Surxondaryo viloyati Termiz tumani hokimligi

Mamlakatimizda yurtboshimizning tashabbuslari va bevosita rahbarligida sud-huquq sohasida inson huquqlarini, qonun ustuvorligini va sud hokimiyatining mustaqilligini ta’minlashga qaratilgan tub va izchil islohotlar amalga oshirib kelinmoqda. Islohotlar davrida sud-huquq sohasida ko‘plab qonun hujjatlari qabul qilinib, amaliyotga tadbiq etib kelinmoqda.

Ana shunday qonun hujjatlaridan biri bu - O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026-yil 14-avgustdagi  “Odil sudlov — 2030”: yangi O‘zbekistonda inson huquqlarini ishonchli himoya qiluvchi xalqchil va adolatli sud tizimini barpo etish strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-160-son Farmoni hisoblanadi.

Farmonga muvofiq jami 3 ta dastur tasdiqlanib, ijroga qaratildi.

Jumladan, “Odil sudlov - 2030”: Yangi O‘zbekistonda inson huquqlarini ishonchli himoya qiluvchi xalqchil va adolatli sud tizimini barpo etish strategiyasi;

- “Odil sudlov - 2030”: Yangi O‘zbekistonda inson huquqlarini ishonchli himoya qiluvchi xalqchil va adolatli sud tizimini barpo etish strategiyasini 2026-2028-yillarda amalga oshirish bo‘yicha harakatlar dasturi;

- “Odil sudlov – 2030”: Yangi O‘zbekistonda inson huquqlarini ishonchli himoya qiluvchi xalqchil va adolatli sud tizimini barpo etish strategiyasi doirasida erishiladigan asosiy maqsadlardan iborat.

- Farmonga binoan fuqarolarning ishonchli sud himoyasidan foydalanish huquqini ta’minlashga qaratilgan ko‘plab o‘zgartirish va yangiliklar kiritilgan bo‘lib, ruxsatlaringiz bilan, men ushbu qonun hujjatining iqtisodiy sudlarga oid qismiga to‘xtalib o‘tsam.

Iqtisodiy sudlarda ortiqcha byurokratik protsessual qoidalarni maqbullashtirish orqali fuqaro va yuridik shaxslarning buzilgan huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini tezkorlik bilan tiklashga erishish maqsadida fuqarolik va iqtisodiy sud ishlarini yuritishda ishni mazmunan hal etmaydigan hamda ishning keyingi harakatlanishiga to‘sqinlik qilmaydigan ajrimlarni qayta ko‘rib chiqish instansiyalarini maqbullashtirish. Jumladan, bu kabi ajrimlar bir instansiyada qayta ko‘rib chiqilishini ta’minlovchi tartib joriy etilmoqda.

Iqtisodiy sud ishlarini yuritishdagi sud buyrug‘i, sirtdan va soddalashtirilgan tartibda ish yuritish mexanizmlarini maqbullashtirib, ish ko‘rishning yagona — soddalashtirilgan yozma tartibini joriy etish. Bunda sudya taraflardan zarur hujjatlarni talab qilgan holda ishni ularni chaqirtirmasdan va sud majlisini o‘tkazmasdan ko‘rib chiqadi. Sud hujjati ustidan shikoyat qilingan taqdirda, u ishni ko‘rgan sudyaning o‘zi tomonidan bekor qilinishidan iborat yangi tartib belgilanmoqda.

Iqtisodiy sud ishlari yurituviga “iqtisodiy ishlarni proaktiv boshqarish” standartini joriy etish orqali korporativ nizolarni ko‘rib chiqishda iqtisodiy sudlarga o‘z tashabbusi bilan umumiy yig‘ilishi bayonnomasi yoki qarorlari haqiqiy emasligi oqibatlarini (masalan, davlat reestrida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan harakatlarni amalga oshirish) hal qilish vakolatini berish belgilanmoqda.

