Ekologiya tarawında ulıwma milliy joybarlardı ámelge asırıw ilajları kórip shıǵıldı

Atmosfera hawasınıń sapasın jaqsılaw, qala hám aymaqlarda jasıl maydanlardı keńeytiw, ekologiyalıq bilimlendiriw hám mádeniyattı arttırıw, sonday-aq, shólleniwge qarsı gúresiwdiń ilimiy hám ámeliy tiykarların bekkemlewge qaratılǵan baslamalar kórip shıǵıldı.

Bárinen burın, “Taza hawa” ulıwma milliy joybarı sheńberinde rejelestirilgen jumıslar haqqında málimleme berildi.

Atap ótilgenindey, búgingi kúnde Tashkent qalasında hawanıń pataslanıw dárejesi belgilengen normadan joqarı bolıw jaǵdayları baqlanbaqta. Bul Nawayı, Ferǵana, Shırshıq hám Termiz qalalarında da baqlanbaqta. Hawa pataslanıwınıń tiykarǵı faktorları sıpatında sanaattıń ósiwi, uglerod janılǵılarınan keń paydalanıw, transport quralları sanınıń kóbeyiwi, tábiyiy faktorlar hám qadaǵalawdıń jeterli emesligi kórsetip ótildi.

Usı múnásibet penen 2030-jılǵa shekem atmosferaǵa shıǵarılıp atırǵan pataslandırıwshı zatlardıń kólemin qısqartıw, sanaat obektlerinde shıǵındılardı uslap qalıw úlesin arttırıw, transporttan shıǵatuǵın zıyanlı elementlerdi azaytıw hám PM2,5 boyınsha normadan asıw baqlanatuǵın kúnler sanın azaytıw tiykarǵı maqsetler etip belgilengen.

Ámelge asırılǵan operativ ilajlar nátiyjesinde Tashkent qalasında hawa sapası belgili dárejede jaqsılanǵan. Sonıń ishinde, 2026-jıldıń yanvar-fevral aylarında PM2,5 koncentraciyası ótken jıldıń usı dáwirine salıstırǵanda sezilerli dárejede tómenlegen. Endi bul baǵdarda aymaqlıq baǵdarlamalar basqıshpa-basqısh qabıl etilip, hár bir wálayatta analiz hám diagnostika, birden-bir hawa monitoringi jáne pataslanıw dáreklerin inventarizaciyalaw jumısları shólkemlestiriledi.

“Taza hawa” joybarında energetika hám sanaat tarmaqlarına ayrıqsha itibar qaratılǵan. Óniminiń belgili bólegin alternativlik energiya esabınan islep shıǵaratuǵın kárxanalarǵa salıq jeńillikleri hám finanslıq xoshametlewler beriw, avtomatikalıq monitoring stanciyaları, filtrler, shań-gaz tazalaw hám energiya únemlewshi úskenelerdi keńnen engiziw názerde tutılǵan. Tashkent qalası hám oǵan tutas aymaqlardaǵı sanaat kárxanalarında májbúriy avtomat monitoring postları ornatılıp, olardıń maǵlıwmatları birden-bir geomálimleme sistemasına integraciyalanadı. Bunday talaplarǵa ámel etpegen subektler ushın kompensaciya tólemleri keskin arttırıladı.

Qurılıs tarawında da ekologiyalıq talaplar kúsheytiledi. Jańadan qurılatuǵın iri obektlerdi joybarlastırıwda kóklemzarlastırıw dárejesin arttırıw, qurılıs materialların jabıq sharayatta saqlaw, shıǵındılardı arnawlı qubır hám konteynerler arqalı túsiriw, maydanlardı qorǵaw tosıqları menen qorǵaw, onlayn baqlaw kameraların ornatıw sıyaqlı talaplar belgilenbekte.

Sonday-aq, “samal jolları”n saqlaw, ekologiyalıq ekspertiza juwmaǵın qurılıs processlerinde májbúriy esapqa alıw, qalanıń ekologiyalıq hám suw resursların basqarıw boyınsha master-reje islep shıǵıw usınıs etildi.

