Çiqindilarni boşqariş va sirkulyar iqtisodiyotni rivojlantiriş agentligi

Respublikamizdagi qariyb 5 millionga yaqin avtotransport vositalarining 100 mingtasi nosoz holatda bo‘lib, ular shaharlardagi jami zararli tashlamalarning 63 foiziga sabab bo‘lmoqda. Shu bilan birga, bitta eski avtomobil utilizatsiya qilinganda uning vazniga qarab tonnalab metall va plastikdan tashqari 50 kilogrammgacha xavfli qattiq chiqindilar ham ajralib chiqadi. Shu sababli ekologik barqarorlikni ta’minlash hamda avtomobil parkini yangilab borish maqsadida maxsus me’yoriy hujjat loyihasi ishlab chiqilgan.

Keng jamoatchilik muhokamalari va kelib tushgan e’tirozlar asosida ushbu qonun loyihasi tubdan qayta ko‘rib chiqilmoqda. Eng muhim yangiliklardan biri shundaki, ko‘plab bahslarga sabab bo‘lgan majburiy chora — ishlab chiqarilganiga 30 yil va undan ortiq bo‘lgan avtotransport vositalari egalarining har yili bazaviy hisoblash miqdorining 30 barobari hajmida ekologik kompensatsiya to‘lashi haqidagi band loyihadan butunlay chiqarib tashlanmoqda. 

Hukumat ma’murchilik va majburlash o‘rniga, aholini iqtisodiy rag‘batlantiruvchi bozor mexanizmlariga e’tibor qaratmoqda.

Yangi tartibga ko‘ra, mamlakatimizda ochiq va shaffof tenderlar asosida bir-biridan mustaqil bo‘lgan avtomobillarni baholash hamda qayta ishlash korxonalari tarmog‘i yaratiladi. Eski avtotransport vositalari bozor qiymatida adolatli baholanadi, hatto harakati cheklangan nosoz mashinalarni ham mutaxassislar joyiga chiqqan holda ko‘rikdan o‘tkazishadi. 

Avtomobil egalariga baholangan qiymat miqdorida naqd pul to‘lanadi yoki maxsus vaucherlar taqdim etiladi. Muhim jihati, fuqarolar ushbu vaucherlardan rasmiy dilerlardan yangi avtomobil sotib olishda boshlang‘ich to‘lov sifatida foydalanishlari mumkin bo‘ladi. Bunda yangi mashina narxidan vaucher qiymati chegirib tashlanib, qolgan summani 2 yildan 7 yilgacha bo‘lgan muddatga mutlaqo foizsiz, bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati yaratilishi ko‘zda tutilmoqda. 

Agarda fuqaro berilgan vaucherdan foydalanmaslikka qaror qilsa, uning qiymatini bir oy ichida naqd pul shaklida qaytarib olish huquqiga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, jarayon asnosida baholovchi va avtomobil utilizatsiyasi bilan shug‘ullanuvchi operatorlarning xizmat ko‘rsatish xarajatlarining bir qismi belgilangan hisob-kitoblar asosida utilizatsiya yig‘imi mablag‘lari hisobidan qoplab beriladi.

Ushbu tizimning afzalligini oddiy hayotiy misolda yaqqol ko‘rish mumkin. Hozirgi amaliyotda rasmiy dilerlardan yangi avtomobil sotib qilish uchun xaridor kamida 30-50 foiz oldindan to‘lov qilishi, qolgan summaning esa 3-5 yil davomida ustama foizlari bilan to‘lanishi talab etiladi.

Masalan, bugungi kunda 165 million so‘mlik “Cobalt” mashinasini xarid qilish uchun fuqaro dastlab kamida 50 million so‘m naqd pul topishi kerak. Taklif etilayotgan yangi tizim esa aynan shu muammoni hal qiladi. Aytaylik, fuqaroning eski “Gaz-24”, “Moskvich” yoki birinchi avlod “Nexia” rusumli avtomobili bor. Ushbu mashinalarning bugungi bozor bahosi holatiga ko‘ra o‘rtacha 5 milliondan 70 million so‘mgacha baholanishi mumkin.

Agar fuqaroning eski mashinasi eng minimal qiymatda — 5 million so‘mga baholangan taqdirda ham, u 165 millionlik yangi “Cobalt” uchun boshlang‘ich to‘lov to‘lamaydi va qolgan 160 million so‘mni 7 yil davomida har oyda 1,9 million so‘mdan mutlaqo foizsiz to‘lab borish sharti bilan mashina egasiga aylanishi mumkin.

Bordi-yu, eski avtomobil yaxshiroq saqlangan bo‘lib, 70 million so‘mga baholansa, yangi “Cobalt”ning qolgan qismi uchun 7 yil davomida oylik to‘lov 1,13 million so‘mni tashkil etadi. Mazkur tartib respublikamizda foydalanilgan, eskirgan yoki nosoz avtomobillardan atrof-muhitga yetishi mumkin bo‘lgan zararlarni kamaytirishga hamda avtotransport parkining tizimli yangilanib borishiga xizmat qiladi.

Ushbu loyihani ishlab chiqish va qayta ishlash jarayoni hali yakuniga yetgani yo‘q. Hujjat ijtimoiy masalalar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgani sababli u respublikamiz aholisi hamda tegishli mutaxassislar bilan kelishilgan va maslahatlashilgan holda takomillashtiriladi. Shu bois Agentlik jamoatchilikdan taklif, fikr va mulohazalarni kutib qoladi.