Sud tizimidagi yangiliklar
2025-06-17 14:00:00 / Yangiliklar
Ma’lumki, fuqarolarning buzilgan huquq va erkinliklarini tiklash, adolatni yuzaga chiqarishda sudlarning o‘rni juda muhim. Shu ma’noda, so‘nggi yillarda mamlakatimizda huquqiy tizimni tubdan takomillashtirish va sud hokimiyati mustaqilligini ta’minlashga qaratilgan keng ko‘lamli va muhim ahamiyatga ega bo‘lgan islohotlar amalga oshirildi. Ushbu islohotlar sud ishlarini takomillashtirish, sud qarorlarining shaffofligi va xolisligini oshirish, shuningdek, fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlarining huquq va erkinliklarini himoya qilish kafolatlarini kuchaytirish kabi keng ko‘lamli yo‘nalishlarni qamrab oladi.
Yangi qonun ana shu tizimli islohotlarning mantiqiy davomi bo‘ldi. Qonun orqali mamlakatimiz sud tizimiga doir bir qancha huquqiy normalar kiritilib, mavjud qonun hujjatlarini yangi tahrirda qabul qilingan Konstitutsiyaga muvofiqlashtirildi.
Jumladan, Jinoyat-protsessual kodeksining aybsizlik prezumpsiyasi normasi yangi talqinda bayon etilib, endilikda gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi so‘zlari qatoriga “mahkum” so‘zi qo‘shildi.
Shuningdek, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi o‘zining aybsizligini isbotlashi shart emasligi va istalgan vaqtda sukut saqlash huquqidan foydalanishi mumkin.
Shu bilan birga, agar shaxsning o‘z aybini tan olganligi unga qarshi yagona dalil bo‘lsa, u aybdor deb topilishi yoki jazoga tortilishi mumkin emas.
Qonun bilan har bir fuqaroga sud jarayonida himoyalanish huquqi berilib, uni ta’minlash uchun barcha imkoniyatlar ta’minlanadi.
Eng asosiysi, sud jarayonida ishtirok etayotgan guvoh o‘ziga va yaqin qarindoshlariga qarshi ko‘rsatuv bermaslik huquqi joriy etildi.
“Sudlar to‘g‘risida”gi qonunga ham bir qator o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi.
Jumladan, sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro hokimiyatidan, siyosiy partiyalardan, fuqarolik jamiyatining boshqa institutlaridan mustaqilligi yanada mustahkamlandi.
Sudyani muayyan ishning muhokamasidan chetlashtirishga yoki uning vakolatlarini to‘xtatib turishga, boshqa lavozimga o‘tkazishga faqat qonunda belgilangan tartibda va asoslarga ko‘ra yo‘l qo‘yiladi. Sudya vakolatiga va odil sudlovni amalga oshirishga doir faoliyatiga har qanday tarzda aralashishga yo‘l qo‘yilmasligi hamda ularning hisobdor emasligi belgilandi.
Oliy sudning qonunchilik tashabbusi huquqini amalga oshirish doirasi aniqlashtirilib, o‘z vakolatlari jumlasiga kiritilgan masalalar bilan chegaralandi.
Shuningdek, fuqarolarning odil sudlovga bo‘lgan imkoniyatini yanada kengaytirish va mavjud qonun hujjatlarini yangi Konstitutsiyaga muvofiqlashtirish maqsadida jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan shaxs uning aybi qonunda nazarda tutilgan tartibda oshkora sud muhokamasi yo‘li bilan isbotlanmaguncha aybdor deb sanalishi qat’iyan man etildi.
Shu bilan birga, hech kim qonunga asoslanmagan holda hibsga olinishi, ushlab turilishi, qamoqqa olinishi, qamoqda saqlanishi yoki uning ozodligi boshqacha tarzda cheklanishi mumkin emasligi va bunday harakatlarga faqat sudning qaroriga ko‘ra yo‘l qo‘yilishi hamda shaxs sudning qarorisiz qirq sakkiz soatdan ortiq muddat ushlab turilishi mumkin emasligi belgilandi.
Konstitutsiyaning 140-moddasida sudlarning faoliyatini moliyalashtirish faqat Davlat budjetidan amalga oshirilishi hamda u odil sudlovni to‘liq va mustaqil amalga oshirish imkoniyatini ta’minlashi kerakligi mustahkamlanib qo‘yilgan.
Mazkur qonun bilan sudlarning faoliyatini moliyalashtirish, ularning binolarini qo‘riqlash va saqlab turish Davlat budjeti mablag‘lari hisobidan amalga oshirilishi hamda odil sudlovni to‘liq va mustaqil ravishda amalga oshirish imkoniyati ta’minlashi kerakligi belgilandi.