Kámbaǵallıqtı qısqartıw hám xalıqtıń dáramatların arttırıw boyınsha jumıslar jańadan shólkemlestiriledi

Elimizde sońǵı jılları kámbaǵallıqtı qısqartıw, xalıqtı dáramat derekleri menen támiyinlew hám máhálle dárejesinde ekonomikalıq imkaniyatlardı keńeytiw mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan birine aylandı. Bul maqsetler ushın aymaqlarǵa úlken wákillik, qarjı resursları hám infrastrukturalıq imkaniyatlar berildi, hár bir shańaraq penen mánzilli islesiw sisteması jolǵa qoyıldı.

Nátiyjede jıldıń basında 5,8 procentti quraǵan kámbaǵallıq dárejesi búgingi kúnge kelip 3,9 procentke tústi. Járdemge mútáj adamlardıń sanı 2 million 200 mıńnan 1,5 millionǵa azaydı. Jumısları durıs shólkemlestirilgen 49 rayon hám 3 mıń 429 máhálle jumıssızlıq hám kámbaǵallıqtan jıraq aymaqqa aylanıp barmaqta.

Sonıń menen birge, aymaqlar kesiminde nátiyjeler birdey emes ekenligi kórsetip ótildi.

Keyingi úsh jılda máhállelerdegi isbilermenlik joybarları ushın 314 trillion sum resurs ajıratıldı. Biraq, birdey muǵdarda qarjı alǵan aymaqlarda kámbaǵallıqtı qısqartıw nátiyjeliligi keskin parıqlanatuǵını tallawlar arqalı kórsetildi.

Máselen, Sharaf Rashidov hám Qarshı rayonlarına 2 trillion 300 milliard sumnan kredit resursı berilgen. Sharaf Rashidov rayonında usı qarjılardıń esabınan 30 mıń adam kámbaǵallıqtan shıǵarılǵan bolsa, Qarshı rayonında 13 mıń mútájdiń sharayatı jaqsılanǵan.

Sonlıqtan, kredit ajıratıwdıń ózi aqırǵı nátiyje sıpatında qaralmaytuǵını, hár bir joybar qansha turaqlı jumıs ornı jaratılǵanı hám qansha shańaraqtıń turaqlı dáramat deregine iye bolǵanı menen bahalanatuǵını belgilendi.

Májiliste orınlarda nátiyjege erisiwge tosqınlıq etip atırǵan faktorlar da talqılandı. Atap aytqanda, hákim járdemshileri hám máhálle bankirleriniń hámmesi de biznes joybarların qáliplestiriw, finanslıq instrumentlerdi durıs tańlaw hám isbilermen menen onıń ideyasınan tayar bizneske shekemgi islesiw kónlikpesine iye emes ekenligi atap ótildi.

Sońǵı bir jılda aymaqlarda shólkemlestirilgen 86 mıń kishi kárxananıń 15 mıńı jumısın toqtatqan. Bankten kredit alıp, biznesin kútilgen dárejede jolǵa qoya almaǵan 62 mıń puqara kreditlerdi qaytarıwda qıylanbaqta.

Usı múnásibet penen xalıq hám isbilermenlerge tek ǵana qarjı resursın usınıs etiw emes, al bazar, texnologiya, kásip, biznes reje hám satıw shınjırın da qamtıp alǵan kompleksli sheshim beriw zárúrligi kórsetip ótildi.

Bul baǵdarda Xorezm wálayatında ótkerilgen úyreniwler mısal etip keltirildi. Prezident tapsırmasına muwapıq, ekonomikalıq kompleks basshıları eki hápte dawamında wálayattaǵı 81 mıń kámbaǵal xalıq, yaǵnıy 19 mıń shańaraqtıń sharayatın úyrendi. Bul shańaraqlarda 12 mıń jumıssız hám 10 mıń dáramatı tómen adamnıń bar ekenligi anıqlandı.

Házirgi waqıtta Xorezmdegi isbilermenler qurılıs tarawına 4 mıń, xızmetler tarawına 3 mıń hám sanaatqa 2,5 mıń jumısshı izlemekte. Bar bos jumıs orınları hám kásipke tayarlaw imkaniyatların óz-ara baylanıstırıw arqalı kámbaǵal shańaraqlardaǵı 10-15 mıń adamnıń dáramatın arttırıw múmkin ekenligi atap ótildi.

Sonday-aq, úyrenilgen járdemge mútáj shańaraqlarda 48 mıń bala bar ekenligi, olardı házirden-aq kásip-óner hám zamanagóy kónlikpelerge baǵdarlaw áhmiyetli ekenligi atap ótildi. Jaslar jetekshileri, hákim járdemshileri hám hayal-qızlar belsendilerine mektepler, texnikumlar hám oqıw oraylarında bunday shańaraqlardıń perzentleri ushın qosımsha dógerekler shólkemlestiriw wazıypası belgilendi.

