Өзбекстан Республикасы Президенти Шавкат Мирзиёевтиң Аралды қутқарыў халықаралық қорын шөлкемлестириўши мәмлекетлер басшылары кеңеси мәжилисиндеги шығып сөйлеген сөзи

Ҳүрметли делегация басшылары!

Тәжикстан Республикасы Президенти ҳүрметли Эмомали Шарипович Раҳмонға жыллы қабыллағаны ҳәм ушырасыўымызды жоқары дәрежеде шөлкемлестиргени ушын билдирилген миннетдаршылық сөзлерине қосыламан.

Барлық кәсиплеслеримди Аралды қутқарыў халықаралық қоры шөлкемлестирилгениниң 30 жыллығы мүнәсибети менен шын кеўилден қутлықлайман.

Өткен дәўирде Қор экологиялық қәўип-қәтерлерге қарсы гүрес мәселелеринде улыўма мәплеримизди алға қойыў ушын әҳмийетли майдан сыпатында оғада зәрүр екенлигин көрсетти.

Әне, сол ўақыт даўамында Арал теңизи бойынша келисилген көзқараслар ислеп шығылды, биргеликтеги қарар ҳәм бағдарламалар қабыл етилди ҳәм әмелге асырылды.

Тәжикстанның Шөлкемимизге басшылығы дәўириндеги пайдалы нәтийжелерди айрықша атап өтиўди қәлер едим. Атап айтқанда, Қор шеңберинде әмелий бирге ислесиўди раўажландырыў ушын үлкен жумыслар исленди. Халықаралық шөлкемлер ҳәм қаржы институтлары менен байланыслар кеңейди.

Усы жылы март айында ҳүрметли Эмомали Шариповичтиң басшылығында Бирлескен Миллетлер Шөлкеминиң бас резиденциясында шөлкемлестирилген Глобал суў конференциясының табыслы өткенин де айрықша атап өтпекшимен.

Бул тарийхый илаждың жуўмақларына бола, Орайлық Азияның суў тараўындағы турмыслық әҳмийетли мәселелери менен машқалаларына пүткил халықаралық жәмийетшиликтиң итибарын тартыўға ерисилди.

Ҳүрметли кәсиплеслер!

Аралды қутқарыў халықаралық қоры – бул бәринен бурын, Орайлық Азия мәмлекетлериниң глобал көлемдеги аўыр машқалалардан бирин шешиў бойынша көп тәреплеме бирге ислесиў бағдарындағы бийбаҳа тәжирийбеси болып есапланады.

Соны айрықша атап өтпекшимен, Қор суў ҳәм экология тараўында регионаллық бирге ислесиўдиң ең әҳмийетли платформасына айланды.

Суў хожалығы бойынша Мәмлекектлераралық комиссия ҳәм «Әмиўдәрья» ҳәм «Сырдәрья» бассейни шөлкемлери суў ресурсларын басқарыў ҳәм олардан пайдаланыўды тәртипке салыў мәселелери ҳаққында келисиў бойынша системалы жумысларды әмелге асырмақта.

Илимий-мәлимлеме орайы барлық халықаралық шериклер ушын ашық болған, кең көлемли мағлыўматларды өзинде жәмлеген салмақлы аналитикалық базаны қәлиплестирди.

Мәмлекетлераралық комиссияның турақлы раўажланыў бойынша жумысы қоршаған-орталықты қорғаў тараўындағы әмелий бирге ислесиўди кеңейтиўге хызмет етпекте.

Буннан тысқары Қор бир қатар регионаллық бағдарламалар ҳәм жойбарларды әмелге асырыў бойынша жумысларды муўапықластырмақта, халықаралық институтлар ҳәм донор шөлкемлер менен бирге ислесилмекте.

Структурамыздың орны ҳәм әҳмийети глобал климат өзгериўлери ақыбетинде пайда болып атырған жаңа қәўип-қәтерлер шараятында және де артып бармақта.