Tábiyiy shań faktorların azaytıw boyınsha da anıq ilajlar belgilengen. Tashkent qalası átirapında “jasıl koridor” jaratıw, Surxandárya hám Sırdáryada shań boranlarınıń aldın alıw ushın “jasıl diywal”lar shólkemlestiriw, jasalma kóller hám suw basseynlerin qurıw, paytaxt rayonlarında fontanlardıń sanın kóbeytiw, japıraqlardı kompost sıpatında qayta islew ámeliyatın jolǵa qoyıw usılardıń qatarına kiredi. Bulardıń barlıǵı hawa quramındaǵı shań bólekshelerin azaytıw hám qala ortalıǵın salamatlandırıwǵa xızmet etedi.

Transport tarawında hawanı qorǵaw boyınsha ayrıqsha baǵdarlar da belgilengen. Motor janılǵısı standartların basqıshpa-basqısh kúsheytiw, avtotransport quralların “qızıl”, “sarı” hám “jasıl” stikerlerdi bergen halda ekologiyalıq kategoriyalarǵa ajıratıw, texnikalıq tekseriwdi ekologiyalıq talaplar menen baylanıstırıw, eski avtotransporttı jańalaw baǵdarlamaların ámelge asırıw, jámiyetlik transporttıń úlesin arttırıw názerde tutılmaqta. Bul arqalı jol háreketi menen baylanıslı pataslanıw kólemin qısqartıw, ásirese, iri qalalardıń oraylarında hawanıń sapasın jaqsılaw maqset etilgen.

“Taza hawa” joybarınıń áhmiyetli quramlıq bólegi sıpatında ıssıxanalar máselesi de dodalandı.

Tashkent qalası hám Tashkent wálayatında ıssıxana xojalıqları júdá kóp, olardıń arasında ısıtıw derekleri sıpatında kómir, mazut hám standart emes janılǵıdan paydalanatuǵın ıssıxanalardıń úlesi de joqarı, olar shıǵarıp atırǵan NO2, SO2 hám PM2,5 sıyaqlı qáwipli elementler hawa sapasına ayrıqsha tásir kórsetip atırǵanı atap ótildi. Sonıń menen birge, Tashkent aymaǵında jıllıq quyash nurlanıwı basqa aymaqlarǵa qaraǵanda salıstırmalı tómen bolǵanı sebepli bul jerde ıssıxanada ónim jetistiriwdiń qárejeti bir qansha joqarı. Máselen, yanvar ayında Tashkentte ortasha temperatura Celsiy boyınsha 6 dáreje ıssı bolsa, Termizde – 10,8 dáreje ıssı. 1 tonna ıssıxana ónimin jetistiriw qárejeti Tashkent wálayatında 11,9 million sumdı, Surxandáryada bolsa 4,9 million sumdı quraydı.

Ónimlerdi insolyaciya dárejesi joqarı bolǵan aymaqlarda jetistiriw ıssıxana xojalıqlarınıń finanslıq jaǵdayı ushın da, ishki bazardaǵı bahanıń turaqlılıǵı kózqarasınan da paydalı bolıp esaplanadı.

Sol sebepli, Tashkent qalası hám oǵan tutas aymaqlardaǵı ıssıxanalardı energiyanı únemleytuǵın hám tábiyiy-klimat sharayatı qolaylı bolǵan aymaqlarǵa basqıshpa-basqısh kóshiriw usınısı bildirildi. Atap aytqanda, Surxandárya wálayatınıń Sherabad rayonında keminde 940 gektar maydanda agropark shólkemlestiriw rejelestirilgen. Bul aymaqta quyash nurlanıwı joqarı, qıs salıstırmalı jumsaq, ısıtıw qárejetleri biraz tómen bolıp, bul ónimniń ózine túser bahasın keskin túsiriw imkaniyatın beredi.

2026-jıl 1-oktyabrden baslap Tashkent qalası hám oǵan tutas aymaqlarda jańa ıssıxana shólkemlestiriwdi sheklew, sonıń menen birge, kóshirilip atırǵan xojalıqlarǵa infrastruktura, kredit hám logistika boyınsha jeńillikler beriw názerde tutılmaqta.

