O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qo‘mitasi

Xalqaro amaliyotda nazorat organlarini ilmiy jihatdan ta'minlovchi tuzilmalar TSO (Technical and Scientific Support Organizations) deb yuritiladi. Davlatlarning xavfsizlik bo'yicha eng muhim qarorlari, jumladan litsenziyalash jarayonlari aynan mana shunday markazlarning qat'iy ekspertizalari va laboratoriya xulosalari asosida qabul qilinadi.

🇺🇿 O‘zbekiston: Nazorat qarorlari uchun fundamental ilmiy tayanch
O‘zbekistonda ushbu yo‘nalishda muhim institutsional qadam qo'yildi — Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 21-yanvardagi qarori bilan Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qo‘mitasi huzurida “Radiatsiya va yadro xavfsizligi ilmiy-texnik markazi” davlat muassasasi faoliyatining huquqiy va amaliy asoslari mustahkamlandi.

Buning amaliy ahamiyatini uzoqqa bormay, tarixiy bir voqea misolida ko'rishimiz mumkin: yaqindagina Jizzax viloyatida qurilayotgan mamlakatimizdagi birinchi Kichik quvvatli atom elektr stansiyasi (KQAES) maydonidan foydalanish bo'yicha ruxsatnoma berildi. Xalqaro talablarga ko'ra, litsenziyani Qo'mitaning o'zi taqdim etadi, biroq bu kabi o'ta mas'uliyatli qarorlar havodan olinmaydi. Aynan shunday markazlar va mutaxassislar tomonidan o'tkaziladigan qat'iy xavfsizlik ekspertizasi, hududning seysmik, gidrogeologik va tektonik holatining chuqur tahlili asosidagina ushbu ruxsatnoma taqdim etiladi.

Markazning maqsadi ham shunda — nazorat organini takrorlash emas, balki obyektlarning butun hayot sikli davomida xavfsizlik qarorlari uchun eng ishonchli ilmiy asos, texnik tahlil va ekspertlik tayanchini yaratishdir. 2025–2026-yillarda markazda zamonaviy laboratoriyalar tashkil etish hamda sohani MAGATE standartlari bilan to'liq integratsiya qilish ko'zda tutilgan.

🌐 ShHT davlatlarida xavfsizlikning ilmiy tayanchlari (TSO) qanday ishlaydi?
Shanxay hamkorlik tashkilotiga a'zo davlatlar tajribasiga qarasak, ularning aksariyatida bunday ilmiy-texnik markazlar xavfsizlikning ajralmas qismiga aylangan:

🇷🇺 Rossiya: "Rostexnadzor"ning asosiy ilmiy tayanchi SEC NRS markazi bo'lib, barcha yadroviy xavfsizlik ekspertizasi va me'yoriy hujjatlar loyihalari shu yerda tahlil qilinadi.

🇨🇳 Xitoy: Mamlakatning yagona rasmiy TSO tashkiloti — NSC (Nuclear and Radiation Safety Center). U obyektlarning xavfsizligini kompleks baholaydi.

🇧🇾 Belarus: "Gosatomnadzor" faoliyatini Yadro va radiatsiya xavfsizligi markazi qo'llab-quvvatlaydi. E'tiborlisi, u 18 ta ilmiy va ta'lim muassasalarini yagona tarmoqqa birlashtirgan.

🇰🇿 Qozog‘iston: Milliy yadro markazi radioekologiya, yadroviy poligon merosi va kelajakdagi energetika xavfsizligini ilmiy jihatdan ta'minlaydi.

🇮🇳 Hindiston: Tartibga soluvchi organ (AERB) qoshida Xavfsizlik bo'yicha ilmiy-tadqiqot instituti (SRI) seysmik tahlil, yong'in va radiatsiya xavfsizligini modellashtiradi.

🇵🇰 Pokiston va 🇮🇷 Eron: Har ikki davlatda litsenziyalash va nazoratni amalga oshiruvchi idoralar qoshida texnik qo'llab-quvvatlash va xavfsizlik institutlari (NISAS, ITSO) faoliyat yuritadi.

🇹🇯 Tojikiston va 🇰🇬 Qirg‘iziston: Garchi AES mavjud bo'lmasa-da, radioaktiv chiqindilar va tog'-kon merosi xavfsizligini tahlil qiluvchi ilmiy agentliklar va ekologiya markazlari mavjud.

🌐 Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qo‘mitasi Axborot xizmati