Ушбу шарҳда соҳадаги назорат тадбирлари, рухсат бериш тартиб-таомиллари ва инспекция ваколатларини белгиловчи асосий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар таҳлил қилинади.
 

Қонун устуворлиги: Ер қаъри ва лицензиялаш тартиби
 

Инспекция фаолиятининг пойдевори бевосита Ўзбекистон Республикасининг тўғридан-тўғри амал қилувчи қонунларига таянади. Хусусан, 2024 йил 31 октябрда қабул қилинган 987-сонли “Ер қаъри тўғрисида”ги Қонун бу борадаги энг муҳим ҳужжат ҳисобланади. Мазкур қонун ер қаърини геологик ўрганиш, фойдаланиш ва муҳофаза қилишда давлат назоратининг чегараларини аниқ белгилаб берди.

Шу билан бирга, 2021 йил 14 июлдаги 701-сонли “Лицензиялаш, рухсат бериш ва хабардор қилиш тартиб-таомиллари тўғрисида”ги Қонун инспекция томонидан тадбиркорлик субъектларига нисбатан қўлланиладиган рухсат этувчи механизмларнинг шаффофлигини таъминлайди. Бу ҳужжатлар соҳада ноқонуний фаолият юритишнинг олдини олиш ва ресурслардан фойдаланишда тенг рақобат муҳитини яратишга хизмат қилади.
 

Стратегик ислоҳотлар: Президент фармон ва қарорлари
 

Давлат раҳбари томонидан қабул қилинган ҳужжатлар инспекция фаолиятини модернизация қилиш ва бошқарув самарадорлигини оширишга қаратилган. 2024 йил 24 майдаги ПФ-79-сонли Фармон билан ер қаъридан фойдаланиш, саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги соҳаларида мутлақо янги давлат назорати тизими жорий этилди.

Ушбу тизимнинг ижросини таъминлаш мақсадида қабул қилинган ПҚ-187-сонли қарор Инспекция фаолиятини самарали ташкил этишнинг ташкилий-ҳуқуқий асосларини белгилаб берди. Шунингдек, ПҚ-4078, ПҚ-3578 ва ПҚ-3286-сонли қарорлар норуда фойдали қазилмалар, геология қўмитаси фаолиятини трансформация қилиш ҳамда сув объектларини муҳофаза қилиш тизимини кучайтиришга қаратилган. Ушбу ҳужжатлар мажмуаси назорат органига нафақат текшириш, балки соҳани стратегик ривожлантириш вазифасини ҳам юклайди.
 

Ижро механизми: Вазирлар Маҳкамаси қарорлари
 

Ҳукумат қарорлари юқорида қайд этилган қонун ва фармонларнинг ҳаётга татбиқ этилишини таъминловчи аниқ механизмларни ўз ичига олади. 2025 йил 28 февралдаги 131-сонли ҳукумат қарори инспекция фаолиятини ташкил этишнинг энг сўнгги босқичларини белгилаб берган муҳим ҳужжатдир.

Бундан ташқари, табиий ресурслардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш (ВМҚ-720), ер қаърини геологик ўрганишда бошқарув тизими (ВМҚ-983) ҳамда ер ости сувларидан фойдаланиш тартиби (ВМҚ-9, ВМҚ-430, ВМҚ-981) бўйича қабул қилинган қарорлар инспекциянинг кундалик иш фаолиятидаги асосий йўриқномалар ҳисобланади. Ер қаъри участкаларидан фойдаланиш ҳуқуқи учун рухсатномалар бериш тартибини такомиллаштиришга оид 133-сонли қарор эса коррупцион хавф-хатарларни камайтириш ва жараёнларни рақамлаштиришда таянч вазифасини ўтамоқда.
 

Таҳлилий хулоса
 

Норматив-ҳуқуқий базанинг бундай тизимли шакллантирилгани Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекциясига бир неча йўналишда самарали натижаларга эришиш имконини беради. Биринчидан, назорат тизимининг қонуний асослари мустаҳкамланиши давлат бюджетига тушумларнинг ортишига ва табиий бойликларнинг талон-торож қилинишига чек қўяди. Иккинчидан, лицензиялаш ва рухсат бериш жараёнларининг аниқ тартибга солиниши инвестициявий муҳитнинг жозибадорлигини оширади.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, ушбу ҳуқуқий ҳужжатлар йиғиндиси ер қаъри бойликларидан келажак авлод манфаатлари йўлида фойдаланишни кафолатлайди ҳамда соҳада хавфсизлик ва тартиб-интизомни таъминлашнинг бош омили бўлиб хизмат қилади.