Iqtisodiy sudlarda sud xarajatlari tarkibini qayta ko‘rib chiqish, shu jumladan, pochta xarajatlari va sud majlisini videokonferensaloqa rejimida o‘tkazish bilan bog‘liq xarajatlar uchun yagona to‘lovni joriy etish belgilanmoqda.

Sud protsessida taraflar tengligi tamoyilining to‘laqonli amalga oshirilishini ta’minlash maqsadida sud ishlarini yuritishda fuqaro va tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va manfaatlarini himoya qilishga ixtisoslashgan maxsus tashkilotlar ishtirokining protsessual-huquqiy asoslarini takomillashtirish nazarda tutilgan.

Sud nazoratini kuchaytirgan holda ayrim toifadagi ishlar, xususan ayrim huquqiy ta’sir choralarini qo‘llash vakolatini sudlardan tegishli davlat organlariga o‘tkazish belgilanmoqda.

Shu jumladan, Farmonga binoan 2027-yil yakuniga qadar sudlarga murojaat qilishda fuqarolarga qo‘shimcha imkoniyat va qulayliklarni yaratish maqsadida Oliy sudning interaktiv xizmatlar portali (my.sud.uz)ni quyidagilarni inobatga olgan holda takomillashtirish choralarini ko‘rish belgilandi. Xususan,

- portalning yangilangan mobil ilovasini ishga tushirish;

- portalda “Sudga murojaat namunalari” interaktiv xizmatini takomillashtirish. Bunda da’vo arizalari va boshqa hujjatlarni tayyorlash orqali sudga murojaat qilishni osonlashtirish;

- jismoniy va yuridik shaxslar so‘roviga ko‘ra sud hujjatlarini interaktiv tarzda izlash imkoniyatini kengaytirish.

Fuqarolarga yaratilgan yana bir katta qulayliklardan biri bu – “Sudning faol ishtiroki” tamoyilini qo‘llash doirasini kengaytirish bo‘ldi.

Iqtisodiy nizolarni tezkor va adolatli hal etish, tadbirkorlik subyektlari va investorlarning vaqti hamda xarajatlarini tejash maqsadida 2028-yil 1-yanvardan boshlab sudyaga ishlarni ko‘rish jarayonida juz’iy (formal) kamchiliklar aniqlangan taqdirda, ularni bartaraf etish choralarini ko‘rish majburiyatini yuklashni nazarda tutuvchi “iqtisodiy ishlarni proaktiv boshqarish” standarti joriy etilishi belgilandi.

Oliy sudning “yagona darcha” tamoyili asosida da’vo arizasini (arizani) qaytarish institutini isloh qilish orqali sudga murojaat qilishni soddalashtirish maqsadida:

- fuqarolik, iqtisodiy va ma’muriy sud ishlarini yuritishda arizani qaytarishning “ish mazkur sudning sudloviga tegishli bo‘lmasligi” asosini bekor qilish va arizani shu sudning o‘zi tomonidan tegishliligi bo‘yicha boshqa sudga o‘tkazish;

- juz’iy (formal) talablarga rioya etmasdan berilgan da’vo arizasini (arizani) qabul qilgan holda kamchiliklarni sudning faol ko‘magi yordamida bartaraf etish tartibi joriy etilmoqda.

Farmonga binoan yana bir qator qulayliklar joriy etilishi kutilmoqda.

Xulosa o‘rnida qayd etishni istardimki, bugungi shiddatli islohotlar davrida fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining huquq va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini sud orqali ishonchli himoya qilinishini, sud qarorlarining sifati va barqarorligini ta’minlash orqali ularning sudga bo‘lgan ishonchini qaror toptirish, sudlarni byurokratiyadan butunlay holi, mustaqil tizimga aylantirish sudlar zimmasidagi asosiy vazifa etib belgilangan.

Termiz tumanlararo iqtisodiy sudining sudyasi Botirjon Abdullayev