Jer resurslarınan paydalanıwda jańasha qatnaslar kórip shıǵıldı

Sońǵı bes jılda mámleketimizde jer qatnasıqların reformalaw baǵdarında sistemalı jumıslar ámelge asırıldı. Atap aytqanda, jer ajıratıw wákilligi hákimlerden alınıp, jer uchastkaların aukcion arqalı satıw tártibi engizildi. Usı dáwirde 616,3 mıń gektar jer aukcion arqalı ajıratıldı, byudjetke 1,4 trillion sum túsim támiyinlendi.

Eń áhmiyetlisi, jerdiń haqıyqıy iyesi payda bolıwı nátiyjesinde hár bir gektardan alınatuǵın dáramat 3 esege artıp, 50-60 million sumǵa jetken. Búgingi kúnde bul jerlerde hár jılı 539 trillion sumlıq ónim jetistirilip, 2,1 milliard dollarlıq eksport ámelge asırılmaqta.

Sonıń menen birge, tarawda sheshiliwi kerek bolǵan bir qatar máseleler de bar ekenligi kórsetip ótildi.
Sonıń ishinde, jerler aukcion arqalı ajıratılıp atırǵan bolsa da, ijarashılardıń onnan paydalanıwdaǵı erkinligi ele jeterli emes. Sol sebepli 117,6 mıń gektar jer házirge shekem satılmastan tur.

Sonıń ushın awıl xojalıǵına mólsherlengen jerlerdi ijaraǵa beriwdiń jańa sistemasın engiziw, usı jılı jáne 100 mıń gektar jerdi jańa tártip tiykarında aukcionǵa shıǵarıw rejelestirilgen. Bul baǵdarda, ásirese, jerden paydalanıwda ekonomikalıq stimullardı kúsheytiwge ayrıqsha itibar qaratıladı.

Ótken jılı oypatlıq wálayatları, Jizzaq, Tashkent wálayatları hám Qaraqalpaqstanda satılǵan jerlerde eginlerdi erkin jaylastırıw boyınsha engizilgen tájiriybe jaqsı nátiyje bergeni atap ótildi. Atap aytqanda, 2025-jılı 20 mıń gektar jerdiń 16 mıń gektarında isbilermenler ózleri tańlaǵan joqarı dáramatlı hám eksportqa qolaylı eginlerdi egip, 150 million dollarlıq eksport ushın tiykar jaratqan. Endi bul tájiriybeni keńeytiw, jerden paydalanıwshılarǵa jáne de kóbirek ekonomikalıq erkinlik beriw áhmiyetli ekenligi atap ótildi.

Sanaatlasqan plantaciya hám sharwashılıq joybarları ushın 50 gektardan 500 gektarǵa shekemgi jer uchastkaların aukcionǵa shıǵarıw, sol tiykarda usı jıldıń ózinde hár bir wálayatta keminde besewden iri joybarlardı baslaw belgilendi. Bul joybarlar ushın suw hám elektr támiynatı qárejetlerin qaplap beriw, 3 jıllıq jeńilletilgen dáwir menen 7 jılǵa shekem arzan kreditler ajıratıw, kredit procent stavkaların kompensaciyalap beriw, jetistirilgen ónimdi qadaqlaw qárejetleriniń 50 procentine shekemgi bólegin subsidiyalaw sıyaqlı bir qatar qarjılay qollap-quwatlaw engiziletuǵını atap ótildi.

Prezentaciyada jerden joqarı dáramat alıwda aldınǵı sırt el tájiriybesin, ásirese, sırt eldiń zamanagóy agrotexnologiyaların keńnen qollanıw máselesine de ayrıqsha itibar qaratıldı. Sonıń menen birge, bul processte milliy máplerdi qorǵaw zárúr ekenligi atap ótildi.

Atap aytqanda, sırt el investorlarına awıl xojalıǵına mólsherlengen jerlerdi ijaraǵa beriw tártibi hám shártleri qayta kórip shıǵıladı. Bunnan bılay olarǵa tek ǵana wálayat hákimlikleri janındaǵı direkciyalar arqalı, investiciya muǵdarı keminde 10 million dollar bolǵan joybarlar sheńberinde, jaylaw, suwǵarılmaytuǵın hám paydalanıwdan shıqqan jerlerdi aylanısqa qaytarıw shárti menen ekilemshi ijaraǵa beriw tártibi qollanıladı. Sonday-aq, awıl xojalıǵı jerlerin alıw boyınsha aukcionda tek ǵana jergilikli diyqan hám isbilermenler qatnasıwın belgilew zárúr ekenligi atap ótildi. Qorǵanıw, shegara, tariyxıy-mádeniy jerler hám toǵay fondı jerleri tek ǵana mámleketimiz puqaralarına beriledi. Házirgi waqıtta jerlerdi ijaraǵa beriw múddetin barlıq túrdegi jerler ushın, sonıń ishinde, sanaat hám qurılıs joybarların ámelge asıratuǵın sırt elli investorlar ushın da 49 jıl etip belgilew usınıs etildi.

