Mádeniy miyrastı qásterlep saqlaw hám xalıqaralıq mádeniy birge islesiwdi keńeytiw ilajları kórip shıǵıldı

Sońǵı jıllarda mámleketimizde tariyxıy miyrastı qásterlep saqlaw, esteliklerdi restavraciyalaw, muzeylerdi modernizaciyalaw hám xalıqaralıq mádeniy birge islesiwdi keńeytiwge itibar izbe-iz kúsheymekte. Bul jumıslar gumanitarlıq siyasattıń áhmiyetli baǵdarı, milliy ózlikti bekkemlew hám Ózbekstannıń turistlik tartımlılıǵın arttırıw faktorına aylanbaqta.

YuNESKO baǵdarında erisilgen nátiyjeler ayrıqsha atap ótildi. Dúnya júzilik miyras komitetiniń 48-sessiyasında Ózbekstannıń “Tashkenttiń modernizm arxitekturası: Oraylıq Aziya zamanagóyligi hám dástúrleri” milliy nominaciyası Pútkil jer júzilik miyras dizimine kirgizildi. Ózbekstan XX ásir modernizminiń arxitekturalıq miyrası bunday statusqa iye bolǵan Oraylıq Aziya hám ǴMDAdaǵı birinshi mámleket boldı. Nominaciya quramına Tashkent qalasındaǵı 10 áhmiyetli obekt kirgizildi. Bul sońǵı 25 jılda Ózbekstannıń YuNESKO Dúnya júzilik miyrasınıń dizimine birinshi milliy kirgiziliwi boldı.

Jedel siyasiy-diplomatiyalıq jumıslardıń nátiyjesinde “Quyash” gelio kompleksi Pútkil jer júzilik miyras obekti quramında saqlap qalındı.

Jańa xalıqaralıq status Tashkenttiń arxitekturalıq miyrasın qásterlep saqlaw hám úyreniw, mádeniy turizmdi rawajlandırıw, izertlewshiler, arxitektorlar hám xalıqaralıq ekspertlerdi tartıw ushın qosımsha imkaniyatlar jaratadı. Usı múnásibet penen paytaxttıń modernizm arxitekturasın qásterlep saqlaw hám úgit-násiyatlaw boyınsha 2026-2030-jıllarǵa mólsherlengen

Mámleketlik baǵdarlamanı ámelge asırıw názerde tutılmaqta.
Sonday-aq, YuNESKOnıń Dúnya júzilik miyrası dizimine kirgiziw ushın “Zamin tawları” tábiyiy obekti nominaciyasın tayarlaw máselesi de kórip shıǵıldı. Bul aymaq Zamin mámleketlik qorıqxanası hám Zamin milliy tábiyat baǵın qamtıp alıp, bahalı shırsha toǵayları jáne siyrek ushırasatuǵın haywanlar menen quslardıń jasaw orınlarına iye birden-bir taw tábiyat kompleksin quraydı.

Prezentaciyada Ózbekstan Respublikasınıń YuNESKO jumısları boyınsha Milliy komissiyası sekretariatınıń jumısın jetilistiriw máselelerine de toqtap ótildi. Sekretariattıń YuNESKOnıń dóretiwshi qalalar tarmaǵı, bilim beretuǵın qalalar tarmaǵı, associaciyalanǵan mektepler tarmaǵı, YuNESKO kafedraları, associaciyalar hám klublar, sonday-aq, globallıq geoparkler tarmaǵında mámleketimizdiń qatnasıwın muwapıqlastırıw funkciyaların keńeytiw usınıs etilmekte.

Mádeniy miyras tarawındaǵı ámeliy jumıslarǵa ayrıqsha itibar qaratıldı. Sońǵı jılları mádeniy miyras obektlerin restavraciyalaw ushın mámleketlik byudjetten 466,4 milliard sum qarjı qaratıldı. 305 joybarlaw-smetalıq hújjetleri tayarlandı, 55 obektte jumıslar juwmaqlandı, jáne 152 obektte jumıslar dawam etpekte.

Bul jumıslardı sistemalastırıw maqsetinde 8183 mádeniy miyras obekti boyınsha kadastr hújjetleri qáliplestirildi. Esteliklerdi qısqa múddetli ijaraǵa beriw arqalı 4187 isbilermenlik subekti tartılıp, tarawlıq qorǵa 27,9 milliard sum qaratıldı. 2025-jılı 52 obektke 152,9 milliard sum muǵdarında jergilikli hám sırt el investiciyaları tartıldı.

Ózbekstanda Heritage Impact Assessment (HIA) – miyrasqa tásirdi bahalawdıń principiallıq jańa sistemasın engiziw Buxara, Samarqand, Xiywa, Shahrisabz sıyaqlı siyrek ushırasatuǵın tariyxıy qalalar hám Tashkenttiń modernizm arxitekturasın jedel qurılıs hám infrastrukturanıń rawajlanıwı sharayatında qorǵawda áhmiyetli qádem boladı.