Музлықлардың ериўи, тәбийғый апатшылықлар, сондай-ақ, жедел демографиялық өсиў, урбанизация процесслери ҳәм санаатласыў нәтийжесинде пайда болып атырған техноген факторлар себепли регионда суў ҳәм экологияға байланыслы жағдай төменлеп баратырғаны ҳәм оның ақыбетлери айрықша қәўетер пайда етпекте.

Кәсиплеслерим жақсы биледи, Орайлық Азияда суў тамтарыслығы машқаласы ҳәм аўыр ҳәм турақлы түрге енди ҳәм буннан былай ол күн сайын тереңлесип бара береди.

Экспертлердиң есап-санақларына бола, Орайлық Азияның айырым регионларында 2040-жылға барып суў ресурсларына болған талап үш есеге артады. Ўақыттың өтиўи менен экономикалық зыян жалпы регионаллық өнимниң 11 процентине жетиўи мүмкин.

Бирлескен Миллетлер Шөлкеминиң мағлыўматына бола, ҳәзирдиң өзинде-ақ регион мәмлекетлери суў ресурсларының тамтарыслығы ҳәм оннан нәтийжесиз пайдаланыў ақыбетинде 2 миллиард долларға шекем қаржы жойытпақта.

Булардың барлығы Қор шеңберинде узақ мүддетли келешекке мөлшерленген келисилген жаңа қарарларды ислеп шығыў ҳәм әмелге асырыўды талап етпекте.

Ҳүрметли мәжилис қатнасыўшылары!

Бүгин бизиң алдымызда көп тәреплеме шериклик нәтийжелилигин ҳуқықый ҳәм институционаллық жақтан тәмийинлеў бойынша әҳмийетли ўазыйпалар тур.

Усы мүнәсибет пенен саммиттиң күн тәртибине сәйкес ҳалда төмендеги усынысларымызды билдириўди қәлер едим.

Биринши. Өзбекстан Аралды қутқарыў халықаралық қорының ҳуқықый тийкарларын және де жетилистириў ҳәм институционаллық механизмлерди модернизациялаў тәрепдары.

Атап айтқанда, биз тийкарғы ҳүжжетлер ҳәм келисимлерди хатлаўдан өткериў, соның ишинде, 1990-жыллары қабыл етилген Қор режесин қайта көрип шығыў, әмелдеги структура жумысын биргеликте таллаў ҳәм Қордың қурамындағы шөлкемлердиң жумысын муўапықластырыў ҳәм нәтийжесин арттырыў бағдарында усыныслар таярлаў, оның жумысы ҳәм бирге ислесиў мәселелерин анық тәртипке салыўшы «Қағыйда ҳәм тәртиплер»ди ислеп шығыўды усыныс етемиз.

Қорды раўажландырыў ҳәм реформалаў процесслерин тармақлараралық принцип тийкарында, яғный заманагөй экологиялық қәўип-қәтерлерди есапқа алған ҳалда, «суў-энергетика-азық-аўқат» тәртибиндеги комплексли қатнаслар тийкарында әмелге асырыў әҳмийетли.

Буннан тысқары, Структураның тийкарғы ҳүжжетлеринде трансшегаралық дәрьялардың суў ресурсларын басқарыў ҳәм пайдаланыў тараўында улыўма тән алынған нормалар, принциплер ҳәм өз-ара миннетлемелер өз көринисин табыўы керек.

Биз сондай-ақ, Қордың әмелдеги структураларының нәтийжесин кадрлар ҳәм техникалық потенциалын күшейтиў, компетанцияны кеңейтиў есабынан түпкиликли арттырыў тәрепдарымыз.

Екинши. Бүгинги ушырасыўымыз алдында биз Қор шеңбериндеги жойбарлар бойынша өткен 30 жыл даўамында алып барылған жумыс нәтийжелерин талладық.

Тийкарғы программалық ҳүжжетлеримиздеги қағыйдаларда ҳәм жойбарларды орынлаў бағдарындағы анық алға илгерилеўди көрсететуғын нәтийжелеримизде өзгешеликлер бар екенлиги өз-өзинен анық, әлбетте.

Арал теңизи бассейни мәмлекетлерине жәрдем көрсетиў бойынша төртинши бағдарламаның орынланыўы менен байланыслы жағдай да бизиң барлық мәмлекетлеримизди тәшўишке салыўы керек, деп ойлайман.

