Xorazm viloyati Xiva shahar hokimligi

O‘zbekiston Respublikasining zamonaviy taraqqiyot bosqichida davlat boshqaruvi va sud-huquq tizimini transformatsiya qilish «inson qadri uchun» tamoyilining bosh mezoniga aylandi. 2026 yil uchun tasdiqlangan Davlat dasturi sud hokimiyatining mustaqilligini yangi bosqichga olib chiqish va jamiyatda qonun ustuvorligini ta’minlashning aniq mexanizmlarini belgilab berdi. Ushbu islohotlarning markazida sud ishlarini yuritishda shaffoflikni ta’minlash va inson huquqlarini himoya qilishda sud nazoratini kuchaytirish vazifalari turadi.

2026 yilgi islohotlarning eng inqilobiy yangiliklaridan biri sifatida o‘ta og‘ir jinoyatlarga doir ishlarni sudda jamoatchilik vakillaridan iborat «xalq vakillari hay’ati» (jury) ishtirokida ko‘rib chiqish amaliyotining joriy etilishidir. Davlat dasturiga ko‘ra, ushbu tizim dastlabki bosqichda Toshkent shahri va Toshkent viloyatida sinovdan o‘tkaziladi (tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlar bundan mustasno). Bu mexanizm sud qarorlarining jamoatchilik tomonidan qabul qilinishini ta’minlaydi va odil sudlovning adolatliligiga bo‘lgan ishonchni keskin oshiradi.

Shu bilan birga, jinoyat protsessida inson huquqlari himoyasini kuchaytirish maqsadida «Xabeas korpus» instituti yanada kengaytirilmoqda. Endilikda tergov sudyalariga nafaqat qamoqqa olish yoki uy qamog‘i tarzidagi ehtiyot choralarini qo‘llash, balki ularni o‘zgartirish yoki bekor qilish bo‘yicha mustaqil vakolatlar berilmoqda. Bu esa tergov jarayonida majburlov choralari qo‘llanilishi ustidan haqiqiy va samarali sud nazoratini o‘rnatishga xizmat qiladi.

Sud ishlarini yuritishda taraflarning tortishuv tamoyilini hayotga tatbiq etish uchun advokatlarning vakolatlari sifat jihatidan yangilanmoqda. 2026 yil 1 iyundan boshlab jinoyat ishini sudga yuborishda ayblov xulosasi bilan birga «himoya fikrini» (defense opinion) taqdim etish tartibi yo‘lga qo‘yilishi belgilangan.

Advokatlarga berilgan yangi imtiyozlar doirasida:

• Surishtiruv va dastlabki tergov davomida istalgan vaqtda o‘z himoyasi ostidagi shaxs ishtirokidagi protsessual hujjatlar va dalillar bilan tanishish;
• Advokat so‘rovi asosida ma’lumotlarni, jumladan notarial va kadastr organlaridan bepul olish huquqi mustahkamlanmoqda. Ushbu o‘zgarishlar respublikada faoliyat yuritayotgan 7 ming nafardan ziyod advokatlar uchun himoya ostidagi shaxslarning huquqlarini ishonchli ta’minlash imkonini beradi.

Korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish Davlat dasturining eng ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. 2026 yilda sohalar va hududlar kesimida «korrupsiyaviy xavflar xaritasi» yaratiladi, bunda 160 dan ortiq tashkilot va 208 ta tuman-shahar qamrab olinadi.

Korrupsiyani jilovlashning yangi institutsional tizimi doirasida:

• 32 ta eng muhim davlat organlari va tashkilotlarida (Sog‘liqni saqlash, Ta’lim, Energetika vazirliklari va yirik AJlar) komplaens va korrupsiyaga qarshi ichki nazorat bo‘yicha o‘rinbosarlar lavozimi joriy etiladi.
• Sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida yiliga 10-15 mingta korrupsiyaga oid xabarlarni tahlil qiluvchi alohida media-portal ishga tushiriladi.
• Tadbirkorlarni himoya qilish maqsadida «Toza biznes» milliy dasturi joriy etilib, korrupsiyasiz faoliyat yuritayotgan kompaniyalarga imtiyozlar beriladi.

Inson huquqlari doirasida ayollar va bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi kurashish choralari keskin kuchaytirilmoqda. 2026 yilgi dasturga ko‘ra, 14 yoshga to‘lmagan shaxslarga nisbatan jinsiy jinoyatlar sodir etganlik uchun umrbod ozodlikdan mahrum etish jazosi belgilanishi nazarda tutilgan.

Protsessual jihatdan muhim o‘zgarish shundaki, voyaga yetmaganlarga nisbatan sodir etilgan bunday jinoyatlarni tergov qilish vakolati to‘liq prokuratura organlariga o‘tkaziladi. Bundan tashqari, bunday toifadagi ishlarni ko‘rish uchun maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan tergovchi va sudyalar korpusi shakllantiriladi. Bolalarni «raqamli makon»da himoya qilish uchun kiberbulling va onlayn ta’qiblarga qarshi 24/7 monitoring platformasi yaratiladi.

Odil sudlovning yakuniy natijasi bo‘lgan sud qarorlari ijrosini ta’minlashda inson omilini kamaytirish maqsad qilingan. Majburiy ijro byurosi (MIB) faoliyatiga sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish orqali ijro harakatlarining 30 foizini avtomatik tarzda (inson ishtirokisiz) amalga oshirish belgilangan.

Shuningdek, davlat xizmatlarini ko‘rsatishda «Servis davlat» tamoyili asosida 40 dan ziyod hujjatlarni aholidan talab qilmasdan, mustaqil olish tizimi yo‘lga qo‘yiladi. Jumladan, fuqarolar o‘z nomiga rasmiylashtirilgan bank kartalari va SIM-kartalarni YaIDXP orqali masofadan turib nazorat qilish va yopish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.

Davlat huquqiy siyosatini takomillashtirish maqsadida norma ijodkorligi jarayoniga «aqlli tartibga solish» (smart regulation) modellari va sun’iy intellekt texnologiyalari joriy etiladi. Strategik ahamiyatga ega bo‘lgan o‘zgarish — davlat kafolati ostida tashqi qarz olishni ma’qullash vakolatining Oliy Majlis palatalariga o‘tkazilishidir. Bu parlamentning ijro hokimiyati ustidan nazorat funksiyasini yangi bosqichga ko‘taradi.

Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi qonunchilikni liberallashtirish doirasida yangi tahrirdagi kodeks ishlab chiqiladi, unda jazo qo‘llashdan oldin huquqbuzarlik profilaktikasiga ustuvorlik berilishi mustahkamlanadi.

Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, 2026 yilga mo‘ljallangan sud-huquq islohotlari O‘zbekistonning huquqiy davlat barpo etish yo‘lidagi qat’iy qadamini ifodalaydi. «Xalq vakillari hay’ati» va kengaytirilgan «Xabeas korpus» kabi institutlarning joriy etilishi, advokaturaning mustahkamlanishi hamda korrupsiyaga qarshi kurashning raqamlashtirilishi jamiyatda adolat mezonlarini o‘rnatishning kafolatidir. Ushbu islohotlarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi nafaqat inson huquqlarini himoya qiladi, balki mamlakatning xalqaro maydondagi investitsiyaviy jozibadorligi va nufuzini ham oshiradi.

G‘.Matyakubov, fuqarolik ishlari bo‘yicha

Bog‘ot tumanlararo sudi raisi