Çiqindilarni boşqariş va sirkulyar iqtisodiyotni rivojlantiriş agentligi

So‘nggi yillarda atmosfera havosi ifloslanishi dolzarb masalaga aylandi va jamoatchilikning turli e’tirozlariga sabab bo‘lmoqda. Buni e’tiborga olib, atmosfera havosini muhofaza qilish, ekologik barqarorlikni taʼminlash, aholi salomatligini asrash, transport vositalaridan chiqarilayotgan zararli moddalar hajmini kamaytirish maqsadida ko‘plab ekologik chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.

O‘zbekiston aholisi soni har yili jadal o‘sib bormoqda, sanoat, iqtisodiyot rivojlanmoqda va o‘z navbatida transport vositalariga talab bir necha barobar oshdi. Bu esa transport oqimi yildan-yilga oshishiga sabab bo‘lmoqda. Xususan, Toshkent shahrida ayni damda bir kunda 600 mingga yaqin transport vositasi harakatlanadi. Utilizatsiya tizimi rivojlangan davlatlarga foydalanishdan chiqqan transport vositalari va boshqa texnikalarning atrof-muhitga zararini kamaytirish hamda ulardagi foydali materiallarni iqtisodiyotga qaytarish imkonini yaratib berdi.

Transport vositalari — havoni zararlaydigan doimiy manba

Transport vositalari o‘z navbatida atmosfera havosiga zararli tashlamalar chiqaradigan doimiy manba hisoblanadi. Ayniqsa, muddati o‘tgan, ekologik talablarga javob bermaydigan transport vositalari atrof-muhitni ifloslantirishga sabab bo‘ladi. Bu esa o‘z navbatida bunday avtotransportlarni utilizatsiya qilish zaruratini tug‘diradi. Hozirda mazkur masalaning yechimiga alohida e’tibor qaratilib, 2026-yildan boshlab bosqichma-bosqich eski avtomashinalarni utilizatsiya qilish va ularning komponentlarini qayta ishlashning samarali tizimi yaratilmoqda.

Xalqaro tajriba

Ta’kidlash joizki, bugungi kunda dunyoning 60 dan ortiq davlatida eskirgan avtomobillarni utilizatsiya qilish tizimi yo‘lga qo‘yilgan. Xususan, Fransiya, Xitoy, Yaponiya, Germaniya, Buyuk Britaniya, AQSH, Niderlandiya, Rossiya va boshqa mamlakatlarda har yili millionlab muddati o‘tgan transport vositalari utilizatsiyaga topshiriladi. 2000-yildan keyin Yevropa davlatlarida utilizatsiyadan keng foydalanila boshlandi. Jumladan, Fransiyada 2002-yilda eski avtomobillarni yangi va ekologik toza transport vositalariga almashtirishni rag‘batlantiruvchi keng ko‘lamli davlat dasturi joriy etildi. Ushbu dastur doirasida eski avtomobilini topshirib, yangi avtomobil xarid qilgan fuqarolarga subsidiyalar ajratilgan. Germaniyada esa 2009-yilda “Abwrackprämie” (“Utilizatsiya uchun mukofot”) dasturi ishga tushirildi. Dasturga ko‘ra, ishlab chiqarilganiga 9 yildan oshgan eski avtomobilini utilizatsiyaga topshirib, yangi avtomobil sotib olgan fuqarolar rag‘batlantirilgan. 

Shu bilan birga, o‘z vaqtida utilizatsiyaga topshirilmagan transport vositalari uchun ekologik jarimalar belgilangan. Ko‘plab Yevropa mamlakatlarida ma’lum shahar hududlariga kiruvchi eski transport vositalari uchun qo‘shimcha to‘lovlar yoki cheklovlar mavjud. Masalan, Yevro 3 dizel yoki undan yuqori transportlar shaharning ayrim hududlariga kirishi butunlay taqiqlangan. Yoki avtomobil emissiya standartlariga javob bermasa, egasi kunlik to‘lovni to‘lashi kerak. Londonda ULEZ standartlariga javob bermaydigan transport vositalari kuniga 12,50 funt sterling to‘laydi va alohida tirbandlik to‘lovi ham qo‘llanilishi mumkin. Germaniyada emissiya stikeri (*Umweltplakette*) talab qilinadi. Fransiya esa Crit'Air tizimidan foydalanadi. Agar kerakli ro‘yxatdan o‘tilmagan yoki stiker bo‘lmasa, jarima solinadi. London, Parij, Bryussel, Amsterdam, Berlin, Milan, Madrid kabi ko‘plab yirik Yevropa shaharlarida eski transport vositalari yuqoriroq to‘lov to‘laydi yoki shahar markazidan to‘liq taqiqlanadi.

Eski mashina uchun elektron vaucher — yangi avtomobil xarid qilish uchun imtiyoz

O‘zbekistonda ham ekspluatatsiya muddati oʻtgan avtomashinalar sotib olinib, utilizatsiya qilinadigan tizim yaratiladi. Unga ko‘ra, ishlab chiqarilganiga 30 yil va undan ortiq boʻlgan avtotransport vositalari egalaridan bozor narxida baholanib, xarid qilinadi va utilizatsiya qilish uchun yuboriladi.

• Avtotransport egalari bilan esa quyidagi shakllarda hisob-kitob qilinishi mumkin: yangi avtomobilning boshlang‘ich to‘lovi uchun elektron vaucher taqdim etiladi, yoki vaucher pulga aylantirib beriladi.
• Iste’molchi elektron vaucherlar yordamida O‘zbekistonda ishlab chiqarilayotgan yangi avtomobillarni imtiyozli shartlarda sotib olishi mumkin bo‘ladi. Bunda elektron vaucherda koʻrsatilgan mablagʻlar miqdorida chegirma beriladi, iste’molchi to‘lovning qolgan qismini bir yildan ortiq muddatda boʻlib toʻlashi mumkin.
• Eski avtomashinasini o‘z vaqtida utilizatsiyaga topshirmagan fuqarolar yiliga bir marotaba bazaviy hisoblash miqdorining 30 barobari miqdorida ekologik kompensatsiya toʻlaydi.

Utilizatsiya nega kerak?

Eskirgan avtomobillarni utilizatsiya qilish atrof-muhitni asrash, resurslarni tejash va iqtisodiy samaradorlikni oshirishda muhim ahamiyatga ega, chunki bunday transport vositalari tarkibidagi motor moyi, yoqilg‘i qoldiqlari, akkumulyatorlar va og‘ir metallar nazoratsiz tashlansa, tuproq va suvni ifloslantiradi. Utilizatsiya jarayonida esa ularning xavfli qismlari xavfsiz yo‘q qilinadi va metall, plastmassa, shisha kabi materiallar qayta ishlanib, ishlab chiqarishga qaytariladi, bu esa yangi xomashyo sarfini kamaytiradi, chiqindilar miqdorini qisqartiradi, qayta ishlash sanoatini rivojlantiradi hamda qo‘shimcha ish o‘rinlarini yaratadi, shu bilan birga, yo‘l harakati xavfsizligini yaxshilash va aylanma iqtisodiyot tamoyillarini amalga oshirishga xizmat qiladi.

Yurtdoshlarimizni ekologik va ijtimoiy mas’uliyatni chuqur his etgan holda atrof-muhitni muhofaza qilish yo‘lida birgalikda harakat qilishga chorlaymiz. Zero, tabiatni asrashda jamoatchilik nazorati va fuqarolarning faol ishtiroki muhim ahamiyat kasb etadi. Tabiatni muhofaza qilish esa, avvalo, inson salomatligi va kelajak avlodlar farovonligini asrash demakdir.