Бул бағдардағы жумыслар тийкарынан миллий режелер бағдарында әмелге асырылмақта.

Усы мүнәсибет пенен Қордың басқарыўына әмелдеги Бағдарламаны сын көзқарастан қайта көрип шығыў тапсырмасын бериўди усыныс етемен. Онда ҳәр бир регионаллық жойбардың көлемин ҳәм қаржыландырыў дәреклерин белгилеген ҳалда, «жол карталары»н, сондай-ақ, олардың орынланыўы бойынша келисилген кестени таярлаўды нәзерде тутыў керек.

Үшинши. Тийкарғы регионаллық жойбарларды әмелге асырыў ушын инвестиция, технология ҳәм техникалық жәрдемди тартыў мәселелери бойынша системалы бирге ислесиўди күшейтиў зәрүр.

Усы мүнәсибет пенен айырым усынысларды алға қоймақшыман.

Бириншиден, мәмлекетлеримиздиң ҳәр бири анық мақсетли көрсеткишлерди белгилеген ҳалда, регионаллық жойбарларға шеттен жәрдемди тартыў бойынша өзине миннетлеме алыўы керек.

Басшылық етиўши тәрептиң муўапықластырыўы тийкарында инвестицияларды ҳәм техникалық жәрдемди тартыў ҳәм бөлистириў механизмлерин ислеп шығыў зәрүр.

Екиншиден, сырт елли шериклер, жетекши халықаралық институтлар ҳәм донор шөлкемлерди тартқан ҳалда, биргеликтеги жойбарларды әмелге асырыўды тезлестириў мақсетинде арнаўлы регионаллық конференция өткериўди усыныс етемиз.

Төртинши. Қордың ишки уйымларына халықаралық консультантлардың қатнасыўында Әмиўдәрья ҳәм Сырдәрья бассейнлерин раўажландырыў бойынша узақ мүддетке мөлшерленген режелер ислеп шығыў тапсырмасын берсек, мақсетке муўапық болар еди.

Усы дәрьялар бассейнлеринде жағдайдың раўажланыўы бойынша ҳәр қыйлы сценарийларди моделлестириўди нәзерде тутыў әҳмийетли.

Бундай стратегиялық ҳүжжетлердиң қабыл етилиўи регионымызда суў-энергетика ресурсларын интеграцияласқан ҳалда басқарыў сиясатын муўапықластырыўға имканият береди, деп исенемен.

Бесинши. Cуў ҳәм басқа да тәбийғый ресурслардан үнемли пайдаланыў мәдениятын қәлиплестириў, арнаўлы бағдарламаны қабыл еткен ҳалда, жаслар басламалары менен стартапларын қоллап-қуўатлаў мәселелеринде жаслар менен ислесиўди регионаллық дәрежеде шөлкемлестириўге айрықша итибар қаратыў керек.

Бул мәселелерди көрип шығыўда Превентивлик дипломатия бойынша регионаллық орай жедел тартылатуғынына исенемен.

Ҳүрметли саммит қатнасыўшылары!

Экосистемалар кризиси және де күшейиўиниң алдын алыўда, бәринен бурын, Арал теңизи аймағындағы бирге ислесиў мәселелерине айрықша тоқтап өтпекшимен.

Ҳәзирги ўақытта Өзбекстанда Аралбойындағы экологиялық ҳәм социаллық жағдайды жақсылаў бойынша кең көлемли жумыслар әмелге асырылып атырғанын атап өтпекшимен.

Бирлескен Миллетлер Шөлкеми Бас Ассамблеясының «Аралбойы регионын экологиялық инновациялар ҳәм технологиялар аймағы деп жәриялаў ҳаққында»ғы резолюциясы тийкарында турақлы социаллық-экономикалық раўажланыў, халықтың бәнтлигин тәмийинлеў ҳәм турмыс дәрежесин арттырыў бойынша Ҳәрекетлер режеси ҳәм Илажлар бағдарламасы әмелге асырылмақта.