Xorezmde kámbaǵal shańaraqlardaǵı 10 mıńnan aslam hayal perzent tárbiyası menen bánt. Sonlıqtan, bala tárbiyalap atırǵan ata-analar ushın úyinde yamasa máhálleniń ózinde dáramatlı miynet etiw imkaniyatların keńeytiw, perzentlerdi mektepke shekemgi bilimlendiriw menen qamtıp alıw arqalı olardıń miynet bazarına qaytıwına sharayat jaratıw zárúr ekenligi atap ótildi.

Xorezm mısalındaǵı tallawlar barlıq aymaqlarǵa tiyisli ekeni atap ótilip, kámbaǵallıq penen islesiw boyınsha pútkilley jańa sistema engiziletuǵını belgilendi.

Endi hár bir wálayat hám rayonda hákimniń basshılıǵında arnawlı shtablar shólkemlestiriledi. Bankler, bántlik uyımları hám ekonomikalıq komplekstiń basqa da shólkemleri usı shtablar menen birgelikte xalıqtıń bántligin hám dáramatın arttırıw máselelerin orınnıń ózinde sheshedi.

Wálayat, rayon hám qala hákimleri ekonomikalıq kompleks penen birgelikte hápteniń úsh kúnin tikkeley kámbaǵallıq hám bántlik máselelerine baǵıshlaydı.

Jańa sistemanıń eń áhmiyetli tárepi bolsa qarjı resursları hám qarar qabıl etiw wákillikleriniń úlken bólegi rayon dárejesine túsiriletuǵını boladı. Shańaraqlıq hám jaslar isbilermenligi boyınsha jeńilletilgen kredit resursların basqarıw wákilligi rayonlıq shtablarǵa ótkeriledi.

Házir shańaraqlıq isbilermenlik ushın 1 trillion 370 milliard sum, jaslar isbilermenligi ushın 450 milliard sum resurs bar. Rayonlıq shtablar jergilikli sharayat hám joybardıń ózgesheliginen kelip shıǵıp, kimge qansha kredit beriw, onıń múddeti hám tólem grafigin biznes túrine beyimlestiriw máselelerin sheshiw imkaniyatına iye boladı.

Kredit, lizing, faktoring, kepillik, qamsızlandırıw, aylanba qarjı hám basqa finanslıq instrumentler isbilermenlik joybarınıń ózine tán ózgesheliginen kelip shıǵıp qollanıladı. Diyqanshılıq, sawda, xızmetler hám basqa da baǵdarlarda dáramattıń qáliplesiw múddeti hár qıylı bolǵanı ushın qarjılandırıw shártleri de soǵan say bolıwı kerek ekenligi atap ótildi.

Kooperaciyaǵa tiykarlanǵan joybarlarǵa qosımsha imkaniyatlar jaratıladı. Lider isbilermen 10 shańaraq penen kooperaciya islese, 500 million sumǵa shekem, 100 shańaraq penen birge islesiwdi jolǵa qoysa, 5 milliard sumǵa shekem girewsiz kredit alıwı múmkin boladı.

Kredit tariyxında keshigiw bolǵan járdemge mútáj insanlardıń baslamaları da individual bahalanadı. Perspektivalı joybarlardı jeńilletilgen qarjılandırıw imkaniyatı jaratıladı.

Kámbaǵallıq qorındaǵı 240 milliard sumlıq, Bántlik qorındaǵı 100 milliard sumlıq hám úsh “dápter”degi 760 milliard sumlıq qarjı rayonlıq shtablardıń ıqtıyarına beriledi. Isbilermenlik kompaniyasınıń kompensaciyalar ushın jıldıń aqırına shekem názerde tutılǵan 300 milliard sumlıq resursı da shtablar arqalı baǵdarlanadı.

Usı tárizde rayonlardıń ıqtıyarına jámi 3 trillion 200 milliard sum resurs berilip, qarjılardıń anıq nátiyje beriwi tiykarǵı norma etip belgilenedi.

Qarjılandırıw mexanizmlerin ekonomikadaǵı tez ózgerislerge beyimlestiriw ushın da jańa qatnas engiziledi. Ekonomika hám qarjı ministrligi jáne Oraylıq bank aymaqlardıń potencialı, biznes ortalıǵı hám bazar talabınan kelip shıǵıp, kredit, subsidiya jáne kompensaciya mexanizmlerin hár sherekte jetilistirip baradı.

Sonıń menen birge, máhálledegi hákim járdemshileri hám bankirlerdiń potencialın arttırıwǵa ayrıqsha itibar qaratıladı. 8 mıń 992 máhálledegi hákim járdemshileriniń jumısı nátiyjelilik hám intakerlik normaları tiykarında qayta bahalanadı.