Mádeniy miyrastıń birden-bir sanlı platformasın, obektlerdiń sanlı egizeklerin, Heritage Open Data sistemasın, sonday-aq, mádeniy miyras boyınsha situaciyalıq oraydı shólkemlestiriw usınıs etilmekte. Bul oray IoT-sensorlar, jasalma joldas maǵlıwmatları, videoanaliz hám jasalma intellekt qurallarınan paydalanǵan halda monitoring júrgiziw barıw imkaniyatın beredi. 2030-jılǵa shekem barlıq mádeniy miyras obektlerin sanlastırıw rejelestirilgen.

Turistlik júkti basqarıw ushın Visitor Management sistemasın engiziw, sanlı biletler qamtıp alıwın keńeytiw, turistler aǵımın prognozlaw hám zárúrlikke qarap ayırım obektlerge barıw limitlerin belgilew názerde tutılmaqta. Kadrlar tayarlaw tarawında qánigeler tayarlaw sistemasın jaratıw, Buxarada qánigelestirilgen restavraciya joqarı mektebin ashıw, Arxeologiya institutınıń aymaqlıq filialların rawajlandırıw hám restavratorlardı licenziyalawdı engiziw rejelestirilmekte.

Tariyxıy miyras hám zamanagóy infrastrukturanı úylestiretuǵın jańa joybarlar da kórip shıǵıldı. Atap aytqanda, dástúriy usıllar hám zamanagóy joybarlaw, óndirislik hám restavraciyalaw texnologiyaların birlestiretuǵın qánigelestirilgen mozaika orayın shólkemlestiriw usınıs etilmekte. Oray Tashkent mozaika mektebin saqlaw, qánigeler tayarlaw hám monumental kórkem ónerdiń jańa baǵdarın rawajlandırıw maydanına aylanadı.

Ichan-qala muzey-qorıqxanası aymaǵında “Allaqulıxan kárwan sarayı” sawda orayın shólkemlestiriw joybarı ayrıqsha kórip shıǵıldı. Sawda orınlarınıń tártipsiz jaylasıwı tariyxıy obektlerdiń vizual pútinligin buzatuǵını hám turistler ushın qolaysızlıqlar keltirip shıǵaratuǵını atap ótildi. Jańa joybar dástúriy sawda ruwxın saqlaw, ónermentler ushın sharayat jaratıw, kórgizbe hám yarmarkalardı ótkeriw, sonday-aq, jańa turistlik noqattı qáliplestiriwge qaratılǵan.

Keleshekte materiallıq emes mádeniy miyrastı qásterlep saqlaw tarawında mámleketlik siyasattıń bir pútinligin támiyinlew maqsetinde Respublikalıq “Ónerment” associaciyası Ózbekstan Respublikası Mádeniy miyras agentligi menen birge islesedi.

Samarqandta “Aga Khan Trust for Culture” qorı menen birgelikte Biybixanım kompleksin konservaciyalaw hám restavraciyalaw joybarına ayrıqsha itibar qaratıldı. Joybar mádeniy miyras obektlerinde arxitekturalıq konservaciya, ilimiy úyreniw hám restavraciya jumısların basqarıw boyınsha xalıqaralıq standartlardı engiziwdi názerde tutadı.

Joybar sheńberinde estelikti hújjetlestiriw hám izertlew, arxeologiyalıq hám injenerlik tekseriwler, materiallardı tallaw, konstruktivlik modellestiriw hám joybarlaw sheshimlerin islep shıǵıw jumısları alıp barıladı. Jergilikli qánigeler tayarlawǵa ayrıqsha itibar qaratıladı. Keyingi basqıshlarda tiykarǵı gúmbez hám oǵan tutas imaratlardı konservaciyalaw, aymaqtı abadanlastırıw hám muzey ekspoziciyasın jaratıw názerde tutılǵan.

Hár qıylı tariyxıy dáwirlerde elimizden alıp shıǵılǵan siyrek ushırasatuǵın tariyxıy estelikler, arxeologiyalıq zatlar, biybaha qoljazbalar hám kórkem óner dóretpelerin sistemalı izlew, huqıqıy qorǵaw hám elimizge qaytarıw maqsetinde Ózbekstan

Respublikası Prezidenti janında mádeniy baylıqlardı repatriaciyalaw boyınsha komissiyanı dúziwge qarar etildi.

Juwmaǵında 2027-2035-jıllarǵa mólsherlengen Mádeniy miyrastı rawajlandırıw strategiyası boyınsha usınıslar kórip shıǵıldı.

Onda mádeniy miyrastı sanlastırıw, materiallıq hám materiallıq emes miyrastı qásterlep saqlaw, mádeniy baylıqlardı repatriaciyalaw, tábiyiy miyrastı qorǵaw hám restavraciyanı rawajlandırıw baǵdarlamaları názerde tutılǵan.

Mámleketimiz basshısı prezentaciya etilgen usınıslardı jetilistiriw hám olardıń ámeliy orınlanıwın támiyinlew boyınsha tapsırmalar berdi.