Соңғы бир неше жыл даўамында Арал теңизиниң қурыған ултанында 1,7 миллион гектар тоғайлық жаратылды. Жақын еки жылда және 400 мың гектар жасыл аймақлар жаратыў режелестирилмекте.

Арал апатшылығы ақыбетлерин жумсартыў, сондай-ақ, Аралбойында био ҳәртүрлиликти сақлаў ушын 3,5 миллион гектардан артық майданда тәбият парклери, қорықханалар ҳәм мәмлекетлик қорғаў аймақлары жаратылды.

Ҳәзирги күнде Аралбойы регионында қорғалатуғын аймақлардың улыўма майданы 4,6 миллион гектарды қурамақта.

Буннан тысқары, Өзбекстанда суўдан пайдаланыў нәтийжелилигин арттырыў бойынша үлкен көлемдеги илажлар әмелге асырылмақта.

Ақырғы 7 жыл даўамында мәмлекетимизде суўғарылатуғын жерлердиң төрттен бир бөлегин қурайтуғын 1 миллион гектардан артық майданда суўды үнемлейтуғын технологиялар енгизилди.

Жаңа Өзбекстанның раўажланыў стратегиясы шеңберинде биз суўды үнемлеў бойынша миллий бағдарламаны ислеп шығыў нийетиндемиз.

Биз суўды үнемлеў тараўын Қор жумысының тийкарғы бағдарларынан бир сыпатында белгилеп, бул бағдарда бирге ислесиўимизди күшейтиўимиз мүмкин.

Ендиги жылы Самарқандта өткерилиўи режелестирилип атырған Халықаралық климат форумы шеңберинде дүньяның жетекши компанияларының суўды үнемлеў бағдарындағы технологиялары көргизбесин шөлкемлестирмекшимиз.

Мине, усы мәселелердиң барлығын комплексли көрип шығыў мақсетинде мәмлекетлеримиз суў ресурслары, энергетика, экология ҳәм экономика министрлериниң турақлы ушырасыўлары бойынша Регионаллық платформаны шөлкемлестириўди усыныс етемиз.

Ҳүрметли делегациялар басшылары!

«Қўштепа» каналының қурылысы бойынша да өз пикиримди билдирип өтпекшимен.

Мәнис-итибарына бола, регионымызда суўдан пайдаланыў процесинде бизиң мәмлекетлеримиз бенен ҳеш қандай миннетлеме тийкарында байланыспаған жаңа қатнасыўшы пайда болды.

Аўған тәрепи каналды қурыў бойынша жедел жумыс алып барып атырғанын жақсы билесиз.

Оның иске қосылыўы Орайлық Азиядағы суўдан пайдаланыў тәртиби ҳәм турақлылықты пүткиллей өзгертип жибериўи мүмкин.

«Қўштепа» каналының қурылысы ҳәм оның Әмиўдәрья суўынан пайдаланыў тәртибине тәсири менен байланыслы барлық тәреплерди мәмлекетлеримиздеги изертлеў институтларын тартқан ҳалда үйрениў бойынша Биргеликтеги жумысшы топарды қәлиплестириў зәрүр, деп есаплаймыз.

Аўғанстан ўәкиллерин суў ресурсларынан биргеликте пайдаланыў бойынша регионаллық сөйлесиўге тартыў мәселесин көрип шығыўды усыныс етемиз.

Ҳүрметли кәсиплеслер!

Сөзимниң жуўмағында Қазақстан Республикасы Президенти ҳүрметли Қасым-Жомарт Кемелевич Тоқаевты Аралды қутқарыў халықаралық қорының басшылығын қабыл етип атырғаны мүнәсибети менен қутлықлайман.

Бүгинги саммитимизде алға қойылып атырған басламалар ҳәм қабыл етилип атырған ҳүжжетлердиң әмелге асырылыўы Қор шеңберинде халықларымыздың абаданлығы ҳәм пүткил Орайлық Азия регионының гүллеп-жаснаўы жолында өз-ара пайдалы бирге ислесиўди кеңейтиў ҳәм нәтийжелилигин арттырыўға хызмет ететуғынына исенемен.

Итибарыңыз ушын рахмет.