Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларининг ноқонуний муомаласи ҳамда уюшган жиноятчилик жамият хавфсизлиги, фуқароларнинг ҳаёти ва соғлиғига жиддий таҳдид солувчи ижтимоий хавфли ҳодисалардан ҳисобланади. Ушбу жиноятлар давлатнинг ҳуқуқий тартиботига, иқтисодий барқарорлигига ва миллий хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатади.

Амалдаги қонунчиликка мувофиқ, гиёҳвандлик воситаларининг ноқонуний айланиши жиноят ҳисобланиб, ушбу соҳада содир этиладиган ҳуқуқбузарликлар учун қатъий жавобгарлик белгиланган. Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексида гиёҳвандлик билан боғлиқ жиноятлар, жумладан, гиёҳвандлик воситаларини тайёрлаш, сақлаш, ташиш, ўтказиш ва уларни тарқатиш билан шуғулланувчи уюшган жиноий гуруҳлар фаолияти учун оғир жазо чораларининг назарда тутилиши бунга яққол мисол бўла олади.

Гиёҳвандликнинг олдини олиш борасида давлат томонидан профилактик чора-тадбирларни амалга ошириш муҳим аҳамият касб этади. Хусусан, аҳолининг ҳуқуқий онгини ошириш, ёшлар ўртасида соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш, гиёҳвандлик воситаларининг ҳуқуқий ва ижтимоий оқибатлари тўғрисида тушунтириш ишларини олиб бориш ушбу йўналишдаги муҳим вазифалардан ҳисобланади.

Профилактика тадбирларининг самарали ташкил этилиши жиноят содир этилишининг олдини олишга хизмат қилади.

Уюшган жиноятчиликка қарши курашишда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг мувофиқлаштирилган фаолияти алоҳида аҳамиятга эга. Тезкор-қидирув тадбирларини ўз вақтида ва қонуний асосда амалга ошириш, жиноятларни фош этиш ҳамда айбдор шахсларни муқаррар жавобгарликка тортиш орқали жиноий гуруҳлар фаолиятига барҳам берилади. Шу билан бирга, халқаро ҳамкорликни ривожлантириш трансмиллий гиёҳвандлик жиноятларига қарши курашишда муҳим омил ҳисобланади.

Гиёҳвандлик билан боғлиқ жиноятларнинг олдини олишда профилактик чоралар муҳим аҳамият касб этади. Профилактика, аввало, аҳолининг ҳуқуқий онгини ошириш, ёшлар ўртасида соғлом турмуш тарзини тарғиб қилиш ҳамда гиёҳвандлик воситаларининг салбий оқибатлари тўғрисида мунтазам тушунтириш ишларини олиб боришни назарда тутади. Ушбу жараёнда таълим муассасалари, маҳалла институтлари, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ва жамоат ташкилотларининг ўзаро ҳамкорлиги алоҳида аҳамиятга эга.

Уюшган жиноятчиликка қарши курашишда эса давлат органлари фаолиятининг мувофиқлаштирилган ҳолда олиб борилиши зарур. Чунки гиёҳвандлик билан шуғулланувчи уюшган жиноий гуруҳлар кўпинча трансмиллий характерга эга бўлиб, уларнинг фаолияти мураккаб ва яширин шаклларда амалга оширилади. Шу сабабли тезкор-қидирув фаолияти, молиявий мониторинг, ахборот алмашинуви ва халқаро ҳамкорлик механизмларидан самарали фойдаланиш муҳим ҳисобланади.

Суд амалиётида гиёҳвандлик билан боғлиқ жиноятларни кўриб чиқишда адолат, қонунийлик ва индивидуал ёндашув тамойилларига қатъий риоя этилиши талаб этилади. Жиноят содир этган шахснинг айби, ҳаракатининг ижтимоий хавфлилик даражаси, етказилган зарар миқдори ҳамда жиноятнинг уюшган шаклда содир этилганлиги ҳолатлари суд томонидан чуқур таҳлил қилиниши лозим. Айниқса, вояга етмаганларни гиёҳвандликка жалб қилиш ёки жиноятни такроран содир этиш ҳолатлари оғирлаштирувчи омил сифатида баҳоланади.

Гиёҳвандликнинг олдини олиш ва уюшган жиноятчиликка қарши курашиш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири бўлиб, бу борада комплекс ва тизимли ёндашув талаб этилади. Ҳуқуқий механизмларни такомиллаштириш, суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятининг самарадорлигини ошириш, шунингдек, жамиятнинг барча қатламларини ушбу жараёнга фаол жалб этиш орқали мазкур салбий иллатга қарши курашда ижобий натижаларга эришиш мумкин.

Бугунги глобаллашув шароитида гиёҳвандлик воситаларининг ноқонуний айланиши кўпинча бир давлат ҳудуди билан чекланиб қолмай, бир неча мамлакатлар манфаатларига дахлдор бўлган уюшган жиноятчилик шаклида намоён бўлмоқда. Шу боис мазкур жиноятларга қарши курашишда халқаро ҳуқуқ нормалари ва давлатлараро ҳамкорлик механизмларидан самарали фойдаланиш алоҳида аҳамият касб этади. Хусусан, халқаро конвенсиялар, икки ва кўп томонлама шартномалар асосида ахборот алмашиш, жиноятчиларни экстрадисия қилиш ҳамда қўшма тезкор тадбирларни амалга ошириш гиёҳвандлик билан боғлиқ жиноятларнинг олдини олишда муҳим омил ҳисобланади.

Суд амалиётида халқаро элемент мавжуд бўлган ишларни кўриб чиқишда миллий қонунчилик билан бир қаторда халқаро мажбуриятларнинг устуворлиги ҳам инобатга олинади. Бунда далилларни тўплаш ва баҳолаш, просессуал ҳуқуқларни таъминлаш, шахснинг айбсизлик презумпсияси ҳамда адолатли судлов тамойилларига қатъий риоя этилиши шарт. Акс ҳолда, чиқарилган суд қарорлари бекор қилиниши ёки юқори инстанция томонидан ўзгартирилиши эҳтимоли юзага келади.

Гиёҳвандлик билан боғлиқ жиноятлар жамиятнинг маънавий-ахлоқий асосларига, аҳолининг соғлиғига ҳамда давлат хавфсизлигига жиддий таҳдид солади. Айниқса, уюшган жиноий гуруҳлар томонидан содир этиладиган бундай жиноятлар иқтисодий барқарорликка путур етказиб, коррупсия ва бошқа оғир жиноятларнинг келиб чиқишига замин яратади. Шу сабабли қонунчиликда мазкур тоифадаги жиноятлар учун қатъий жиноий жавобгарлик белгиланган бўлиб, уларнинг оғир ёки ўта оғир жиноятлар сирасига киритилиши бежиз эмас.

Судлар томонидан гиёҳвандлик жиноятларига ҳуқуқий баҳо беришда жиноятнинг мақсади, кўлами, содир этилиш усули ҳамда жиноятда иштирок этган шахсларнинг роли алоҳида таҳлил қилинади. Уюшган гуруҳ таркибида ҳаракат қилган шахслар, гиёҳвандлик воситаларини тарқатиш билан мунтазам шуғулланган шахслар ёки ушбу фаолиятдан даромад олишни кўзлаганлар нисбатан оғирроқ жавобгарликка тортилиши суд амалиётида мустаҳкам ўрин эгаллаган.

Жиноят ишлари бўйича Қумқо'рг'он туман судининг раиси  Б.Тагаев

Жиноят ишлари бўйича Қумқо'рг'он туман судининг тергов судяси  М.Ўроқов