Eki ay múddette arnawlı oqıw orayı shólkemlestirilip, oǵan sırt elden qánigeler tartıladı. Hákim járdemshileri hám máhálle bankirleri joybar tayarlaw, biznes modelin esaplaw, qarjılandırıw quralların tańlaw hám isbilermen menen islesiwge oqıtıladı. Eń jaqsı nátiyje kórsetken qánigelerdi Qıtay, Yaponiya hám Túrkiyada tájiriybe arttırıwǵa jiberiw, úlgili xızmetkerlerdi qosımsha xoshametlew ilajları belgilendi.

Májiliste isbilermenlik infrastrukturasın rawajlandırıw sisteması da kórip shıǵıldı. Endi rayonlar isbilermenlik infrastrukturası joybarlarınıń tikkeley buyırtpashısına aylanadı hám zárúr qarjılar tikkeley orınlarǵa qaratıladı. Rayonlıq shtablarǵa joybarlaw, qurılıs hám sapa qadaǵalawın jeke menshik sektorǵa beriw huqıqı da beriledi.

Kámbaǵallıqtı qısqartıwda sociallıq qorǵaw mexanizmleri de jańasha qatnas tiykarında jetilistiriledi. Sociallıq qorǵaw milliy agentligine jıldıń aqırına shekem járdemge mútáj xalıqtı Sociallıq reestrge kirgiziw normaların qayta kórip shıǵıw tapsırıldı.

Onda tek ǵana shańaraqtıń dáramatı emes, al sozılmalı kesellik, mayıplıq, kóp balalılıq, shańaraq aǵzalarınıń sırt elde islep atırǵanı hám basqa da sociallıq faktorlardı esapqa alatuǵın kóp ólshemli bahalaw sistemasına ótiledi.

Mámleket boyınsha kámbaǵallıq dárejesi 3,9 procentke túsken bolsa da, úsh jasqa shekemgi perzenti bar shańaraqlarda bul kórsetkish ortasha 6,5 procentti quramaqta. Sonıń ushın, bala tárbiyalap atırǵan ata-analardı úyinde yamasa máhálleniń ózinde jumıslı hám dáramatlı etetuǵın sistema jolǵa qoyıladı.

Sociallıq reestrdegi jumıs isleytuǵın analarǵa perzenti bir jasqa tolǵanǵa shekem Sociallıq qamsızlandırıw qorınan napaqa tólenedi. Al miynetke jaramsız mútáj shańaraqlar ushın turaqlı dáramat deregin jaratatuǵın sociallıq paketler ámeliyatı dawam ettiriledi. Usı jılı bul maqsetlerge 300 milliard sum ajıratılǵan bolıp, bunday járdem alǵan 11 mıń shańaraqtıń derlik yarmında dáramat sezilerli artqanı atap ótildi.

Kelesi jıldan Sociallıq reestrge kirgizilgen shańaraqlardıń perzentleriniń mámleketlik hám jeke menshik baqsha tólemleri, oqıw oraylarında bilim alıw qárejetleri, jol kireyi jáne joqarı bilimlendiriw mákemesiniń jataqxanası ushın tólemler vaucher tiykarında qaplap beriledi. Vaucher 12 ay múddetke berilip, shańaraq Sociallıq reestrden shıǵarılǵannan keyin de belgilengen múddet aqırına shekem ámel etedi.

Májiliste aymaq basshılarınıń aldına jıldıń aqırına shekem 350 mıń xalıqtı turaqlı jumısqa jaylastırıw, jáne 1 million xalıqtıń dáramatın arttırıw hám 230 mıń shańaraqtı kámbaǵallıqtan shıǵarıw wazıypaları qoyıldı.

Hár bir baǵdar boyınsha anıq mexanizm hám háreketler algoritmin islep shıǵıw, máhálle dárejesine shekem juwapkerlerdi belgilew wazıypası qoyıldı. Kámbaǵallıqtı qısqartıw boyınsha úlken ámeliy tájiriybe toplaǵan mámleketler, sonıń ishinde, Qıtay qatnası tiykarında xalıq penen tikkeley isleytuǵın xızmetkerler ushın anıq kórsetpeler tayarlanadı.

Jańa sistemada tiykarǵı juwapkershilik hám resurslar orınlarǵa túsirilip, máhálledegi hár bir imkaniyattı jumıs ornı hám dáramat deregine aylandırıw, hár bir járdemge mútáj shańaraq penen onıń sharayatı hám imkaniyatınan kelip shıǵıp islesiw tiykarǵı wazıypa boladı.

Májilis juwmaǵında juwapkerlerdiń hám aymaqlar basshılarınıń málimlemesi tıńlanıp, belgilengen wazıypalardı sistemalı hám nátiyjeli etip shólkemlestiriw boyınsha tiyisli kórsetpeler berildi.