Prezentaciyada “Jasıl mákan” sheńberinde botanika hám dendrologiya baǵları koncepciyası boyınsha málimleme berildi. Atap ótilgenindey, botanika baǵları jergilikli hám sırt el ósimliklerin úyreniw, saqlaw, kóbeytiw hám kórsetiwge xızmet etse, dendrologiya baǵları terek hám puta túrlerin introdukciyalaw, akklimatizaciyalaw hám ilimiy tiykarda tárbiyalawǵa qánigelesken aymaqlar bolıp esaplanadı. Koncepciyaǵa bola, botanika baǵlarında hár qıylı floristikalıq ekspoziciyalar, oranjereya, nálxana, kól, ishki jollar, besedka hám gúlxana sıyaqlı obektler jaylastırıladı.

Házirgi kúnde mámleketimizde 3 botanika baǵı bolsa, joybar sheńberinde jáne 12 botanika hám 16 dendrologiya baǵın shólkemlestiriw rejelestirilgen. Bul processte hár bir aymaqtıń topıraq-ıqlım sharayatı esapqa alınıp, sáykes terek hám putalar tańlanadı.

2028-jılǵa shekem Qaraqalpaqstan Respublikası, barlıq wálayatlar hám Tashkent qalasında maydanı 100 gektardan az bolmaǵan botanika hám dendrologiya baǵların shólkemlestiriw rejelestirilgen. Nátiyjede 2030-jılǵa shekem mámlekette ulıwma jasıllıq dárejesin 14,2 procentten 30 procentke shekem arttırıw, PM2,5 hám PM10 koncentraciyasın 20-25 procentke azaytıw, klimatı awır aymaqlarda hawa temperaturasın ortasha 1,5-2 dárejege tómenletiw maqset etilgen.

Sonıń menen birge, paytaxtta Milliy dendrologiya baǵın qurıw koncepciyası da tanıstırıldı. Bul iri jasıl aymaqtıń ulıwma maydanı 108 gektardı quraytuǵını belgilengen. Joybar sheńberinde 50 mıń túp terek náli hám 100 mıń túp puta ósimlikleri egiliwi názerde tutılǵan. Park biologiyalıq kóptúrlilikti saqlaw, hawanıń sapasın jaqsılaw, uglerod jutılıwın arttırıw, ilimiy izertlew hám selekciya jumısların jolǵa qoyıw, sonday-aq, qala mikroklimatın salamatlandırıwǵa xızmet etedi. Baǵ hawa temperaturasın 2-4 gradusqa tómenletip, ıǵallıqtı 10-15 procentke arttırıwı múmkin.

Milliy dendrologiya baǵı tek ǵana jasıl aymaq emes, al ilimiy, aǵartıwshılıq hám jámiyetlik mákan sıpatında da qáliplestiriledi. Onda “Dúnya terekleri” aymaǵı, 6 ıqlım regionına tán ósimlikler kollekciyası, miyweli hám jergilikli terekzarlar, dárilik ósimlikler baǵı, oranjereya, gúlzarlar, dem alıw orınları, piyadalar hám velosiped jolları, avtomobil turıw ornı, keliwshilerdi kútip alıw maydanshası qurıladı.

Baǵdıń oraylıq bóliminde 1 gektarlıq jasalma kól hám onıń átirapında sakura baǵın shólkemlestiriw rejelestirilgen. Park infrastrukturasında quyash panelleri, qayta islengen materiallardan tayarlanǵan skameyka hám besedkalar, avtomatlastırılǵan tamshılatıp suwǵarıw sisteması sıyaqlı zamanagóy ekologiyalıq texnologiyalardan paydalanıw názerde tutılǵan. Bul jer Oraylıq Aziya qorshaǵan ortalıq hám klimat ózgeriwi universiteti (“Green University”) ushın tábiyǵıy laboratoriya, xalıq ushın bolsa bioturizm hám ekobilimlendiriw orayına aylanadı.

“Ekomádeniyat” ulıwma milliy joybarı sheńberinde ekologiyalıq bilimlendiriw, ilim hám úgit-násiyatlawdı bir-birine baylanıstırǵan halda jańa sistema jaratıw rejelestirilgen.

