Talonchilik jinoyati tushunchasi, salbiy oqibatlari va jazo choralari
2026-10-09 09:30:00 / Yangiliklar
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 166-moddasi, talonchilik, ya’ni o‘zganing mulkini ochiqdan-ochiq talon-toroj qilish hisoblanadi, Talonchilikning ijtimoiy xavfliligi shundan iboratki, bunda mulkka tajovuz ochiq va jinoyatchining o‘ta surbetligi, shu bilan birga o‘rnatilgan tartibni, huquqiy va axloqiy qoidalarni va jamiyat qadriyatlarini mensimaslik bilan amalga oshiriladi. Shu bilan aybdorning bunday harakatlari u jazosiz qolishiga ishonishidan dalolat beradi. Talonchilikning ob’ekti o‘zining ijtimoiy-iqtisodiy mazmuni bo‘yicha o‘zganing mulkini talon-toroj qilish jinoyatlari bilan to‘laligicha mos keladi. Ammo, qonuchilikda belgilanishicha, talonchilik hayot va sog‘liq uchun xavfli bo‘lmagan zo‘rlik bilan yoki shunday zo‘rlikni ishlatish bilan qo‘rqitish yordamida amalga oshirilishi mumkin bo‘lib, alohida jinoiy-huquqiy muhofaza hollarda fakultativ ob’ekt jabrlanuvchining sog‘lig‘i va daxlsizligi ham bo‘lishi mumkin. Ob’ektiv tomondan talonchilik o‘zganing mulkini oshkora talon-toroj qilishda ifodalanadi. Mulkiy boylikning oshkora, ochiq-oydin, atrofdagilarga nisbatan surbetlarcha qo‘lga kiritishning bu usuli talonchilikning farqlovchi belgisidir. U qilmishga, shuningdek, uning sub’ektiga aksilijtimoiy tavsif beradi. G‘ayriijtimoiylik shundan iboratki, bunda aybdor jamiyatda mulkchilikka nisbatan shakllangan qarashlarni qo‘rslik bilan buzadi va mensimasligini ko‘rsatadi, o‘z harakatlarida jismoniy va ruhiy zo‘rlikni ishlatadi, atrofdagilarning ko‘z o‘ngida jinoyat qonunining imperativ talablarini oshkora mensimaydi. Bu esa sodir etilayotgan noqonuniy qilmish xavfliligini keskin oshiradi.
Aybdor, jabrlanuvchi va boshqalarning ko‘zi oldida o‘zganing mulkini egallab olayotganligini va ular uning harakatining jinoiy xususiyatini tushunganligini anglaganda, oshkora ravishda o‘zganing mulkini egallab olishning huquqqa xilof usuli deb topilishi lozim. Oshkora talon-toroj qilish jabrlanuvchi, mulki ixtiyorida yoxud muhofazasida bo‘lgan shaxslarning yoki o‘zgalarning ko‘zi oldida talonchilik sodir etayotgan shaxs o‘z harakatlarini ular tushunayotganligini anglaydi, lekin bu vaziyatga e’tibor bermaydi.
Qilmishni oshkora talonchilik deb kvalifikatsiya qilish uchun ikkita o‘zaro bog‘liq bo‘lgan mezonni: ob’ektiv va sub’ektiv mezonni inobatga olish zarur.
Ob’ektiv mezon shundan iboratki, bunda o‘zganing mulkini talon-toroj qilish mulkdor yoki jinoyatning boshqa guvohlarining ko‘z o‘ngida sodir etilayotganligini va ular uni olish jarayonini aynan jinoyat sifatida anglashlaridan iborat. Sub’ektiv mezon nafaqat mulkdor va jinoyatning boshqa guvohlari qilmishni jinoyat sifatida anglayotganliklaridan, balki aybdor ham o‘zining harakatlari boshqalar tomonidan aynan jinoyat sifatida tushunilayotganligini anglashidan iborat, lekin aybdor ushbu shaxslarning vaziyatga munosabatini inobatga olmaydi. Ushbu ikki mezonning mavjud bo‘lishi sub’ektning harakatlarida o‘g‘irlik emas, balki aynan talonchilikning belgilari borligi haqida xulosa chiqarishga imkon beradi.
Albatta, jinoyat voqealarining ushbu ob’ektiv va sub’ektiv holatlari jinoyat-protsessual qonunchiligiga muvofiq tergovda va sudda isbotlanishi lozim. Sub’ektiv tomondan talonchilik to‘g‘ri qasd va g‘arazli motivlar bilan sodir etiladi. Aybdor o‘z harakatlarining uchinchi shaxslar tomonidan kuzatilayotganligini anglaydi, lekin shunga qaramay u jinoyat sodir etadi. Bunda o‘zganing mulkini talon-toroj qilish, albatta, foyda olish maqsadida sodir etiladi. 14 yoshga to‘lgan har qanday aqli raso shaxs jinoyat sub’ekti bo‘ladi. Talonchilik vaqtida qo‘llaniladigan zo‘rlik (tahdid) jismoniy yoki ruhiy bo‘lishi mumkin.
Talonchilikdagi jismoniy zo‘rlik alohida zarba, 6 kundan ko‘p muddat davom etmaydigan lat yeyish, tirnalish, shilinish, uncha katta bo‘lmagan g‘urra tarzida, shuningdek, qo‘lni qayirish, sambo, karate va boshqa yakkakurashlarning og‘riqli usullarini qo‘llash bo‘lishi mumkin. Ruhiy zo‘rlik deb, jabrlanuvchining hayoti va sog‘lig‘i uchun xavfli bo‘lmagan zo‘rlikni ishlatish bilan qo‘rqitishga aytiladi. Talonchilikdagi zo‘rlik (jismoniy yoki ruhiy) mulk ixtiyorida, tasarrufida yoki qo‘riqlovida bo‘lgan shaxsga nisbatan, shuningdek, o‘zganing mulkiga ochiqdan-ochiq egalik qilishga qarshilik qiluvchi shaxslarga nisbatan ham qarshi yo‘naltirilgan bo‘lishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 166-moddasi - talonchilik, ya’ni o‘zganing mulkini ochiqdan-ochiq talon-toroj qilish uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki ikki yildan besh yilgacha ozodlikni cheklash yoki besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Talonchilik: a) hayot va sog‘liq uchun xavfli bo‘lmagan zo‘rlik ishlatib yoxud shunday zo‘rlik ishlatish bilan qo‘rqitib; b) ancha miqdorda; v) bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib sodir etilgan bo‘lsa,-uch yildan besh yilgacha ozodlikni cheklash yoxud uch yildan besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Talonchilik: a) takroran yoki xavfli residivist tomonidan; b) uy-joyga, omborxona yoki boshqa xonaga g‘ayriqonuniy ravishda kirib; v) ko‘p miqdorda sodir etilgan bo‘lsa,- besh yildan o‘n yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Talonchilik: a) juda ko‘p miqdorda; b) o‘ta xavfli residivist tomonidan;
v) uyushgan guruh tomonidan yoki uning manfaatlarini ko‘zlab sodir etilgan bo‘lsa,- o‘n yildan o‘n besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Jizzax viloyat sudi sudyasi O.Esanov
Jinoyat ishlari bo‘yicha
Paxtakor tuman sudi raisi K.Mavlanov
Jinoyat ishlari bo‘yicha
Paxtakor tuman sudining tergov sudyasi M.M.Jo‘raev