида эмас, аввало, “Ушбу обектнинг тарихий ва маданий қиймати нимада ва уни қонун талаблари асосида сақлаб қолиш учун биз нима қилишимиз керак?” тарзида қўйилиши лозим.

Агентликнинг жавоби эса аниқ: профессионал, ҳуқуқий ва илмий асосланган. Маданий мероснинг миллати бўлмайди. У — тарих. Тарих эса “ўзимизники” ва “бегонаники”га бўлинмайди.