Bul tarawda xalıqaralıq standartlarǵa sáykes qánigelerdiń jetispey atırǵanı, xalıq arasında ekologiyalıq sana hám turaqlı ádetler ele jeterli dárejede qáliplespegenligi, innovaciya hám klimat texnologiyaların ámeliyatqa engize alatuǵın kadrlardıń jetispewshiligi bar ekenligi atap ótildi. Usı múnásibet penen 2026/2027-oqıw jılınan baslap 14 aymaqta “jasıl texnikumlar” shólkemlestirilip, olar (“Green University”) sistemasına akademiyalıq birge islesiw tiykarında biriktiriledi.

Joybarǵa bola, tayarlanatuǵın oqıwshı hám studentlerdiń sanı jıl sayın arttırılıp, 2028-2029-oqıw jılına barıp, 10 mıńǵa jetkeriledi. Bakalavriat hám magistraturada qorshaǵan ortalıq hám turaqlı basqarıw, jasıl ekonomika, qorshaǵan ortalıq injenerligi, klimat ózgeriwi, shólleniwge qarsı gúresiw, turaqlı qala qurılısı, turaqlı energiya almasıw sıyaqlı jańa jónelisler ashıladı. Bilimlendiriw procesinde dual sistema engizilip, teoriyalıq bilim menen ámeliyat úylestiriledi. Universitet bilimlendiriw sistemasın rawajlandırıw, ilimiy-innovaciyalıq joybarlar hám úgit-násiyatlaw jumısları ushın úlken muǵdarda qarjı ajıratıw názerde tutılǵan.

Xalıq arasında ekologiyalıq mádeniyattı arttırıw ushın “10 mıń qádem piyada” baslamasın tiklew, “Salamat turmıs tárizi” platformasın iske qosıw, sonday-aq, Samarqand qalasında GEF-8 assambleyası hám “Eco Expo Central Asia 2026” xalıqaralıq kórgizbesin ótkeriw rejelestirilgen.

Prezentaciyada shólleniwge qarsı gúresiw strategiyasınıń joybarı da ayrıqsha kórip shıǵıldı.

Atap ótilgenindey, Ózbekstan aymaǵınıń 70 procenti qurǵaqlıq zonasınan ibarat bolıp, jerlerdiń 70 procentten aslamı degradaciyaǵa ushıraǵan. Jer resurslarınıń jamanlasıwı ekonomikaǵa hár jılı 830 million dollar zıyan keltirmekte. Aral teńiziniń qurıwı nátiyjesinde 3 million gektar maydan jaramsız halǵa kelgen hám aymaqtıń 56 procenti samal eroziyası tásirinde qalǵan.
Usı múnásibet penen “Green University” janında regionallıq birgeliktegi ilimiy-izertlew orayın shólkemlestiriw usınıs etildi. Bul oray shólistanlıqtı basqarıw boyınsha Oraylıq Aziyadaǵı birinshi ilimiy xabqa aylanıwı názerde tutılmaqta. Oray quramında 15 qánigelesken laboratoriya jumıs alıp baradı, sputnik maǵlıwmatları, GIS hám aralıqtan zondlaw texnologiyaları tiykarında jerlerdiń jaǵdayın sanlı monitoring etiw jolǵa qoyıladı, qurǵaqshılıqqa shıdamlı ósimlikler boyınsha genetikalıq bank qáliplestiriledi, topıraqtıń ximiyalıq hám fizikalıq analizi sisteması jetilistiriledi. Bunıń nátiyjesinde shólleniwdi prognozlaw hám kartalastırıw milliy sisteması jaratıladı, Aralboyı hám qurǵaq aymaqlarda jasıl qaplama keńeytiledi, jaylawlardan turaqlı paydalanıw hám shól ekonomikası modelleri engiziledi.

Mámleketimiz basshısı usınılǵan joybarlardıń ekologiyalıq turaqlılıqtı támiyinlew, xalıqtıń salamatlıǵın qorǵaw, qala hám awıl ortalıǵın bunnan bılay da qolaylastırıw, sonday-aq, bul tarawda ilim hám zamanagóy texnologiyalardı keńnen engiziwdegi áhmiyetin atap ótip, olardı maqulladı.