Búgingi kúnde derlik 100 mıń gektarǵa shamalas jerdiń ijara múddeti tamamlanǵan. Usı múnásibet penen isbilermenler bul jerlerdi qayta aukcionǵa shıǵarmay, ijara múddetin sozıw boyınsha qolaylı hám ashıq-aydın tártip engiziw zárúrligin bildirmekte.

Prezentaciyada bul processti mámleketlik xızmetler orayları hám elektron platformalar arqalı ámelge asırıw, kadastr, awıl xojalıǵı hám ádillik sistemaların óz-ara integraciyalaw, narazılıqlar bolmaǵan jaǵdayda awıl xojalıǵı jerleri ushın 30 jılǵa shekem, awıllıq emes jerler ushın 49 jılǵa shekem sozdırıw tártibin engiziw usınıs etildi. Salıq yamasa ijara tóleminen qarızdarlıq, sud tartısı yamasa nızamsız qurılıs anıqlanǵan jaǵdaylarda ǵana ijara shártnaması jańa múddetke sozdırılmaytuǵını belgilenbekte.

Sonday-aq, jerdiń kategoriyasın ózgertiw hám zıyan tólemlerin esaplawǵa baylanıslı processler elege shekem qaǵaz túrinde júrgizilip atırǵanı sınǵa alındı. Bul bolsa kelisim hám qarar qabıl etiw múddetiniń sozılıwına, investorlardıń narazılıǵına sebep bolmaqta. Sonlıqtan barlıq processlerdi sanlastırıw, jerden maqsetli paydalanıw, suw nátiyjeliligi hám topıraq sapası sıyaqlı normalar tiykarında jerden paydalanıw nátiyjeliligin bahalaw sistemasın jolǵa qoyıw wazıypası qoyıldı.

Jerge bolǵan ijara huqıqın finanslıq qural sıpatında keńeytiw, onı tek ǵana kommerciyalıq kreditler emes, al lizing, ipoteka hám bank kepilligin alıw ushın da girewge qoyıw imkaniyatın jaratıw zárúr ekenligi atap ótildi. Jer uchastkasın bos turǵan jer sıpatında esapqa alıw tártibin ápiwayılastırıw, jerlerdi qayta ijaraǵa beriwde shártnamalardı haqı tólep yamasa biypul dúziw múmkin ekenligin anıq belgilew, usı tiykarda jer aldı-sattı menen baylanıslı huqıqbuzarlıqlar ushın jınayıy juwapkershilik ilajların qayta kórip shıǵıw usınıs etildi.

Sonıń menen birge, jer qadaǵalawı baǵdarında juwapkershilikti kúsheytiw máselelerine de ayrıqsha itibar qaratıldı. Atap aytqanda, jerlerdi ózbasımshalıq penen iyelep alǵanı ushın juwapkershilikti tek ǵana suwǵarılatuǵın jerler ushın emes, al qalǵan barlıq túrdegi jer uchastkalarına da engiziw zárúr ekenligi atap ótildi.

Temir jollar, avtomobil jolları, aeroportlar, aerodromlar, aeronavigaciya obektleri, suw qurılmaları hám tarmaqların qurıw maqsetlerinde jerlerdiń kategoriyası ózgertilgende zıyan tóleminen azat etiw, jer jámiyetlik mútájlikler ushın alıp qoyılǵanda tólenetuǵın kompensaciya tólemlerin salıqqa tartpaw boyınsha usınıslar bildirildi.

Keleshekte awıl xojalıǵı jerleriniń ijarashılarına aymaqlardaǵı 13 direkciya arqalı, awıl xojalıǵına mólsherlenbegen jerlerde investiciyalıq joybarlardı ámelge asırıp atırǵan isbilermenlerge bolsa 14 investiciyalıq kompaniyalar arqalı xızmet kórsetiletuǵını, bul shólkemler óz baǵdarlarında mámleketlik uyımlar hám isbilermenler arasında “kópir” wazıypasın atqaratuǵını atap ótildi.

Mámleketimiz basshısı jer reformaların jańa basqıshqa alıp shıǵıw, jerden paydalanıw nátiyjeliligin arttırıw, isbilermenler ushın jáne de ashıq-aydın hám túsinikli sistema jaratıw, sonday-aq, tarawda sanlastırıwdı jedellestiriw boyınsha juwapkerlerge tiyisli kórsetpeler berdi.